Adhyaya 170

Verse 1

ऑपनआक्रात बछ। अर: अ2 एकोनसप्तत्याधिकशततमो< ध्याय: पाण्डवोंकी पंचाल-यात्रा और अर्जुनके द्वारा चित्ररथ गन्धर्वकी पराजय एवं उन दोनोंकी मित्रता वैशम्पायन उवाच गते भगवति व्यासे पाण्डवा हृष्टमानसा: । ते प्रतस्थु: पुरस्कृत्य मातरं पुरुषर्षभा:

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਾਂਡਵ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਥੋਂ ਪਾਂਚਾਲ ਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।

Verse 2

आमन्त्य ब्राह्मा्ं पूर्वमभिवाद्यानुमान्य च । समैरुदड्मुखैर्मार्गर्यथोद्दिष्टं परंतपा:

ਪਰੰਤਪ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਸਰਾ-ਦਾਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਦੇ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਭੀਸ਼ਟ ਪਾਂਚਾਲ ਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ।

Verse 3

ते त्वगच्छन्नहोरात्रात्‌ तीर्थ सोमाश्रयायणम्‌ | आसेदु: पुरुषव्यात्रा गज्ञायां पाण्डुनन्दना:,एक दिन और एक रात चलकर वे नरश्रेष्ठ पाण्डव गंगाजीके तटपर सोमाश्रयायण नामक तीर्थमें जा पहुँचे

ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਤੁਰ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਮਾਨ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ ਪਾਂਡਵ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ‘ਸੋਮਾਸ਼੍ਰਯਾਯਣ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਤੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 4

उल्मुकं तु समुद्यम्य तेषामग्रे धनंजय: । प्रकाशार्थ ययौ तत्र रक्षार्थ च महारथ:,उस समय उनके आगे-आगे महारथी अर्जुन उजाला तथा रक्षा करनेके लिये जलती हुई मशाल उठाये चल रहे थे

ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਰਥੀ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਰਾਹ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਲਦੀ ਮਸ਼ਾਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਿਆ।

Verse 5

तत्र गज्भाजले रम्ये विविक्ते क्रीडयन्‌ स्त्रिय: । ईर्ष्युर्गन्धर्वराजो वै जलक्रीडामुपागत:

ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਤੇ ਇਕਾਂਤ ਜਲ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵਰਾਜ (ਚਿਤ੍ਰਰਥ/ਅੰਗਾਰਪਰਨ) ਆਪਣੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਈਰਖਾਲੂ ਉਹ ਜਲ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਲਈ ਹੀ ਉੱਥੇ ਆਇਆ ਸੀ।

Verse 6

शब्दं तेषां स शुश्राव नदीं समुपसर्पताम्‌ । तेन शब्देन चाविष्ट श्रुक्रोध बलवद्‌ बली

ਨਦੀ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਧਮਕ ਉਸ ਨੇ ਸੁਣੀ। ਉਸ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਗੰਧਰਵ ਤਿੱਖੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਆਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੜਕ ਉਠਿਆ।

Verse 7

स दृष्टवा पाण्डवांस्तत्र सह मात्रा परंतपान्‌ | विस्फारयन्‌ धनुर्घोरमिदं वचनमब्रवीत्‌,परंतप पाण्डवोंको अपनी माताके साथ वहाँ देख वह अपने भयानक धनुषको टंकारता हुआ इस प्रकार बोला--

ਉੱਥੇ ਮਾਂ ਸਮੇਤ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ—ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ—ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਭਿਆਨਕ ਧਨੁਸ਼ ਟੰਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 8

संध्या संरज्यते घोरा पूर्वरात्रागमेषु या । अशीतिभिललवैहींन तन्मुहुर्त प्रचक्षते

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਤ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਲਾਲੀ ਛਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਂ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਸੀ ਲਵ ਘਟਾ ਕੇ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

विहितं कामचाराणां यक्षगन्धर्वरक्षसाम्‌ । शेषमन्यन्मनुष्याणां कर्मचारेषु वै स्मृतम्‌

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫਿਰਣ ਵਾਲੇ ਯਕਸ਼ਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਲਈ ਉਹੀ ਸਮਾਂ ਨਿਯਤ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 10

लोभात्‌ प्रचारं चरतस्तासु वेलासु वै नरान्‌ । उपक्रान्तानि गृह्नीमो राक्षसैः सह बालिशान्‌,“जो मनुष्य लोभवश हमलोगोंकी वेलामें इधर घूमते हुए आ जाते हैं, उन मूर्खोंकी हम गन्धर्व और राक्षस कैद कर लेते हैं

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਆ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਮੂਰਖਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਫੜ ਕੇ ਕੈਦ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।

Verse 11

अतो रात्रौ प्राप्तुवन्तो जल॑ ब्रह्मविदो जना: । गर्हयन्ति नरान्‌ सर्वान्‌ बलस्थान्‌ नृपतीनपि

ਇਸ ਲਈ ਵੇਦ-ਵੇਤਾ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦ ਲੋਕ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ—ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੀ—ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 12

आरात्‌ तिष्ठत मा महां समीपमुपसर्पत । कस्मान्मां नाभिजानीत प्राप्त भागीरथीजलम्‌

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਦੂਰ ਖੜੇ ਰਹੋ; ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਨਾ ਆਓ। ਮੈਂ ਭਾਗੀਰਥੀ (ਗੰਗਾ) ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰਿਆ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ?”

