Adhyaya 94
Śāṃtanu’s Ideal Rule; Devavrata’s Return; The Satyavatī Marriage Condition and Bhīṣma’s Vow (आदि पर्व, अध्याय ९४)
Upa-parva: Śāṃtanu–Satyavatī–Bhīṣma-pratijñā Episode (Ādi-parva)
Vaiśaṃpāyana characterizes Śāṃtanu as a paradigmatic king marked by self-control, generosity, forbearance, and truthfulness, under whom social order is portrayed as regulated and harmonious. The narrative then shifts to Devavrata’s emergence: Gaṅgā returns the eighth son, trained in Vedas, śāstras, and divine weaponry, after which Śāṃtanu installs him as heir apparent. Subsequently, Śāṃtanu encounters Satyavatī, a ferryman’s daughter, and seeks marriage; her father (Dāśarāja) stipulates that Satyavatī’s son must inherit the throne. Śāṃtanu refuses, returns sorrowful, and confides to Devavrata his anxiety about lineage continuity and the vulnerability of a single heir. Devavrata approaches Dāśarāja and first concedes succession to Satyavatī’s future son; when concerns remain about Devavrata’s potential descendants, he makes a public vow of lifelong brahmacarya and renunciation of progeny. The assembly acclaims the severity of the vow, naming him “Bhīṣma,” and Śāṃtanu grants him the boon of choosing the time of his death (icchā-mṛtyu), formalizing the vow’s exceptional status within the epic’s moral economy.
Chapter Arc: स्वर्गलोक में राजा ययाति का तेजस्वी प्राकट्य—परन्तु उनके भीतर एक असाधारण संकल्प: ‘प्रतिग्रह’ (पराया दान/उपहार) स्वीकार न करना, चाहे वह स्वर्ग-लोकों का ही क्यों न हो। → वसुमान् ययाति को अपने अर्जित स्वर्ग-लोक देने का प्रस्ताव करता है—‘मेरे लोक तुम्हारे हों; तृण के समान मूल्य देकर भी इन्हें ले लो।’ ययाति का मन धर्म-संकट में पड़ता है: क्या परोपकार के नाम पर पराया पुण्य लेना उचित है? इसी बीच शिबि के अद्वितीय राजधर्म—दान, तप, सत्य, क्षमा, लज्जा, श्री—का स्मरण कराया जाता है, जिससे ययाति का आदर्श और कठोर हो उठता है। → ययाति का निर्णायक वचन—सत्य और धर्म के आधार पर प्रतिग्रह-अस्वीकार: ‘सत्य से ही द्यौ और पृथ्वी टिके हैं; मेरा वचन व्यर्थ नहीं—सत्पुरुष सत्य का ही पूजन करते हैं।’ वे अष्टक, प्रतर्दन, वसुमान्, उषदर्शि आदि से भी सत्य-प्रतिज्ञा में स्थिर रहने की घोषणा करते हैं और स्वर्ग-प्राप्ति का मार्ग ईर्ष्या-रहित सत्य-निवेदन में बताते हैं। → ययाति अपने कर्मों की महिमा से पृथ्वी को व्याप्त कर, प्रतिग्रह त्यागकर, अपने ही पुण्यबल से स्वर्गगमन करते हैं; उनके वंशज/दौहित्र (अष्टक आदि) सत्य और निष्कपटता के द्वारा उन्हें ‘तार’ देते हैं—ययाति की कीर्ति और धर्म-प्रतिष्ठा स्थापित होती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल २१ श्लोक हैं) त्रिनवतितमो<ध्याय: राजा ययातिका वसुमान् और शिबिके प्रतिग्रहको अस्वीकार करना तथा अष्टक आदि चारों राजाओंके साथ स्वर्गमें जाना वसुमानुवाच पृच्छामि त्वां वसुमानौषदद्रि- यद्यस्ति लोको दिवि मे नरेन्द्र | यद्यन्तरिक्षे प्रथितो महात्मन् क्षेत्रज्ञ त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये
ਵਸੁਮਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰੇਂਦ੍ਰ! ਮੈਂ ਔਸ਼ਦਦ੍ਰਿ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਸੁਮਾਨ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਉਸ ਧਰਮ ਦਾ ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।
Verse 2
ययातिरुवाच यदन्तरिक्षं पृथिवी दिशश्व यत्तेजसा तपते भानुमांश्व । लोकास्तावन्न्तो दिवि संस्थिता वै ते नान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति
ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਧਰਤੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ—ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਸੂਰਯਦੇਵ ਆਪਣੀ ਤੇਜਸਵੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤਪਾਉਂਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਤਨੇ ਹੀ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਉਹ ਸੀਮਤ ਅਵਧੀ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ; ਚਿਰਸਥਾਈ ਹਨ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 3
वसुमानुवाच तांस््ते ददानि मा प्रपत प्रपात॑ ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु | क्रीणीष्वैतांस्तृणकेनापि राजन् प्रतिग्रहस्ते यदि धीमन् प्रदुष्ट:
ਵਸੁਮਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਪਤਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਵੋ। ਮੇਰੇ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਪੁੰਨ-ਲੋਕ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਹੋ ਜਾਣ। ਹੇ ਧੀਮਾਨ! ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਾਨ ਲੈਣਾ ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਇਕ ਤਿੰਨੇ ਨੂੰ ਮੁੱਲ ਮੰਨ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਇਹ ਲੋਕ ਖਰੀਦ ਲਵੋ।
Verse 4
ययातिरु्वाच न भिथ्याहं विक्रयं वै स्मरामि वृथा गृहीतं शिशुकाच्छडकमान: । कुर्या न चैवाकृतपूर्वमन्यै- विधित्समान: किमु तत्र साधु
ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੇ ਝੂਠੀ ਖਰੀਦੋ-ਫ਼ਰੋਖ਼ਤ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਧੋਖੇ ਨਾਲ—ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਕੋਲੋਂ ਵੀ—ਵਿਅਰਥ ਕੁਝ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੈਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸਤਕਰਮ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਫਿਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਭਲਾ ਕੀ ਹੈ?
