Shloka 20
Rudra-Śiva: Names, Two Natures, and the Logic of Epithets (रुद्रनाम-बहुरूपत्व-प्रकरणम्)
(अस्माच्छमशानमेध्यं तु नास्ति किंचिदनिन्दिते । निस्सम्पातान्मनुष्याणां तस्माच्छुचितमं स्मृतम् ।।
nārada uvāca |
asmāc chmaśānam edhyaṃ tu nāsti kiñcid anindite |
niḥsampātān manuṣyāṇāṃ tasmāc chucitamaṃ smṛtam ||
sthānaṃ me tatra vihitaṃ vīrasthānam iti priye |
kapālaśatasampūrṇam amabhirūpaṃ bhayānakam ||
madhyāhne sandhyayor vāpi nakṣatre rudradaivate |
āyuṣkāmair aśuddhair vā na gantavyam iti sthitiḥ ||
madanyena na śakyaṃ hi nihantuṃ bhūtajaṃ bhayam |
tatrastho 'haṃ prajāḥ sarvāḥ pālayāmi dine dine ||
manniyogād bhūtasaṅghā na ca ghnantīha kañcana |
tāṃs tu lokahitārthāya śmaśāne ramayāmy aham ||
etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi ||
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ੇ! ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਭੂਮੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਯੇ! ਉਹ ‘ਵੀਰਸਥਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੈਂਕੜੇ ਖੋਪੜੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਹ ਡਰਾਉਣਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ, ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਦੇਵਤਾ ਵਾਲੇ ਆਰਦ੍ਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਸਮੇਂ—ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਜਾਂ ਜੋ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ—ਇਹ ਮਰਯਾਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਡਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਭੂਤ-ਸਮੂਹ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਨਹੀਂ; ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਮਾਇਆ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ—ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?
नारद उवाच
Educational Q&A
The passage reframes the cremation-ground as a paradoxically supreme purifier: because it is shunned and free from worldly traffic, it becomes a locus of austerity and truth. It also presents a protective ethic—spirit-forces are not denied, but regulated by divine command so that the world remains safe and ordered.
Nārada reports a discourse in which the deity explains why he abides in the cremation-ground, why it is called a ‘heroes’ place, and what restrictions apply to visiting it (midday, twilights, and during Ārdrā). He asserts that only he can neutralize spirit-born fear and that, by his ordinance, the hosts of spirits are kept from harming people and are confined there for the world’s welfare.