Verse 13

अज्जरपर्ण गन्धर्व वित्त मां स्वबलाश्रयम्‌ । अहं हि मानी चेष्युश्व॒ कुबेरस्य प्रियः सखा

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਮੈਨੂੰ ਗੰਧਰਵ ਅੰਗਾਰਪਰਨ ਜਾਣੋ। ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਅਭਿਮਾਨੀ ਤੇ ਈਰਖਾਲੂ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਸਖਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਮਨੁੱਖੋ, ਦੂਰ ਰਹੋ—ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਨਾ ਆਓ।”

Verse 14

अड्जरपर्णमित्येवं ख्यातं चेदं वन॑ मम । अनुगड़ं चरन्‌ कामांश्रित्रं यत्र रमाम्पयहम्‌

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਮੇਰਾ ਇਹ ਜੰਗਲ ‘ਅੰਗਾਰਪਰਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮਨੋਹਰ ਕ੍ਰੀੜਾਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 15

न कौणपा: शुज्िणो वा न देवा न च मानुषा: । इदं समुपसर्पन्ति तत्‌ कि समनुसर्पथ,“मेरी उपस्थितिमें यहाँ राक्षस, यक्ष, देवता अथवा मनुष्य--कोई भी नहीं आने पाते; फिर तुमलोग कैसे आ रहे हो?”

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਮੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੌਣਪ (ਅਪਵਿੱਤਰ ਭੱਖਣ ਵਾਲੇ) ਨਾ ਸ਼ੁਚਿ—ਨਾ ਦੇਵਤੇ ਨਾ ਮਨੁੱਖ—ਕੋਈ ਵੀ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਆ ਰਹੇ ਹੋ?”

Verse 16

अजुन उवाच समुद्रे हिमवत्पाश्वे नद्यामस्यां च दुर्मते । रात्रावहनि संध्यायां कस्य गुप्त: परिग्रह:

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਦੁਰਮਤਿ! ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ—ਰਾਤ, ਦਿਨ ਜਾਂ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ—ਕਿਸ ਦਾ ਹੱਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਇਸ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜੀ ਕਬਜ਼ਾ ਮੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈ?”

Verse 17

भुक्तो वाप्यथवाभुक्तो रात्रावहनि खेचर । न कालनियमो हास्ति गड्ढां प्राप्प सरिद्वराम्‌

ਹੇ ਆਕਾਸ਼ਚਾਰੀ ਗੰਧਰਵ! ਗੰਗਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਲਈ ਇਹ ਕੋਈ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੋਈ ਖਾ ਕੇ ਆਵੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਖਾਧੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਵੇ ਜਾਂ ਦਿਨ ਨੂੰ; ਇੱਥੇ ਕਾਲ ਆਦਿਕ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ।

Verse 18

वयं च शक्तिसम्पन्ना अकाले त्वामधृष्णुम । अशक्ता हि रणे क्रूर युष्मानर्चन्ति मानवा:

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਅਸੀਂ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀਸੰਪੰਨ ਹਾਂ। ਅਸਮੇਂ ਵੀ ਆ ਕੇ, ਹੇ ਕ੍ਰੂਰ, ਤੈਨੂੰ ਕੁਚਲ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ—ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨੁੱਖ—ਹਨ, ਉਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।”

Verse 19

पुरा हिमवतश्नैषा हेमशूज्राद्‌ विनिस्सृता | गड्ढा गत्वा समुद्राम्भ: सप्तथा समपद्यत

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਸੁਵਰਨ-ਸ਼ਿਖਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਗੰਗਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸੱਤ ਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਈ।”

Verse 20

गड्जां च यमुनां चैव प्लक्षजातां सरस्वतीम्‌ । रथस्थां सरयूं चैव गोमतीं गण्डकीं तथा

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ, ਪਲਕਸ਼ ਵ੍ਰਿੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸਰਸਵਤੀ; ਅਤੇ ਰਥਸਥਾ, ਸਰਯੂ, ਗੋਮਤੀ ਤੇ ਗੰਡਕੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਮੈਂ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 21