Verse 5
वसुमानुवाच तांस्त्वं लोकान् प्रतिपद्यस्व राजन् मया दत्तान् यदि नेष्ट: क्रयस्ते । अहं न तान् वै प्रतिगन्ता नरेन्द्र सर्वे लोकास्तव ते वै भवन्तु
ਵਸੁਮਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ‘ਖਰੀਦਣਾ’ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਉਹ ਲੋਕ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਵੋ। ਹੇ ਨਰਿੰਦਰ! ਇਹ ਨਿਸਚੇ ਜਾਣੋ—ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਹੋਣ।
Verse 6
शिबिरुवाच पृच्छामि त्वां शिबिरौशीनरोडहं ममापि लोका यदि सन््तीह तात । यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिता: क्षेत्रज्ञ त्वां तस्य धर्मस्य मनन््ये
ਸ਼ਿਬੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਤਾਤ! ਮੈਂ ਉਸ਼ੀਨਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਿਬੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ: ਜੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਪੁੰਨ-ਲੋਕ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ—ਕੀ ਉਹ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ? ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਧਰਮ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।
Verse 7
ययातिरुवाच यत् त्वं वाचा हृदयेनापि साधून् परीप्समानान् नावमंस्था नरेन्द्र । तेनानन्ता दिवि लोका: श्रितास्ते विद्युद्रपा: स्वनवन्तो महान्त:
ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰਿੰਦਰ! ਜੋ ਸਾਧੂ-ਜਨ ਮਦਦ ਮੰਗਣ ਲਈ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ, ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲੀਂ ਤਾਂ ਕੀ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਪਮਾਨਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਨੰਤ ਲੋਕ ਨਿਸਚਿਤ ਹਨ—ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ, ਮਧੁਰ ਨਾਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮਹਾਨ।
Verse 8
शिबिरुवाच तांस्त्वं लोकान् प्रतिपद्यस्व राजन् मया दत्तान् यदि नेष्ट: क्रयस्ते । नचाहं तान् प्रतिपत्स्ये ह दत्त्वा यत्र गत्वा नानुशोचन्ति धीरा:
ਸ਼ਿਬੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਰੀਦਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ ਪੁੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗਾ। ਉਹ ਐਸੇ ਲੋਕ ਹਨ ਕਿ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਕਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 9
ययातिरुवाच यथा त्वमिन्द्रप्रतिमप्रभाव- स्ते चाप्यनन्ता नरदेव लोका: । तथाद्य लोके न रमे<न्यदत्ते तस्माच्छिबे नाभिनन्दामि देयम्
ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰਦੇਵ ਸ਼ਿਬੀ! ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਇੰਦਰ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈਂ, ਤਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਲੋਕ ਵੀ ਅਨੰਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਮ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸ਼ਿਬੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਇਸ ਦਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 10
अष्टक उवाच न चेदेकैकशो राजल्लोकान् नः प्रतिनन्दसि । सर्वे प्रदाय भवते गन्तारो नरकं वयम्
ਅਸ਼ਟਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਭ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਲੋਕ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਨਰਕ (ਭੂਲੋਕ) ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।
Verse 11
ययातिरुवाच यदर्हों5हं तद् यतध्व॑ं सन्त: सत्याभिनन्दिन: । अहं तन्नाभिजानामि यत् कृतं न मया पुरा
ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਉਸੇ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਤਪੁਰਖ ਸੱਚ ਦਾ ਹੀ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕਰਮ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਵੀ ਕਰਨਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।
Verse 12
अष्टक उवाच कस्यैते प्रतिदृश्यन्ते रथा: पठच हिरण्मया: । यानारुह्मु नरो लोकानभिवाऊ्छति शाश्वतान्
ਅਸ਼ਟਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਥੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਇਹ ਪੰਜ ਸੁਵਰਨਮਈ ਰਥ ਕਿਸ ਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਨਾਤਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ?
