Adhyaya 18
उच्चैःश्रवसः वर्णविपणः तथा नागशापः (Uccaiḥśravas Color-Wager and the Nāga Curse)
Upa-parva: Āstīka Parva (Serpent-Sacrifice Context: Kadru–Vinata Wager and Nāga Curse)
This chapter presents a tightly linked causal chain. Sauti narrates that the emergence/appearance of the illustrious horse Uccaiḥśravas becomes the occasion for Kadru to question Vinatā about its color. Vinatā asserts the horse is white, while Kadru claims it is black-maned, and they formalize a wager whose penalty is servitude (dāsī-bhāva). Kadru then attempts to secure victory by instructing her serpent sons to become hair-like black strands on the horse, thereby falsifying the visible evidence. When the serpents refuse to comply, Kadru pronounces a future curse: during King Janamejaya’s serpent-sacrifice (sarpasatra), fire will consume them. The narrative then expands to a cosmic-ethical register: Pitāmaha hears the curse and, together with the gods, assents to its function, citing the excessive proliferation and dangerous venom of serpents as a threat to creatures. As a balancing measure for the welfare of beings, Pitāmaha grants Kaśyapa a knowledge/discipline (viṣahaṇī vidyā) to counteract venom, introducing a protective technology alongside the destructive trajectory of the curse. The chapter thus juxtaposes deception versus truthful perception, the binding power of wagers, and the governance logic that frames mass harm and remedial knowledge within a single moral economy.
Chapter Arc: उग्रश्रवा शौनक को देवताओं-दानवों के महासंकल्प की ओर ले जाते हैं—समुद्र-मन्थन, जहाँ एक ही कर्म से रत्न भी निकलेंगे और वैर भी। → मन्दर पर्वत को मथानी बनाकर समुद्र-तट पर लाया जाता है; ब्रह्मा की प्रेरणा और नारायण का आदेश कर्म को गति देता है। अनन्त (शेष) उठकर पर्वत-स्थापन में सहायक बनते हैं; समुद्र (अपां पति) भी कहता है कि मन्दर-भ्रमण के मर्दन को वह सह लेगा। मन्थन आरम्भ होते ही प्रकृति उथल-पुथल होती है—पुष्प-वृष्टि, किन्नर-अप्सराओं और देवों की उपस्थिति, और आशा-लोभ का बढ़ता ज्वार। → समुद्र से सोम (चन्द्र) जैसे दिव्य रत्न प्रकट होते हैं; पर अमृत-लक्ष्मी की चाह में दानवों का मन और अधिक अधीर होता जाता है। तभी नारायण मोहिनी-माया धारण कर अद्भुत स्त्री-रूप में प्रकट होते हैं और दानव-दैत्य उसी पर मोहित होकर अमृत उसे सौंप देते हैं। → मोहिनी के आकर्षण में दानवों की बुद्धि ढक जाती है; अमृत का अधिकार उनके हाथ से फिसलने लगता है और देव-पक्ष के लिए विजय का द्वार खुलता है। → मोहिनी अब अमृत का वितरण कैसे करेगी—और दानवों को कब, कैसे बोध होगा कि वे छल में पड़ चुके हैं?
