Shloka 61
Adhyāya 152 — Bhīṣma’s Authorization for Yudhiṣṭhira’s Return to the Capital (नगरप्रवेशानुज्ञा)
ततो ययुर्भूतगणा: सरितश्न॒ यथागतम् | गन्धर्वाप्सरसश्वैव प्रणम्य शिरसा भवम्
tato yayur bhūta-gaṇāḥ saritaś ca yathāgatam | gandharvāpsarasaś caiva praṇamya śirasā bhavam ||
ਫਿਰ ਭੂਤਗਣ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੁੜ ਗਏ। ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse highlights proper reverence and orderly conduct in a sacred setting: divine beings depart only after paying homage to Śiva, reflecting dharmic etiquette—honor to the divine and disciplined closure after instruction.
After Pārvatī’s discourse on strī-dharma (women’s duties/ethics) and Śiva’s honoring of her, Śiva dismisses the gathered retinue; the bhūta-gaṇas, rivers, Gandharvas, and Apsarases bow to him and return to their own abodes.