Shloka 46
Śama-prāptiḥ — Gautamī–Lubdhaka–Pannaga–Mṛtyu–Kāla-saṃvāda
Restraint through the Analysis of Karma and Time
यद्य॒हं कारणत्वेन मतो लुब्धक तत्त्वतः । अन्य: प्रयोगे स्यादत्र किल्बिषी जन्तुनाशने
yady ahaṃ kāraṇatvena mato lubdhaka tattvataḥ | anyaḥ prayoge syād atra kilbiṣī jantunāśane ||
ਸੱਪ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ! ਜੇ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ: ਇਸ ਜੀਵ-ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਹੋਰ ਹੈ—ਉਹ ਜੋ ਕਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਰਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਰਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਕਾਰਨ ਵਜੋਂ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਸਮਾਨ ਹੋਈਏ, ਤਾਂ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਤੇਰਾ ਮੋਹ ਹੈ; ਪ੍ਰੇਰਕ ਤਾਂ ਮੌਤ ਆਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਨਾਸਕ ਹੈ।”
सर्प उवाच
Educational Q&A
The verse probes moral responsibility by distinguishing between a mere instrumental cause and the instigating cause: guilt is argued to lie more heavily with the one who impels or ordains the act (here identified with Death), rather than with a secondary instrument.
In a dispute over a child’s death, the serpent addresses the hunter and denies being the true culprit, arguing that the deeper cause is the instigator—Death—who brings about the destruction of living beings.