Adhyaya 32
Ananta-Śeṣa Tapas and the Bearing of the Earth (अनन्त-शेष-तपस् तथा महीधारणम्)
Upa-parva: Āstīka Parva (Nāga-janma and Ananta-Śeṣa episode context)
Chapter 32 records a framed inquiry and response: Śaunaka asks what the newly born, powerful serpents did after learning of a curse (1.0). Sūta narrates that Bhagavān Śeṣa abandons Kadrū and undertakes extensive austerities, subsisting on air, practicing restraint across sacred sites (2.0–4.0). Brahmā observes Śeṣa’s severe tapas and questions its purpose, noting its impact on beings (5.0–7.0). Śeṣa explains his withdrawal: his brothers are hostile and envious, intolerant toward Vinatā and her son; they also hate Vainateya (Garuḍa), empowered by Kaśyapa’s boon, and Śeṣa seeks release from bodily existence and even post-mortem association with them (8.0–12.0). Brahmā acknowledges the situation, offers a boon, praises Śeṣa’s dharmic orientation, and grants the wish that Śeṣa’s mind remain fixed in dharma, śama, and tapas (13.0–17.0). Brahmā then issues a directive for prajā-hita: Śeṣa must stabilize the earth—mountains, forests, oceans, and cities—by holding it steady (18.0–21.0). Śeṣa consents, enters below the earth, and bears it upon his head; Brahmā extols him as nāgottama with infinite coils, and Sūta concludes that Ananta resides beneath the earth sustaining it by Brahmā’s command; Brahmā also assigns Suparṇa/Vainateya as Ananta’s companion (22.0–25.0).
Chapter Arc: उग्रश्रवा सूति उस अद्भुत क्षण का वर्णन करते हैं जब गरुड़—पक्षिराज, परवीरहा—देवताओं के रक्षित अमृत-प्रदेश की ओर बढ़ता है और स्वर्ग की सेनाएँ उसके तेज से डगमगाने लगती हैं। → देवगण गरुड़ की अतिबल-प्रकृति देखकर भयाक्रान्त होते हैं और परस्पर संकेत कर सर्वप्रहरणों से आक्रमण करते हैं। आकाश में विद्युत्-अग्नि-सा प्रकाश, दिशाओं में देव-गणों की व्यूह-रचना, और सोम-रक्षा में नियुक्त भौमन जैसे महावीरों की उपस्थिति संघर्ष को तीव्र करती है। → गरुड़ महावेग से उछलकर अन्तरिक्ष में देवताओं के ऊपर स्थित हो जाता है और एक-एक कर अनेक देववीरों (अभश्वक्रन्द, रेणुक, क्रथन, तपन, उलूक, सनाभि, निमेष, प्ररुज, पुलिन आदि) से संग्राम कर उन्हें परास्त करता है; साध्य, गन्धर्व, वसु, रुद्र आदि दिशाओं में तितर-बितर हो जाते हैं। → अग्नि-रूप बाधा के सामने गरुड़ अपनी देह को सूक्ष्म/अन्य रूप में ढालकर प्रवेश-उपाय करता है और जल-प्रवाहों/नदी-तुल्य धाराओं से ज्वलन्त अग्नि को शान्त कर मार्ग बनाता है—देव-रक्षा की दीवारें टूटती हैं और अमृत-प्राप्ति का पथ खुलता है। → अमृत के निकट पहुँचकर भी कथा अगले चरण पर ठहरती है—अब प्रश्न यह है कि गरुड़ अमृत को कैसे उठाएगा और देवताओं की शेष प्रतिरोध-शक्ति/रणनीति क्या होगी।
Shlokas
Verse 1
पम्प छा अर: अं द्वात्रिेशोड्थध्याय: गरुडका देवताओंके साथ युद्ध और देवताओंकी पराजय सौतिरुवाच ततस्तस्मिन् द्विजश्रेष्ठ समुदीर्णे तथाविधे । गरुड: पक्षिराट् तूर्ण सम्प्राप्तो विबुधान् प्रति
ਸੌਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਹੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਗਰੁੜ ਤੁਰੰਤ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਕੰਬ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 2
त॑ दृष्टवातिबलं चैव प्राकम्पन्त सुरास्तत: । परस्परं च प्रत्यघ्नन् सर्वप्रहरणान्युत
ਉਸ ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਕੰਬ ਉੱਠੇ। ਉਸੇ ਪਲ ਡਰ ਅਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ-ਪਲਟਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 3
तत्र चासीदमेयात्मा विद्युदग्निसमप्रभ: । भौमन: सुमहावीर्य: सोमस्य परिरक्षिता,वहाँ विद्युत् एवं अग्निके समान तेजस्वी और महापराक्रमी अमेयात्मा भौमन (विश्वकर्मा) अमृतकी रक्षा कर रहे थे
