Shloka 143
तालवृन्तान्युपादाय पर्यवीजन्त सर्वश: । माद्रीकुमार नकुल और सहदेवने पगड़ी हाथमें लेकर भीष्मजीके मस्तकपर रखी। कौरवराजके रनिवासकी स्ट्रियाँ ताड़के पंखे हाथमें लेकर कुरुकुलधुरन्धर भीष्मजीके शवको सब ओरसे हवा करने लगीं
tālavṛntāny upādāya paryavījanta sarvaśaḥ | mādrīkumarau nakulaḥ sahadevaś ca pāgṛīṃ hastam ādāya bhīṣmasya mastake nyadhāpayatām | kauravarājasya ranivāsastriyaḥ tālapattravījān hastagṛhītāḥ kurukuladhurandharaṃ bhīṣmaṃ śavaṃ sarvato vāyum akarot ||
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤਾੜ-ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਪੱਖੇ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਹਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਮਾਦਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਕੁਲ ਅਤੇ ਸਹਦੇਵ ਨੇ ਪੱਗ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ। ਕੁਰੂ-ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤਾੜ-ਪੱਖੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਕੁਰੂਕੁਲ ਦੇ ਧੁਰੰਧਰ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਪਵਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even after conflict, dharma requires honoring elders and the fallen with dignity. The respectful acts—covering the head and fanning the body—express gratitude and reverence toward Bhīṣma as a guardian of the Kuru line, showing that ethical conduct continues beyond victory or defeat.
After Bhīṣma’s passing, attendants and royal women fan his body with palm-leaf fans. Nakula and Sahadeva, the sons of Mādrī, place a turban on Bhīṣma’s head as an honorific gesture, treating him as a revered elder and dynastic pillar.