Adhyaya 174
Dhaumya-varaṇa (Appointment of Dhaumya as Purohita) | धौम्यवरणम्
Upa-parva: Pāñcāla-svayaṃvara-yātrā (Selection of Dhaumya as Purohita)
Arjuna questions a gandharva about a suitable Veda-versed purohita for the Pāṇḍavas. The gandharva identifies Dhaumya, younger brother of Devala, engaged in tapas in the forest near Utkoçaka tīrtha. Vaiśaṃpāyana reports that Arjuna, pleased, formally bestows the Āgneya astra to the gandharva according to due procedure and temporarily leaves the horses in the gandharva’s keeping, to be reclaimed when needed. The Pāṇḍavas and the gandharva exchange mutual honor and depart from the pleasant Bhāgīrathī region. Reaching Utkoçaka tīrtha and Dhaumya’s āśrama, the brothers request Dhaumya to serve as their purohita. Dhaumya—described as foremost among knowers of the Vedas—accepts them, offering water for welcome and forest provisions (fruits and roots) and granting priestly service. The Pāṇḍavas regard their regained fortune and sovereignty as consolidated, feel protected under a guru, receive auspicious rites (svastyayana), and resolve to proceed together to the Pāñcāla svayaṃvara under Dhaumya’s guidance.
Chapter Arc: तपती-उपाख्यान की समाप्ति के बाद, चैत्ररथ वन-प्रसंग में अर्जुन का कौतूहल जाग उठता है—वसिष्ठ के तपोबल का ऐसा कौन-सा रहस्य है कि देव भी उसे अजेय मानें? → अर्जुन गन्धर्व से बार-बार पूछता है: ‘वसिष्ठ’ नाम का कारण क्या है, वे कौन हैं, और हमारे पूर्वजों के पुरोहित कैसे बने? प्रश्नों के साथ यह जिज्ञासा भी बढ़ती है कि राजधर्म में पुरोहित की भूमिका कितनी निर्णायक है। → गन्धर्व का निर्णायक उद्घोष: वसिष्ठ ब्रह्मा के मानस-पुत्र हैं, अरुन्धती के पति, और तप से ऐसे विजयी कि अमर भी उन्हें पराजित नहीं कर सकते—यही उनकी महिमा और अधिकार का शिखर-क्षण है। → गन्धर्व वसिष्ठ की परम्परागत प्रतिष्ठा बताता है—इक्ष्वाकु आदि राजाओं ने उन्हें पुरोहित पाकर पृथ्वी का शासन पाया; फिर उपदेश रूप में निष्कर्ष देता है कि विजय-इच्छुक क्षत्रिय को गुणवान, जितेन्द्रिय, वेद-धर्म-विद् ब्राह्मण पुरोहित अवश्य करना चाहिए।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत चैत्ररथपर्वमें तपती-उपाख्यानकी समाप्तिसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ बहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १७२ ॥/ अपन ह< बक। हक २ 2 त्रिसप्तत्यांधिकशततमोब<् ध्याय: गन्धर्वका वसिष्ठजीकी महत्ता बताते हुए किसी श्रेष्ठ ब्राह्मणको पुरोहित बनानेके लिये आग्रह करना वैशम्पायन उवाच स गन्धर्ववच: श्रुत्वा तत् तदा भरतर्षभ । अर्जुन: परया भक्त्या पूर्णचन्द्र इवाबभौ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਨਮੇਜਯ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੰਧਰਵ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਰਜੁਨ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਉਠਿਆ।
Verse 2
उवाच च महेष्वासो गन्धर्व कुरुसत्तम: । जातकौतूहलो$तीव वसिष्ठस्य तपोबलात्,फिर महाधनुर्धर कुरुश्रेष्ठ अर्जुनने गन्धर्वसे कहा--'सखे! वसिष्ठके तपोबलकी बात सुनकर मेरे हृदयमें बड़ी उत्कण्ठा पैदा हो गयी है
ਤਦ ਮਹਾਧਨੁਧਾਰੀ ਕੁਰੂਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਗੰਧਰਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਸਖੇ! ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਤਪੋਬਲ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੌਤੂਹਲ ਜਾਗ ਪਿਆ ਹੈ।”
Verse 3
वसिष्ठ इति तस्यैतदृषेर्नाम त्वयेरितम् । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं यथावत् तद् वदस्व मे
ਤੂੰ ਉਸ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਵਸਿਸ਼ਠ’ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ—ਮੈਂ ਇਹ ਯਥਾਵਤ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸ।
Verse 4
य एष गन्धर्वपते पूर्वेषां न: पुरोहित: । आसीदेतन्ममाचक्ष्व क एष भगवानृषि:,“गन्धर्वराज! ये जो हमारे पूर्वजोंके पुरोहित थे, वे भगवान् वसिष्ठ मुनि कौन हैं? यह मुझसे कहो”
ਹੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਨਾਥ! ਜੋ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਰਹੇ, ਉਹ ਪੂਜਨੀਯ ਰਿਸ਼ੀ ਕੌਣ ਹਨ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 5
गन्धर्व उवाच ब्रहद्मणो मानस: पुत्रो वसिष्ठो5रुन्धतीपति: । तपसा निर्जितौ शश्वदजेयावमरैरपि
ਗੰਧਰਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਸਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਅਰੁੰਧਤੀ ਦੇ ਪਤੀ ਹਨ। ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ—ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਜੇਯ ਹਨ—ਸਦਾ ਲਈ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ।
Verse 6
कामक्रोधावुभौ यस्य चरणौ संववाहतु: । इन्द्रियाणां वशकरो वसिष्ठ इति चोच्यते
ਗੰਧਰਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੈਰੀ—ਸਦਾ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਦਬਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਵਸਿਸ਼ਠ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