Shlokas
Verse 1
ऑपनआ कराता बछ। अं अष्टादशो<् ध्याय: देवताओं और 30020 22026 लिये समुद्रका मन्थन
ਸੌਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦਨੰਤਰ ਉਹ ਮੰਦਰ ਨਾਮਕ ਪਰਬਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 2
नानाविहगसंघुष्टं नानादंष्टिसमाकुलम् । किन्नरैरप्सरोभिश्न देवैरपि च सेवितम्
ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਕਲਰਵ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ, ਅਨੇਕਾਂ ਭਿਆਨਕ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿੰਨਰਾਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸੇਵਿਤ ਸੀ।
Verse 3
एकादश सहस्राणि योजनानां समुच्छितम् । अधो भूमे: सहस्रेषु तावत्स्वेव प्रतिक्ठितम्
ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵੀ ਉਤਨੇ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਜਮਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 4
तमुद्धर्तुमशक्ता वै सर्वे देवगणास्तदा । विष्णुमासीनमभ्येत्य ब्रह्माणं चेदमब्रुवन्
ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ ਉਸ ਨੂੰ ਉਖਾੜਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 5
भवन्तावत्र कुर्वीतां बुद्धि नैःश्रेयसीं पराम् मन्दरोद्धरणे यत्न: क्रियतां च हिताय न:,“आप दोनों इस विषयमें कल्याणमयी उत्तम बुद्धि प्रदान करें और हमारे हितके लिये मन्दराचल पर्वतको उखाड़नेका यत्न करें”
ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਉੱਤਮ ਬੁੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ; ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੰਦਰਾਚਲ ਨੂੰ ਉਖਾੜਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੋ।
Verse 6
सौतिरुवाच तथेति चाब्रवीदू विष्णुर्ब्रह्मणा सह भार्गव । अचोदयदमेयात्मा फणीन्द्रं पद्मलोचन:
ਸੌਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਾਰਗਵ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤਥਾਸਤੁ।” ਫਿਰ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਅਪ੍ਰਮੇਯ-ਸਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਫਣੀੰਦਰ ਨਾਗਰਾਜ ਅਨੰਤ ਨੂੰ ਉਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
ततो<5नन्तः समुत्थाय ब्रह्म॒णा परिचोदित: । नारायणेन चाप्युक्तस्तस्मिन् कर्मणि वीर्यवान्
ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਅਤੁੱਲ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਅਨੰਤ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਗਿਆ।
Verse 8
अथ पर्वतराजानं तमनन्तो महाबल: । उज्जहार बलाद् ब्रह्मनू सवनं सवनौकसम्,ब्रह्म! फिर तो महाबली अनन्तने जोर लगाकर गिरिराज मन्दराचलको वन और वनवासी जन्तुओंसहित उखाड़ लिया
ਤਦ ਮਹਾਬਲੀ ਅਨੰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਪਾਰ ਬਲ ਨਾਲ ਗਿਰਿਰਾਜ ਮੰਦਰਾਚਲ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਲਿਆ।
Verse 9
ततस्तेन सुरा: सार्ध समुद्रमुपतस्थिरे । तमूचुरमृतस्यार्थे निर्मथिष्पयामहे जलम्
ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਜਲ ਦਾ ਮਥਨ ਕਰਾਂਗੇ।”
Verse 10
अपां पतिरथोवाच ममाप्यंशो भवेत् ततः । सोढास्मि विपुल॑ मर्द मन्दरभ्रमणादिति
ਤਦ ਜਲਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਜੇ ਉਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਭਾਰੀ ਦਬਾਅ ਤੇ ਪੀੜਾ ਮੈਂ ਸਹਿ ਲਵਾਂਗਾ।”
Verse 11
ऊचुश्न कूर्मराजानमकूपारे सुरासुरा: । अधिष्ठानं गिरेरस्य भवान् भवितुमहति,तब देवताओं और असुरोंने (समुद्रकी बात स्वीकार करके) समुद्रतलमें स्थित कच्छपराजसे कहा--“भगवन्! आप इस मन्दराचलके आधार बनिये'
ਤਦ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਬੇਅੰਤ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਕੂਰਮਰਾਜ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਪਹਾੜ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਯੋਗ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਬਣੋ।”
Verse 12
कूर्मेण तु तथेत्युक्त्वा पृष्ठमस्य समर्पितम् | तं शैलं तस्य पृष्ठस्थं वज्नेणेन्द्रो न्यपीडयत्
ਕੂਰਮ ਨੇ “ਤਥਾਸਤੁ” ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ੈਲ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਗਿਆ, ਤਦ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਰੱਖਿਆ।
