Shloka 21
ईशान: प्राणद: प्राणो ज्येष्ठ: श्रेष्ठ: प्रजापति: । हिरण्यगर्भो भूगर्भो माधवों मधुसूदन:
īśānaḥ prāṇadaḥ prāṇo jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ prajāpatiḥ | hiraṇyagarbho bhūgarbho mādhavo madhusūdanaḥ ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਈਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ; ਪ੍ਰਾਣਦ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ; ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਕਾਰਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਸਭ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਸੁਆਮੀ। ਉਹ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ—ਸੁਵਰਨਮਯ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਵਿਆਪਕ; ਅਤੇ ਭੂਗਰਭ—ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਮਾਧਵ—ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ; ਅਤੇ ਮਧੁਸੂਦਨ—ਮਧੁ ਦੈਤ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches devotion grounded in understanding: the Divine is praised as ruler, life-giver, primal cause, cosmic source, world-supporter, and destroyer of evil. Remembering such names cultivates humility (dependence on the life-giver), ethical steadiness (aligning with the supreme), and trust in divine protection.
In Anuśāsana Parva, Bhīṣma instructs and uplifts by reciting and explaining divine epithets. Here he continues a sequence of names (commonly associated with Viṣṇu/Kṛṣṇa) that describe the Lord’s sovereignty, creative pervasion, sustaining power, and heroic destruction of demonic forces.