यस्तु नोच्छेदनं चक्रे कुशिकानामुदारधी: । विश्वामित्रापराधेन धारयन् मन्युमुत्तमम्,विश्वामित्रके अपराधसे मनमें पवित्र क्रोध धारण करते हुए भी उन उदारबुद्धि महर्षिने कुशिकवंशका समूलोच्छेद नहीं किया
ਉਦਾਰ-ਬੁੱਧੀ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਕਾਰਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮਯੁਕਤ ਉੱਤਮ ਕ੍ਰੋਧ ਧਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ, ਕੁਸ਼ਿਕ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸਮੂਲ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
Verse 8
पुत्रव्यसनसंतप्त: शक्तिमानप्यशक्तवत् | विश्वामित्रविनाशाय न चक्रे कर्म दारुणम्
ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੇ ਸਨ; ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਅਸਮਰੱਥ ਵਾਂਗ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਕੋਈ ਕਠੋਰ ਕਰਮ ਨਾ ਕੀਤਾ।
Verse 9
मृतांश्व पुनराहर्तु शक्त: पुत्रान् यमक्षयात् कृतान्तं नातिचक्राम वेलामिव महोदधि:
ਯਮ ਦੇ ਅਖੰਡ ਲੋਕ ਤੋਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਆਪਣੀ ਤਟ-ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ (ਯਮ) ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਹੀਂ ਤੋੜੀ।
Verse 10
यं प्राप्प विजितात्मानं महात्मानं नराधिपा: । इक्ष्वाकवो महीपाला लेभिरे पृथिवीमिमाम्
ਉਸ ਜਿਤਾਤਮਾ ਮਹਾਤਮਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਇਖ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਰਾਧਿਪਾਂ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਰਬਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
Verse 11
पुरोहितमिमं प्राप्प वसिष्ठमृषिसत्तमम् । ईजिरे क्रतुभिश्वचैव नृपास्ते कुरुनन्दन,कुरुनन्दन! इन्हीं मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठको पुरोहित-रूपमें पाकर उन नरपतियोंने बहुत-से यज्ञ भी किये थे
ਕੁਰੁਨੰਦਨ! ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੱਗ ਕੀਤੇ ਸਨ।
Verse 12
स हि तान् याजयामास सर्वान् नृपतिसत्तमान् | ब्रद्मर्षि: पाण्डवश्रेष्ठ बृहस्पतिरिवामरान्
ਪਾਂਡਵਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਜੀ ਸਮੂਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਯੱਗ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਉੱਤਮ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਯੱਗ ਕਰਵਾਏ।
Verse 13
तस्माद् धर्मप्रधानात्मा वेदधर्मविदीप्सित: । ब्राह्मणो गुणवान् ककश्रित् पुरोधा: प्रतिदृश्यताम्
ਇਸ ਲਈ ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਵੇਦੋਕਤ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਵੇ—ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਗੁਣਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰੋ।
Verse 14
क्षत्रियेणाभिजातेन पृथिवीं जेतुमिच्छता । पूर्व पुरोहित: कार्य: पार्थ राज्याभिवृद्धये
ਪਾਰਥ! ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕੁਲੀਂ ਕਸ਼ਤਰੀਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਵృద్ధੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (ਕਿਸੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ) ਪੁਰੋਹਿਤ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
महीं जिगीषता राज्ञा ब्रह्मकार्य पुरस्सरम् | तस्मात् पुरोहित: कश्चिद् गुणवान् विजितेन्द्रिय: । विद्वान् भवतु वो विप्रो धर्मकामार्थतत्त्ववित्
ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਕਰਤਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਰੱਖੇ; ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਗੁਣਵਾਨ, ਜਿਤੇੰਦ੍ਰਿਯ, ਵੇਦਾਭਿਆਸੀ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਕਾਮ-ਅਰਥ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਹੋਵੇ।
Verse 173
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि पुरोहितकरणकथने त्रिसप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਦਿ ਪਰਵ ਦੇ ਚੈਤਰਰਥ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਪੁਰੋਹਿਤ-ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੌ ਤਿਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The ethical choice concerns how power and public action are legitimized: the Pāṇḍavas must align their next political step with qualified Vedic guidance, while Arjuna models restrained, procedural reciprocity in the handling of weapons and obligations.
Competence and legitimacy are strengthened by disciplined procedure—seeking learned counsel, honoring exchange norms, and performing auspicious rites—so that agency operates within dharma rather than mere expediency.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is structural, showing how svastyayana and the appointment of a purohita integrate ritual authority into the narrative’s political and ethical continuity.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.