Verse 13
मन्थानं मन्दरं कृत्वा तथा नेत्र च वासुकिम् । देवा मथितुमारब्धा: समुद्र निधिमम्भसाम्
ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਮਥਣੀ-ਡੰਡਾ ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨਾਗ ਨੂੰ ਰੱਸੀ (ਨੇਤਰ) ਬਣਾ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਜਲ-ਨਿਧੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਮਥਨ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।
Verse 14
अमृतार्थे पुरा ब्रह्मंस्तथैवासुरदानवा: । एकमन्तमुप श्लिष्टा नागराज्ञों महासुरा:
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਅਮ੍ਰਿਤ ਲਈ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਾਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਮਿਲੇ—ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਦੈਤ।
Verse 15
विबुधा: सहिता: सर्वे यत: पुच्छे ततः स्थिता: । ब्रह्मन! इस प्रकार पूर्वकालमें देवताओं
ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵਾਸੁਕੀ ਦੀ ਪੁੱਛ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਅਤੇ ਜਿਥੇ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਸਨ, ਓਥੇ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਅਨੰਤਦੇਵ ਵੀ ਸਥਿਤ ਸਨ; ਉਹ ਨਾਗ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਫਿਰ ਹੇਠਾਂ ਦਬਾਉਂਦੇ ਸਨ।
Verse 16
वासुकेरथ नागस्य सहसा55क्षिप्यत: सुरै: । सधूमा: सार्चिषो वाता निष्पेतुरसकृन्मुखात्
ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਚਾਨਕ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਖਿੱਚੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਵਾਸੁਕੀ ਨਾਗ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਧੂੰਏਂ ਸਮੇਤ, ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਤਪਤ ਹਵਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗੀ।
Verse 17
ते धूमसड्घा: सम्भूता मेघसड्घा: सविद्युतः । अभ्यवर्षन् सुरगणान् श्रमसंतापकर्शितान्,वे धूमसमुदाय बिजलियोंसहित मेघोंकी घटा बनकर परिश्रम एवं संतापसे कष्ट पानेवाले देवताओंपर जलकी धारा बरसाते रहते थे
ਉਹ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਬਿਜਲੀ ਸਮੇਤ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਕਲੇਸ਼ਿਤ ਦੇਵਗਣਾਂ ਉੱਤੇ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 18
तस्माच्च गिरिकूटाग्रात् प्रच्युता: पुष्पवृष्टय: । सुरासुरगणान् सर्वान् समन््तात् समवाकिरन्
ਤਦ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਝੜ ਪਈ ਅਤੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗਣਾਂ ਉੱਤੇ ਛਾ ਗਈ। ਉਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਮੂਰਤਿਮਤੀ ਮਾਇਆ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਮੰਡਲੁ ਧਾਰ ਕੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੰਡਣ ਲੱਗੀ। ਦੈਤ-ਦਾਨਵ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਦੇਵੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੇਵਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਿਲਾਇਆ, ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੱਡਾ ਕੋਲਾਹਲ ਮਚਾਇਆ।
Verse 19
बभूवात्र महानादो महामेघरवोपम: । उदधेर्मथ्यमानस्य मन्दरेण सुरासुरै:,देवताओं और असुरोंद्वारा मन्दराचलसे समुद्रका मन््थन होते समय वहाँ महान् मेघोंकी गम्भीर गर्जनाके समान जोर-जोरसे शब्द होने लगा
ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਮੰਦਰਾਚਲ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਉੱਥੇ ਮਹਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਗਰਜ ਵਰਗਾ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਨਾਦ ਉਠਿਆ।
Verse 20
तत्र नाना जलचरा विनिष्पिष्टा महाद्रिणा । विलयं समुपाजग्मु: शतशो लवणाम्भसि,उस समय उस महान पर्वतके द्वारा सैकड़ों जलचर जन्तु पिस गये और खारे पानीके उस महासागरमें विलीन हो गये
ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਨਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜਲਚਰ ਕੁਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ।
Verse 21
वारुणानि च भूतानि विविधानि महीधर: । पातालतलवासीनि विलयं समुपानयत्,मन्दराचलने वरुणालय (समुद्र) तथा पातालतलमें निवास करनेवाले नाना प्रकारके प्राणियोंका संहार कर डाला
