Mahabharata — Anushasana Parva, Shloka 164
Śiva-nāmānukīrtana-prastāvaḥ
Prologue to the praise of Śiva and the Upamanyu testimony
Devanagari script
हृदि प्राणो मनो जीवो योगात्मा योगसंज्ञित: । ध्यानं तत्परमात्मा च भावग्राह्मो महेश्वर:
Translation
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਣ, ਉਹੀ ਮਨ ਅਤੇ ਉਹੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਬਣ ਕੇ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਹੈ। ਉਹੀ ਯੋਗ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਕੇਵਲ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Word by Word
हृदिin the heart
हृदि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootहृद्
FormNeuter, Locative, Singular
प्राणःthe vital breath
प्राणः:
Karta
TypeNoun
Rootप्राण
FormMasculine, Nominative, Singular
मनःthe mind
मनः:
Karta
TypeNoun
Rootमनस्
FormNeuter, Nominative, Singular
जीवःthe individual soul
जीवः:
Karta
TypeNoun
Rootजीव
FormMasculine, Nominative, Singular
योगात्माwhose nature is yoga
योगात्मा:
Karta
TypeNoun
Rootयोगात्मन्
FormMasculine, Nominative, Singular
योगसंज्ञितःcalled/known as yoga
योगसंज्ञितः:
Karta
TypeAdjective
Rootयोग-संज्ञित
FormMasculine, Nominative, Singular
ध्यानम्meditation
ध्यानम्:
Karta
TypeNoun
Rootध्यान
FormNeuter, Nominative, Singular
तत्that
तत्:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Nominative, Singular
परमात्माthe supreme self
परमात्मा:
Karta
TypeNoun
Rootपरमात्मन्
FormMasculine, Nominative, Singular
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
भावग्राह्यःgrasped/attained by devotion (bhāva)
भावग्राह्यः:
Karta
TypeAdjective
Rootभाव-ग्राह्य
FormMasculine, Nominative, Singular
महेश्वरःthe Great Lord (Maheśvara)
महेश्वरः:
Karta
TypeNoun
Rootमहेश्वर
FormMasculine, Nominative, Singular
Speaker
वासुदेव उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Meter (Chandas)
Sandhi Notes