Mahabharata — Anushasana Parva, Shloka 19
Umā’s Inquiry and the Manifestation of the Third Eye (उमा–प्रश्नः तृतीयनेत्रोत्पत्तिः)
“जब स्वामी सुखपूर्वक सो जाते उस समय आवश्यक कार्य आ जानेपर भी मैं उन्हें कभी नहीं जगाती थी। इससे मेरे मनको विशेष संतोष प्राप्त होता था ।।
na āyasayāmi bhartāraṁ kuṭumbārthe ’pi sarvadā | guptagūḍhā sadā cāsmi susammṛṣṭa-niveśanā ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਸੁਆਮੀ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੁੱਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਲੋੜੀਂਦਾ ਕੰਮ ਆ ਪੈਣ ਤੇ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਗਾਂਦੀ ਸੀ; ਇਸ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਡੂੰਘੀ ਤਸੱਲੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਲਈ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਤੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਘਰ ਦੀਆਂ ਗੁਪਤ ਗੱਲਾਂ ਸਦਾ ਲੁਕਾ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਅਤੇ ਘਰ-ਵੇਹੜਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਝਾੜੂ ਦੇ ਕੇ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਤੇ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਰੱਖਦੀ ਸੀ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse highlights household dharma expressed through considerate restraint: not disturbing a spouse unnecessarily, maintaining confidentiality of family matters, and keeping the home clean and orderly—small daily disciplines presented as ethical virtues.
In Bhishma’s discourse on conduct (Anuśāsana Parva), a model of domestic behavior is described in first person: the speaker recounts how she served her husband by avoiding needless disturbance, safeguarding private affairs, and maintaining the household—illustrating idealized norms of family life.