ਮੰਦਰਾਚਲ ਨੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਲੋਕ (ਸਮੁੰਦਰ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ-ਤਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 22
तस्मिंश्व भ्राम्यमाणेडद्रौ संघृष्यन्त: परस्परम् । न्यपतन् पतगोपेता: पर्वताग्रान्महाद्रुमा:
ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹਾੜ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਗੜ ਖਾ ਕੇ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਸਮੇਤ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 23
तेषां संघर्षजश्वाग्निरचिंर्भि: प्रज्वलन् मुहुः । विद्युद्धिरिव नीला भ्रमावृणोन्मन्दरं गिरिम्
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਘਿਸਾਈ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅੱਗ ਉੱਠੀ ਅਤੇ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠੀ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਨੀਲੇ ਬੱਦਲ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਅੱਗ ਨੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਛਾਦਿਤ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 24
ददाह कुज्जरांस्तत्र सिंहांश्नैव विनिर्गतान् । विगतासूनि सर्वाणि सत्त्वानि विविधानि च
ਉਸ ਦਾਵਾਨਲ ਨੇ ਉੱਥੇ ਪਹਾੜੀ ਗਜਰਾਜਾਂ ਨੂੰ, ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਸਿੰਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਸੁੱਟਿਆ; ਉਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਪ੍ਰਾਣਹੀਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 25
तमग्निममरश्रेष्ठ: प्रदहन्तमितस्तत: । वारिणा मेघजेनेन्द्र:ः शमयामास सर्वश:,तब देवराज इन्द्रने इधर-उधर सबको जलाती हुई उस आगको मेघोंके द्वारा जल बरसाकर सब ओरसे बुझा दिया
ਤਦ ਅਮਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਾੜਦੀ ਉਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਜਲ ਵਰਸਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 26
ततो नानाविधास्तत्र सुख्ुवु:ः सागराम्भसि । महाद्रुमाणां निर्यासा बहवश्लौषधीरसा:,तदनन्तर समुद्रके जलमें बड़े-बड़े वृक्षोंके भाँति-भाँतिके गोंद तथा ओषधियोंके प्रचुर रस चू-चूकर गिरने लगे
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗੋਂਦ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚੁਰ ਰਸ ਟਪਕ-ਟਪਕ ਕੇ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 27
तेषाममृतवीर्याणां रसानां पयसैव च । अमरत्वं सुरा जग्मु: काउ्चनस्य च नि:स्रवात्
ਉਹਨਾਂ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਤੁਲ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਸਾਂ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵਰਗੇ ਜਲ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਸੁਵਰਨਮਯ ਮੰਦਰਾਚਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਦੇਵਤੇ ਅਮਰਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਲੱਗੇ।
Verse 28
ततस्तस्य समुद्रस्य तज्जातमुदकं पय: । रसोत्तमैविमिश्र॑ च तत: क्षीरादभूद्ू घृतम्,उन उत्तम रसोंके सम्मिश्रणसे समुद्रका सारा जल दूध बन गया और दूधसे घी बनने लगा
ਤਦ ਉਸ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ ਜਲ ਦੁੱਧ ਬਣ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉੱਤਮ-ਉੱਤਮ ਰਸਾਂ ਦੇ ਸੰਮਿਸ਼੍ਰਣ ਨਾਲ ਉਸੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਘਿਉ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 29
ततो ब्रह्माणमासीनं देवा वरदमन्रुवन् । भ्रान्ता: सम सुभृशं ब्रह्मन् नोद्भवत्यमृतं च तत्
ਤਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਵਰਦਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੱਕ ਗਏ ਹਾਂ; ਪਰ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਜੇ ਤੱਕ ਉੱਭਰਿਆ ਨਹੀਂ। ਸਮੁੰਦਰ-ਮੰਥਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ ਹੈ।”
Verse 30
विना नारायणं देवं सर्वेडन्ये देवदानवा: । चिरारब्धमिदं चापि सागरस्यापि मन्थनम्
ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੱਕ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਇਹ ਮੰਥਨ ਵੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