ਉੱਥੇ ਭੌਮਨ ਖੜਾ ਸੀ—ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ, ਅਪਾਰ ਆਤਮ-ਬਲ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਵੀਰ—ਸੋਮ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ, ਅਰਥਾਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
Verse 4
स तेन पतगेन्द्रेण पक्षतुण्डनखक्षत: । मुहूर्तमतुलं युद्ध कृत्वा विनिहतो युधि,वे पक्षिराजके साथ दो घड़ीतक अनुपम युद्ध करके उनके पंख, चोंच और नखोंसे घायल हो उस रणांगणमें मृतकतुल्य हो गये
ਉਸ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਰਾਂ, ਚੋਚ ਅਤੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਅਤੁਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਘਾਤ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਮ੍ਰਿਤ-ਪ੍ਰਾਇ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 5
रजश्नलोद्धूय सुमहत् पक्षवातेन खेचर: । कृत्वा लोकान् निरालोकांस्तेन देवानवाकिरत्
ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਡਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਧੂੜ ਦਾ ਬੱਦਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਧਕਾਰਮਯ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 6
तेनावकीर्णा रजसा देवा मोहमुपागमन् । न चैवं ददृशुश्छन्ना रजसामृतरक्षिण:,उस धूलसे आच्छादित होकर देवता मोहित हो गये। अमृतकी रक्षा करनेवाले देवता भी इसी प्रकार धूलसे ढक जानेके कारण कुछ देख नहीं पाते थे
ਉਸ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਧੂੜ ਦੀ ਓਟ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕੇ।
Verse 7
एवं संलोडयामास गरुडस्त्रिदिवालयम् । पक्षतुण्डप्रहारैस्तु देवान् स विददार ह,इस तरह गरुडने स्वर्गलोकको व्याकुल कर दिया और पंखों तथा चोंचोंकी मारसे देवताओंका अंग-अंग विदीर्ण कर डाला
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰੁੜ ਨੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਾਂ ਤੇ ਚੁੰਝ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਚੀਰ ਦਿੱਤੇ।
Verse 8
ततो देव: सहस्राक्षस्तूर्ण वायुमचोदयत् । विक्षिपेमां रजोवृष्टिं तवेदं कर्म मारुत
ਤਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਇੰਦਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ—“ਮਾਰੁਤ! ਇਸ ਧੂੜ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨੂੰ ਛਿਟਕਾ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇ; ਇਹ ਕੰਮ ਤੇਰੇ ਵੱਸ ਦਾ ਹੈ।”
Verse 9
अथ वायुरपोवाह तद् रजस्तरसा बली । ततो वितिमिरे जाते देवा: शकुनिमार्दयन्
ਫਿਰ ਬਲਵਾਨ ਵਾਯੂ ਦੇਵ ਨੇ ਬੜੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਹ ਧੂੜ ਉਡਾ ਦਿੱਤੀ। ਹਨੇਰਾ ਛਟਦੇ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੰਛੀ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਤੰਗ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 10
ननादोच्चै: स बलवान् महामेघ इवाम्बरे | वध्यमान: सुरगणै: सर्वभूतानि भीषयन्,देवताओंके प्रहारको सहते हुए महाबली गरुड आकाशमें छाये हुए महामेघकी भाँति समस्त प्राणियोंको डराते हुए जोर-जोरसे गर्जना करने लगे
ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੇ ਵਾਰ ਸਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਗਰੁੜ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਗੱਜ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਗੱਜ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭੈਭੀਤ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 11
उत्पपात महावीर्य: पक्षिराट् परवीरहा । समुत्पत्यान्तरिक्षस्थं देवानामुपरि स्थितम्
ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਂਵੀਰ, ਵੈਰੀ-ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਚਾਨਕ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਪਿਆ। ਉਹ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਜਾ ਟਿਕਿਆ। ਤਦ ਕਵਚਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ ਉਸਦੀ ਧਿੱਠਾਈ ਰੋਕਣ ਲਈ ਪੱਟਿਸ਼, ਪਰਿਘ, ਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਗਦਾ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 12