Verse 13
ययातिरुवाच युष्मानेते वहिष्यन्ति रथा: पञ्च हिरण्मया: । उच्चै: सन्त: प्रकाशन्ते ज्वलन्तो5ग्निशिखा इव
ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਪੰਜ ਸੁਵਰਨ ਰਥ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣਗੇ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਾਂਗ ਜਗਮਗਾ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 14
(वैशग्पायन उवाच) (एतस्मिन्नन्तरे चैव माधवी तु तपोधना । मृगचर्मपरीताड़्ी परिणामे मृगव्रतम् ।।
ਅਸ਼ਟਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਉੱਪਰ ਵਧੋ। ਜਦੋਂ ਢੁੱਕਵਾਂ ਸਮਾਂ ਆਵੇਗਾ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵਾਂਗੇ।
Verse 15
ययातिरुवाच सर्वैरिदानीं गन्तव्यं सह स्वर्गजितो वयम् | एष नो विरजा: पन्था दृश्यते देवसझन:
ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਸਭ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸਵਰਗ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ। ਵੇਖੋ, ਦੇਵਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਧੂੜ-ਰਹਿਤ, ਨਿਰਮਲ ਮਾਰਗ ਸਾਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 16
वैशम्पायन उवाच तेडधिरुहय रथान् सर्वे प्रयाता नृपसत्तमा: । आक्रमन्तो दिवं भाभिर्धमेणावृत्य रोदसी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹਨਾਂ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਤੁਰ ਪਏ। ਉੱਪਰ ਵਧਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਭਰ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਮ-ਬਲ ਨੇ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 17
(अष्टकश्न शिबिश्वैव काशिराज: प्रतर्दन: । ऐक्ष्वाकवो वसुमनाश्षत्वारो भूमिपाश्च ह ।।
ਅਸ਼ਟਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਸਮਝਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹੁੰਚਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਤਮਾ ਇੰਦਰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਘਨਿਸ਼ਠ ਮਿੱਤਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਉਸ਼ੀਨਰ-ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਿਬੀ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਪੂਰੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਭ ਦੇ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਅੱਗੇ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ?
Verse 18
ययातिरुवाच अददद् देवयानाय यावद् वित्तमविन्दत । उशीनरस्य पुत्रो5यं तस्माच्छेष्ठो हि व: शिबि:
ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਧਨ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਨਾ ਹੀ ਉਹ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਸ਼ਿਬੀ ਉਸ਼ੀਨਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਭਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਿਬੀ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ।
Verse 19
दानं तपः सत्यमथापि धर्मो ह्वी: श्री: क्षमा सौम्यमथो विधित्सा । राजन्नेतान्यप्रमेयाणि राज्ञ: शिबे: स्थितान्यप्रतिमस्य बुद्धा
ਅਸ਼ਟਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਬੇਮਿਸਾਲ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਬੀ ਵਿੱਚ ਅਪਾਰ ਗੁਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਦਾਨ, ਤਪ, ਸਤ, ਧਰਮ, ਲਾਜ, ਸ਼੍ਰੀ, ਖਿਮਾ, ਸੌਮ੍ਯਤਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ ਤੇ ਵਿਧੀ ਪਾਲਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ। ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 20
एवंवृत्तो ह्वीनिषेवश्च॒ यस्मात् तस्माच्छिबिरत्यगाद् वै रथेन । राजा शिबि ऐसे सदाचारसम्पन्न और लज्जाशील हैं! (इनमें अभिमानकी मात्रा छू भी नहीं गयी है।) इसीलिये शिबि हम सबसे आगे बढ़ गये हैं। वैशम्पायन उवाच अथाष्टक: पुनरेवान्वपृच्छ- न्मातामहं कौतुकेनेन्द्रकल्पम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਲਾਜ਼-ਸ਼ੀਲ ਸੁਭਾਉ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਬੀ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸਾਡੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਨਮੇਜਯ! ਫਿਰ ਕੌਤੂਹਲ ਵਸ਼ ਅਸ਼ਟਕ ਨੇ ਇੰਦਰ-ਸਮ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾਮਹ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 21
पृच्छामि त्वां नृपते ब्रूहि सत्यं कुतश्च कश्नचासि सुतश्न॒ कस्य । कृतं॑ त्वया यद्धि न तस्य कर्ता लोके त्वदन्य: क्षत्रियो ब्राह्मणों वा
ਮਹਾਰਾਜ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਸੱਚ ਦੱਸੋ: ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਰਤੱਬ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ—ਨਾ ਖ਼ਤਰੀ ਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਉਸ ਦਾ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ।
Verse 22
ययातिरुवाच ययातिरस्मि नहुषस्य पुत्र: पूरो: पिता सार्वभौमस्त्विहासम् । गुहां चार्थ मामकेभ्यो ब्रवीमि मातामहो<हं भवतां प्रकाशम्
ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਯਯਾਤੀ ਹਾਂ, ਨਹੁਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੂਰੂ ਦਾ ਪਿਤਾ। ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਦੇ ਸਰਵਭੌਮ ਚਕਰਵਰਤੀ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਗੱਲ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਸਾਫ਼ ਜਾਣ ਲਵੋ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਮਾਤਾਮਹ ਹਾਂ।
Verse 23
सर्वामिमां पृथिवीं निर्जिगाय प्रादामहं छादन ब्राह्मणेभ्य: । मेध्यानश्वानेकशतान् सुरूपां- स्तदा देवा: पुण्यभाजो भवन्ति
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮੈਂ ਇਸ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸੌ ਸੁੰਦਰ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਸ ਪੁੰਨ ਦੇ ਭਾਗੀ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਐਸੇ ਧਰਮਦਾਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦਿਵ੍ਯ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
अदामहं पृथिवी ब्राह्मणे भ्य: पूर्णामिमामखिलां वाहनेन । गोभि: सुवर्णेन धनैश्व मुख्यै- स््तदाददं गा: शतमर्बुदानि
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਵਾਹਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਗਊਆਂ, ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਤਮ ਧਨ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੌ ਅਰਬੁਦ (ਦਸ ਬਿਲੀਅਨ) ਗਊਆਂ ਦਾ ਵੀ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 25
सत्येन वै द्यौश्व वसुन्धरा च तथैवाग्निज्वलते मानुषेषु । न मे वृथा व्याहृतमेव वाक््यं सत्यं हि सन्त: प्रतिपूजयन्ति
ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਤਪੁਰਖ ਸਦਾ ਸੱਚ ਦਾ ਹੀ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
यदष्टक प्रब्रवीमीह सत्यं प्रतर्दन॑ चौषदर्शिंव तथैव । सर्वे च लोका मुनयश्न देवा: सत्येन पूज्या इति मे मनोगतम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਅਸ਼ਟਕ! ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਪ੍ਰਤර්ਦਨ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ਼ਦਰਸ਼ਿਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਭ ਸੱਚ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 27
यो नः स्वर्गजित: सर्वान् यथा वृत्तं निवेदयेत् अनसूयुर्दधिजाग्र्ये भ्य: स लभेन्न: सलोकताम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਅਸੀਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵਰਤਾਂਤ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੁਣਾਵੇਗਾ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।
Verse 28
वैशम्पायन उवाच एवं राजा स महात्मा हाृतीव स्वैर्दौह्वित्रैस्तारितो$मित्रसाह: । त्यक्त्वा महीं परमोदारकर्मा स्वर्ग गत: कर्मभिव्याप्य पृथ्वीम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਨਮੇਜਯ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜਾ, ਵੈਰੀਆਂ ਅੱਗੇ ਅਡੋਲ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੌਹਿਤ੍ਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਨੋ ਉੱਧਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਪਰਮ ਉਦਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਤਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੀਰਤੀ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਭੂਮੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਵਰਗਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 93
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि उत्तरयायातसमाप्तौ त्रिनवतितमो<ध्याय:
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਦਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਭਵਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਉੱਤਰਯਾਯਾਤ’ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਉੱਤੇ ਤਿਰਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।
Frequently Asked Questions
A conflict arises between established heirship (Devavrata’s position) and a new marital alliance conditioned on future succession, forcing a choice between personal desire, dynastic continuity, and public legitimacy.
The chapter models how satya and public vows can function as stabilizing ethical instruments in governance, while also implying that extreme self-sacrifice may secure short-term order yet generate complex long-term consequences.
Rather than a formal phalaśruti, the narrative provides meta-valuation through communal acclaim (“Bhīṣma”) and the boon of icchā-mṛtyu, signaling that the vow is treated as an extraordinary dharmic act with enduring epic significance.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.