Verse 31
ततो नारायणं देवं ब्रह्मा वचनमब्रवीत् । विधत्स्वैषां बल॑ं विष्णो भवानत्र परायणम्
ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਬਲ ਬਖ਼ਸ਼ੋ; ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੋ।”
Verse 32
विष्णुरुवाच बलं॑ ददामि सर्वेषां कर्मतद् ये समास्थिता: । क्षोभ्यतां कलश: सर्वैर्मन्दर: परिवर्त्यताम्
ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਜੋ ਇਸ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮੈਂ ਬਲ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਖੁੱਬਾਓ; ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਘੁਮਾਓ।”
Verse 33
सौतिर्वाच नारायणवच: श्रुत्वा बलिनस्ते महोदथे: । तत् पय:ः सहिता भूयश्नचक्रिरे भूशभाकुलम्
ਸੌਤੀ ਬੋਲੇ—ਸ਼ੌਨਕ ਜੀ! ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਬਲੀਆਂ ਦਾ ਬਲ ਅਤੇ ਹੌਸਲਾ ਵਧ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਨਵੇਂ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਮਹਾਸਾਗਰ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਥਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਜਲਰਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 34
तत:ः शतसहसांशुर्म थ्यमानात्तु सागरात् । प्रसन्नात्मा समुत्पन्न: सोम: शीतांशुरुज्ज्वल:
ਤਦੋਂ ਜਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਮਥਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਣਗਿਣਤ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ, ਠੰਢੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਸੋਮ—ਚੰਦਰਮਾ—ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 35
श्रीरनन्तरमुत्पन्ना घृतात् पाण्डुरवासिनी । सुरादेवी समुत्पन्ना तुरग: पाण्डुरस्तथा,तदनन्तर उस घृतस्वरूप जलसे श्वेतवस्त्रधारिणी लक्ष्मीदेवीका आविर्भाव हुआ। इसके बाद सुरादेवी और श्वेत अश्व प्रकट हुए
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਿਉ-ਸਰੂਪ ਉਸ ਰਸ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼੍ਰੀ—ਲਕਸ਼ਮੀ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਸੁਰਾਦੇਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਚਿੱਟਾ ਘੋੜਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 36
कौस्तुभस्तु मणिर्दिव्य उत्पन्नो घृत्सम्भव: । मरीचिविकच: श्रीमान् नारायण उरोगत:,फिर अनन्त किरणोंसे समुज्ज्वल दिव्य कौस्तुभभणिका उस जललसे प्रादुर्भाव हुआ, जो भगवान् नारायणके वक्ष:स्थलपर सुशोभित हुई
ਫਿਰ ਘਿਉ-ਸਰੂਪ ਉਸ ਸਾਰ ਵਿਚੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪੰਨ। ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਜਾ ਟਿਕੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੋਭਾ ਪਾਈ।
Verse 37
(पारिजातकश्न तत्रैव सुरभिश्न महामुने । जज्ञाते तौ तदा ब्रह्मन् सर्वकामफलप्रदौ ।।
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ! ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਾਰਿਜਾਤ ਵ੍ਰਿੱਖ ਅਤੇ ਸੁਰਭੀ ਗਾਂ ਜਨਮੀ। ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸੁਰਾ, ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵੇਗ ਵਾਲਾ ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਸ ਘੋੜਾ—ਇਹ ਸਭ ਆਦਿਤ੍ਯ-ਪਥ (ਸੂਰਜ ਦੇ ਮਾਰਗ) ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 38
धन्वन्तरिस्ततो देवो वपुष्मानुदतिष्ठत । श्वेत कमण्डलुं बिशभ्रदमृतं यत्र तिषतति,इसके बाद दिव्य शरीरधारी धन्वन्तरि देव प्रकट हुए। वे अपने हाथमें श्वेत कलश लिये हुए थे, जिसमें अमृत भरा था
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੇਵ ਧਨਵੰਤਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ ਕਮੰਡਲੁ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 39
एतदत्यद्भुतं दृष्टवा दानवानां समुत्थित: । अमृतार्थे महान् नादो ममेदमिति जल्पताम्,यह अत्यन्त अद्भुत दृश्य देखकर दानवोंमें अमृतके लिये कोलाहल मच गया। वे सब कहने लगे “यह मेरा है, यह मेरा है”
ਇਹ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਈ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ ਮਚ ਗਿਆ। ਸਭ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—“ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ!”
