Shloka 15

महाभिष-गङ्गा-दर्शनं वसूनां शापकथनं च

Mahābhiṣa Encounters Gaṅgā; The Vasus Explain Their Curse

Devanagari script

स जायमानो विगृहीतमात्र: संज्ञामधिष्ठाय ततो मनुष्य: । स श्रोत्राभ्यां वेदयतीह शब्दं सवै रूप॑ पश्यति चक्षुषा च,वह गर्भ बढ़कर जब सम्पूर्ण अवयवोंसे सम्पन्न हो जाता है, तब चेतनताका आश्रय ले योनिसे बाहर निकलकर मनुष्य कहलाता है। वह कानोंसे शब्द सुनता है, आँखोंसे रूप देखता है

Transliteration

sa jāyamāno vigṛhītamātraḥ saṃjñām adhiṣṭhāya tato manuṣyaḥ | sa śrotrābhyāṃ vedayatīha śabdaṃ sa vai rūpaṃ paśyati cakṣuṣā ca ||

Translation

ਜਦੋਂ ਗਰਭ ਵਧ ਕੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਮਨੁੱਖ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰੂਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

Word by Word

सःhe/that (person)

जायमानःbeing born

विगृहीत-मात्रःonly just separated/delivered (just born)

संज्ञाम्consciousness, awareness

अधिष्ठायhaving taken refuge in / having assumed

ततःthen, thereafter

मनुष्यःa human (man)

सःhe

श्रोत्राभ्याम्with (his) two ears

वेदयतिperceives, knows

इहhere (in this world)

शब्दम्sound

सःhe

वैindeed, surely

रूपम्form, appearance

पश्यतिsees

चक्षुषाwith (his) eye

चand

Speaker

अष्टक उवाच

Characters & Entities

Aṣṭaka

manuṣya (human being)

śrotra (ears)

cakṣus (eyes)

śabda (sound)

rūpa (form)

yoni/garbha (womb, implied by context)

Verse Rasa (Emotional Essence)

Sandhi Notes