Mahabharata — Anushasana Parva, Shloka 66
Rudra-Śiva: Names, Two Natures, and the Logic of Epithets (रुद्रनाम-बहुरूपत्व-प्रकरणम्)
त्रैविद्यो ब्राह्मणो विद्वानू न चाध्ययनजीवक: । त्रिकर्मा त्रिपरिक्रान्तो मैत्र एष स्मृतो द्विज:
traividyo brāhmaṇo vidvān na cādhyayanajīvakaḥ | trikarmā triparikrānto maitra eṣa smṛto dvijaḥ ||
ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਪਾਠ-ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ ਨਾ ਬਣਾਵੇ; ਜੋ ਯਜ੍ਞ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮਾਚਰਨ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਰਮ ਨਿੱਤ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਲੋਭ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੈਰੀ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮੈਤਰੀ-ਭਾਵ ਰੱਖੇ—ਉਹੀ ਦ੍ਵਿਜ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
श्रीमहेश्वर उवाच
Educational Q&A
True brahminhood is characterized by Vedic learning joined to integrity: not commercializing sacred study, performing key dharmic duties (sacrifice, charity, righteous conduct), conquering desire-anger-greed, and cultivating friendliness toward all beings.
In Anuśāsana Parva’s instruction-focused setting, Mahādeva speaks a normative definition of a brāhmaṇa, shifting emphasis from mere social label to ethical and spiritual qualifications.