Mahabharata — Anushasana Parva, Shloka 42
Tapas-śreṣṭhatā: Anāśana as the Highest Austerity
Bhagīratha–Brahmā Saṃvāda
काम यथादद्विहितं विधात्रा पृष्टेन वाच्यं तु मया यथावत् | तपो हि नान्यच्चानशनान्मतं मे नमोस्तु ते देववर प्रसीद
kāmaṃ yathādad dvihitaṃ vidhātrā pṛṣṭena vācyaṃ tu mayā yathāvat | tapo hi nānyac cānaśanān mataṃ me namo 'stu te deva-vara prasīda ||
ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ! ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਨਸ਼ਨ-ਵ੍ਰਤ ਪਾਲਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸਭ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਅਨਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਤਪੱਸਿਆ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।
भगीरथ उवाच
Educational Q&A
The verse elevates disciplined fasting (anaśana) as a supreme form of tapas and links ascetic practice with dharma: when questioned by a higher authority, one should speak truthfully and completely (yathāvat), without concealment.
Bhagīratha addresses a divine being, explaining that he has properly completed the prescribed fast. Because the deity has asked, he reports his actions fully and then offers reverence, requesting the god’s favor.