Ādi-parva, Adhyāya 73: Devayānī–Śarmiṣṭhā Dispute, Confinement in the Well, and Yayāti’s Rescue
अष्टावेव समासेन विवाहा धर्मत:ः स्मृता: । ब्राह्मो दैवस्तथैवार्ष: प्राजापत्यस्तथासुर:,धर्मशास्त्रकी दृष्टिसे संक्षेपसे आठ प्रकारके ही विवाह माने गये हैं--ब्राह्म, दैव, आर्ष, प्राजापत्य, आसुर, गान्धर्व, राक्षस तथा आठवाँ पैशाच।- स्वायम्भुव मनुका कथन है कि इनमें बादवालोंकी अपेक्षा पहलेवाले विवाह धर्मानुकूल हैं
aṣṭāveva samāsena vivāhā dharmataḥ smṛtāḥ | brāhmo daivastathaivārṣaḥ prājāpatyastathāsuraḥ ||
ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਦੇ ਅੱਠ ਹੀ ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ—ਬ੍ਰਾਹਮ, ਦੈਵ, ਆਰਸ਼, ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ, ਆਸੁਰ; ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ—ਗਾਂਧਰਵ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਤੇ ਪੈਸ਼ਾਚ। ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਮੁਤਾਬਕ ਵਿਆਹ ਧਰਮ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਨੈਤਿਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਰੂਪ ਵਧੇਰੇ ਧਰਮਾਨੁਕੂਲ ਅਤੇ ਕੁਝ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਘੱਟ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
दुष्यन्त उवाच
The verse teaches that marriage is not a single undifferentiated act but is ethically evaluated in dharma-śāstra through recognized categories; the tradition remembers eight forms, implying a hierarchy of moral acceptability.
Duṣyanta is speaking in a didactic mode, invoking dharma-tradition to classify forms of marriage, setting a normative framework for discussing marital legitimacy and conduct.