Shloka 19
अप्रमेयो हृषीकेश: पद्मनाभो5मरप्र भु: । विश्वकर्मा मनुस्त्वष्टा स्थविष्ठ: स्थविरो ध्रुव:
aprameyo hṛṣīkeśaḥ padmanābho 'maraprabhuḥ | viśvakarmā manus tvaṣṭā sthaviṣṭhaḥ sthaviro dhruvaḥ ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਹੈ—ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ; ਪਦਮਨਾਭ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਜਗਤ-ਕਾਰਣ ਕਮਲ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਅਮਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸ਼ਿਲਪੀ; ਮਨੂ, ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਆਦਿ-ਪਿਤਾ ਤੇ ਵਿਧਿ-ਦਾਤਾ; ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕ్షੀਣ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਤਿ-ਸਥੂਲ, ਅਤਿ-ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches contemplation of the Supreme through layered divine names: the Lord is beyond measurement, governs the senses, is the cosmic source, rules the gods, creates and orders the world (Viśvakarmā/Manu), and remains ancient and unshakably constant (dhruva). Remembering these attributes supports dharma by anchoring the mind in a stable, higher order.
Bhīṣma is reciting a sequence of divine epithets in praise of Viṣṇu (often aligned with Kṛṣṇa), presenting theological identifications—creator, lawgiver, cosmic sustainer/dissolver—within his instruction on dharma and devotion in the Anuśāsana Parva.