वर्मिणो विबुधा: सर्वे नानाशस्त्रैरवाकिरन् । पट्टिशै: परिघै: शूलैर्गदाभिश्व सवासवा:
ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਸਮੇਤ ਕਵਚਧਾਰੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਬਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ—ਪੱਟਿਸ਼, ਪਰਿਘ, ਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਗਦਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ।
Verse 13
क्षुरप्रैज्वलितैश्वापि चक्रैरादित्यरूपिभि: । नानाशस्त्रविसर्गैस्तैर्वध्यमान: समन्ततः
ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਜਲਦੇ ਛੁਰਪ੍ਰ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਬੋਛਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵਿੱਢਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 14
कुर्वन् सुतुमुलं युद्ध पक्षिराण्न व्यकम्पत । निर्दह॒न्निव चाकाशे वैनतेय: प्रतापवान् । पक्षाभ्यामुरसा चैव समन्ताद् व्याक्षिपत् सुरान्
ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਤਿ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਯੁੱਧ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਤਾ ਭਰ ਨਹੀਂ ਡੋਲਿਆ। ਮਹਾਪ੍ਰਤਾਪੀ ਵਿਨਤਾ-ਨੰਦਨ ਵੈਨਤੇਯ (ਗਰੁੜ) ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਨੋ ਸਾੜ ਦੇਵੇ, ਐਸੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦਹਕਦਾ ਖੜਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਾਂ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਝਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਛਿਟਕਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
ते विक्षिप्तास्ततो देवा दुद्र॒ुव॒र्गरुडार्दिता: । नखतुण्डक्षताश्वैव सुख्ुवु: शोणितं बहु
ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਗਰੁੜ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਦੂਰ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜਣ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਦੇ ਨਖਾਂ ਅਤੇ ਚੋਂਚ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਲਹੂ ਵਹਿਣ ਲੱਗਾ।
Verse 16
साध्या: प्राचीं सगन्धर्वा वसवो दक्षिणां दिशम् । प्रजग्मु: सहिता रुद्रा: पतगेन्द्रप्रधर्षिता:,पक्षिराजसे पराजित हो साध्य और गन्धर्व पूर्व दिशाकी ओर भाग चले। वसुओं तथा रुद्रोंने दक्षिण दिशाकी शरण ली
ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਗਰੁੜ ਵੱਲੋਂ ਤਾੜੇ ਤੇ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਧ੍ਯ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ। ਵਸੂਆਂ ਨੇ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਗਣ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ।
Verse 17
दिशं प्रतीचीमादित्या नासत्यावुत्तरां दिशम् । मुहर्मुहुः प्रेक्षमाणा युध्यमाना महौजस:
ਆਦਿਤ੍ਯਗਣ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਹਟ ਗਏ ਅਤੇ ਨਾਸਤ੍ਯ (ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ) ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਲੱਗੇ। ਮਹਾ-ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਲੜਦੇ ਲੜਦੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 18
अभश्रक्रन्देन वीरेण रेणुकेन च पक्षिराट् । क्रथनेन च शूरेण तपनेन च खेचर:
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਕਾਸ਼ਚਾਰੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਗਰੁੜ ਨੇ ਵੀਰ ਅਭਸ਼੍ਰਕ੍ਰੰਦ ਅਤੇ ਰੇਣੁਕ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਰ ਕ੍ਰਥਨ ਤੇ ਤਪਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ।
Verse 19
उलूकश्चसनाभ्यां च निमेषेण च पक्षिराट् । प्ररुजेन च संग्रामं चकार पुलिनेन च
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਗਰੁੜ ਨੇ ਉਲੂਕ ਅਤੇ ਸ਼੍ਵਸਨਾਭ੍ਯਾਂ ਨਾਲ, ਨਿਮੇਸ਼ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਰੁਜ ਤੇ ਪੁਲਿਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 20
तान् पक्षनखतुण्डाग्रैरभिनद् विनतासुतः । युगान्तकाले संक़्रुद्ध/ पिनाकीव परंतप:
ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਨਤਾ-ਸੁਤ ਗਰੁੜ ਨੇ ਯੁਗਾਂਤ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਵਾਂਗ ਰੋਹ ਵਿੱਚ ਭਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਰਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ, ਨਖਾਂ ਅਤੇ ਚੋਂਚ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਚੀਰ ਫਾੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 21
महाबला महोत्साहास्तेन ते बहुधा क्षता: । रेजुर भ्रधनप्रख्या रुधिरौघप्रवर्षिण:
ਉਹ ਯਕਸ਼ ਮਹਾਂ ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਅਤਿ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਸਨ; ਪਰ ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਦੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਤੇ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਵਰਖਾ-ਧਾਰਕ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 22
तान् कृत्वा पतगश्रेष्ठ: सर्वनित्क्रान्तजीवितान् | अतिक्रान्तो$मृतस्यार्थे सर्वतो5$ग्निमपश्यत,पक्षिराज उन सबके प्राण लेकर जब अमृत उठानेके लिये आगे बढ़े, तब उसके चारों ओर उन्होंने आग जलती देखी
ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਨਿਰਜੀਵ ਕਰ ਕੇ ਪਤਗ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਰੁੜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਜਲਦੀ ਅੱਗ ਵੇਖੀ।
Verse 23
आवृण्वानं महाज्वालमर्चिर्भि: सर्वतो<5म्बरम् । दहन्तमिव तीक्ष्णांशुं चण्डवायुसमीरितम्
ਉਹ ਮਹਾਂ ਅੱਗ ਆਪਣੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਤੀਖੇ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਉਹ ਦਹਕਾਉਂਦੀ ਦਿੱਸਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਕਸਾਈ ਹੋਈ ਹੋਰ ਵੀ ਭੜਕਦੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
Verse 24
ततो नवत्या नवतीर्मुखानां कृत्वा महात्मा गरुडस्तरस्वी । नदी: समापीय मुखैस्ततस्तै: सुशीघ्रमागम्य पुनर्जवेन
ਤਦ ਵੇਗਵਾਨ ਮਹਾਤਮਾ ਗਰੁੜ ਨੇ ਨੱਬੇ ਗੁਣਾ ਨੱਬੇ ਮੂੰਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਮੂੰਹਾਂ ਨਾਲ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਜਲ ਪੀ ਕੇ, ਫਿਰ ਮਹਾਂ ਵੇਗ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।
Verse 25
ज्वलन्तमग्निं तममित्रतापन: समास्तरत्पत्ररथो नदीभि: | ततः प्रचक्रे वपुरन्यदल्पं प्रवेष्ठकामो 5ग्निमभिप्रशाम्य
ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਥ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗਰੁੜ ਨੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਉਸ ਜਲਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੋਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 31
इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपवर्में गरुडचरित्र विषयक इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਦਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਸਤੀਕ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 32
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सौपर्णे द्वात्रिंशो5ध्याय:
ਇਤੀ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਦਿ ਪਰਵ ਦੇ ਆਸਤੀਕ ਪਰਵ ਦੇ ਸੌਪਰਨ ਪ੍ਰਕਰਣ ਦਾ ਬੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ।
Frequently Asked Questions
Śeṣa faces an ethical-psychological dilemma: whether to remain amid destructive sibling envy and intolerance or to seek separation; the narrative resolves it by transforming his withdrawal into a socially and cosmically constructive duty.
Tapas and power are not ends in themselves; they attain dharmic legitimacy when governed by restraint (dama/śama) and directed toward prajā-hita—stabilizing rather than inflaming the conditions of life.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary is functional and etiological: the episode explains the cosmological role of Ananta and implicitly frames dharmic merit as alignment with divine injunction and world-stabilizing service.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.