Shloka 24
Adhyāya 122 — Śruta-vṛtta-yukta Brāhmaṇa and the Ethics of Dāna
Maitreya–Vyāsa Saṃvāda
तिर्यग्योन्या: शूद्रताम भ्युपैति शूद्रो वैश्य॑ क्षत्रियत्वं च वैश्य: । वृत्तश्लाघी क्षत्रियो ब्राह्मणत्वं स्वर्ग पुण्यं ब्राह्मण: साधुवृत्त:
tiryagyonyāḥ śūdratām abhyupaiti śūdro vaiśyaṃ kṣatriyatvaṃ ca vaiśyaḥ | vṛttaślāghī kṣatriyo brāhmaṇatvaṃ svargaṃ puṇyaṃ brāhmaṇaḥ sādhuvṛttaḥ ||
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਜੀਵ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀ (ਪਸ਼ੂ-ਜਨਮ) ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਰਮ-ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੂਦਰ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੂਦਰ ਵੈਸ਼੍ਯ-ਜਨਮ, ਵੈਸ਼੍ਯ ਖੱਤਰੀ-ਜਨਮ, ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਖੱਤਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਜਨਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਦਵ੍ਰਿੱਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁੰਨਮਈ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse presents an ethical ladder of rebirth: upward movement from non-human birth through human social categories is linked to merit and especially to good conduct (vṛtta/ācāra). The culminating reward is not merely higher birth but the attainment of puṇya-bearing svarga for the sādhuvṛtta Brāhmaṇa.
Vyāsa is speaking in Anuśāsana Parva, giving didactic instruction about dharma and the fruits of conduct. Here he outlines a schematic progression of births—animal to Śūdra to Vaiśya to Kṣatriya to Brāhmaṇa—and then heaven for the Brāhmaṇa established in good conduct.