Verse 40
श्वेतर्दन्तै क्षतुर्भिस्तु महाकायस्तत: परम् | ऐरावतो महानागो5भवद् वज्रभूता धृतः
ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਰ ਚਿੱਟੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਵਿਸ਼ਾਲਕਾਇ ਮਹਾਗਜ ਐਰਾਵਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ।
Verse 41
अतिनिर्मथनादेव कालकूटस्तत: पर: । जगदावृत्य सहसा सधूमो5ग्निरिव ज्वलन्,तदनन्तर अत्यन्त वेगसे मथनेपर कालकूट महाविष उत्पन्न हुआ, वह धूमयुक्त अग्निकी भाँति एकाएक सम्पूर्ण जगत्को घेरकर जलाने लगा
ਫਿਰ ਅਤਿ ਤੀਬਰ ਮਥਨ ਤੋਂ ਕਾਲਕੂਟ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਵਿਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਸਾੜਨ ਲੱਗਾ।
Verse 42
त्रैलोक्यं मोहितं यस्य गन्धमाप्राय तद् विषम् । प्राग्रसललोकरक्षार्थ ब्रह्मणो वचनाच्छिव:
ਉਸ ਵਿਸ਼ ਦੀ ਗੰਧ ਸੁੰਘਦੇ ਹੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਜੀਵ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ‘ਤੇ ਲੋਕ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ ਪੀ ਲਿਆ।
Verse 43
दधार भगवान् कण्ठे मन्त्रमूर्तिमिहेश्वरः । तदाप्रभूति देवस्तु नीलकण्ठ इति श्रुति:
ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ ਆਪਣੇ ਕੰਠ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਦੇਵ “ਨੀਲਕੰਠ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ—ਇਹੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ।
Verse 44
एतत् तदद्धुतं दृष्टवा निराशा दानवा: स्थिता: । अमृतार्थे च लक्ष्म्यर्थे महान्तं वैरमाश्रिता:
ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਦਾਨਵ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਵੈਰ ਧਾਰ ਲਿਆ।
Verse 45
ततो नारायणो मायां मोहिनीं समुपाश्रित: । स्त्रीरूपमद्भुतं कृत्वा दानवानभिसंश्रित:,उसी समय भगवान् विष्णुने मोहिनी मायाका आश्रय ले मनोहारिणी स्त्रीका अद्भुत रूप बनाकर, दानवोंके पास पदार्पण किया
ਫਿਰ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ‘ਮੋਹਿਨੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ। ਅਦਭੁਤ ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਦਾਨਵਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 46
ततस्तदमृतं तस्यै ददुस्ते मूढचेतस: । स्त्रिये दानवदैतेया: सर्वे तदूग़तमानसा:
ਤਦ ਉਹ ਦੈਤ੍ਯ ਅਤੇ ਦਾਨਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਮੋਹ ਨਾਲ ਮੂੜ੍ਹ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਬੈਠੇ।
Frequently Asked Questions
The dilemma centers on whether an outcome may be secured through engineered appearance rather than truth: Kadru’s attempt to compel her sons to falsify evidence contrasts with Vinatā’s straightforward claim, revealing the ethical cost of winning by deception.
Speech-acts (promises, wagers, curses) are portrayed as morally and causally operative; private intent can scale into collective consequence, and governance—human or cosmic—must pair restraint of harm with protective knowledge for the welfare of beings.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary is implicit in the narrative framing: the curse is positioned as instrumentally affirmed for population welfare, while viṣahaṇī vidyā functions as an embedded rationale for remedial learning within the epic’s causal history.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.