अपर्युषितपापास्ते नदी: सप्त पिबन्ति ये । इयं भूत्वा चैकवप्रा शुचिराकाशगा पुन:

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਜਲ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਦੀ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਹਰਦੀ ਹੋਈ ਜਿਵੇਂ ਇਕੋ ਧਾਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”

Verse 22

देवेषु गड्जा गन्धर्व प्राप्रोत्यलकनन्दताम्‌ | तथा पितृन्‌ वैतरणी दुस्तरा पापकर्मभि: । गड्जा भवति वै प्राप्य कृष्णद्वैपायनोडब्रवीत्‌

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਗੰਧਰਵ! ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੀ ਉਹੀ ਗੰਗਾ ਉੱਥੇ ‘ਅਲਕਨੰਦਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ‘ਵੈਤਰਨੀ’ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਇਆਂ ਲਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਗੰਗਾ’ ਹੈ। ਇਉਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਨੇ ਕਿਹਾ।

Verse 23

असम्बाधा देवनदी स्वर्गसम्पादनी शुभा | कथमिच्छसि तां रोद्धुं नैष धर्म: सनातनः

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਦੇਵ-ਨਦੀ ਨਿਰਬਾਧ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਕਿਉਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ।

Verse 24

अनिवार्यमसम्बाधं तव वाचा कथं वयम्‌ | न स्पृशेम यथाकामं पुण्यं भागीरथीजलम्‌

ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਗੀਰਥੀ-ਜਲ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਛੂਹੀਏ?

Verse 25

वैशम्पायन उवाच मम बा गन गला आग कार्मुकम्‌ । मुमोच बाणान्‌ निशि शीविषानिव

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਅੰਗਾਰਪਰਨ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ। ਧਨੁਸ਼ ਝੁਕਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬਢਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।

Verse 26

उल्मुकं भ्रामयंस्तूर्ण पाण्डवश्नर्म चोत्तरम्‌ । व्यपोहत शरांस्तस्य स्वानिव धनंजय:,यह देख पाण्डुनन्दन धनंजयने तुरंत ही मशाल घुमाकर और उत्तम ढालसे रोककर उसके सभी बाण व्यर्थ कर दिये

ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ ਧਨੰਜਯ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਜਲਦੀ ਮਸ਼ਾਲ ਘੁਮਾ ਕੇ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਢਾਲ ਨਾਲ ਰੋਕ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

Verse 27

अर्जुन उवाच बिभीषिका वै गन्धर्व नास्त्रज्ेषु प्रयुज्यते । अस्त्रज्ेषु प्रयुक्तेयं फेनवत्‌ प्रविलीयते

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਗੰਧਰਵ! ਜੋ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਸੱਚੇ ਜਾਣਕਾਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੇਰੀ ਇਹ ਧਮਕੀ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਅਸਤ੍ਰਜ੍ਞਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਰਤੀ ਤੇਰੀ ਇਹ ਮਾਇਆ ਫੇਨ ਵਾਂਗ ਘੁਲ ਕੇ ਮਿਟ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 28

मानुषानतिगन्धर्वान्‌ सर्वान्‌ गन्धर्व लक्षये | तस्मादस्त्रेण दिव्येन योत्स्येडहं न तु मायया

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਗੰਧਰਵ! ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਰੇ ਗੰਧਰਵ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 29

पुरास्त्रमिदमाग्नेयं प्रादात्‌ किल बृहस्पति: । भरद्वाजाय गन्धर्व गुरुर्मान्य: शतक्रतो:,गन्धर्व! यह आग्नेय अस्त्र पूर्वकालमें इन्द्रके माननीय गुरु बृहस्पतिजीने भरद्वाज मुनिको दिया था

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਗੰਧਰਵ! ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਗਨੇਯ ਅਸਤ੍ਰ ਕਦੇ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਾਨਯੋਗ ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਭਰਦਵਾਜ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 30

भरद्वाजादग्निवेश्य अग्निवेश्याद्‌ गुरुर्मम । साथ्विदं महमददद्‌ द्रोणो ब्राह्मणसत्तम:

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭਰਦਵਾਜ ਤੋਂ ਇਹ ਅਗਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ; ਅਗਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਅਸਤ੍ਰ ਮੈਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 31

वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा पाण्डव: क्रुद्धों गन्धर्वाय मुमोच ह । प्रदीप्तमस्त्रमाग्नेयं ददाहास्य रथं तु तत्‌

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਨਮੇਜਯ! ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਪਾਂਡਵ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਗੰਧਰਵ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਆਗਨੇਯ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਿਆ। ਉਸ ਦਿਪਤ ਅਸਤ੍ਰ ਨੇ ਗੰਧਰਵ ਦੇ ਰਥ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 32

विरथं विप्लुतं तं तु स गन्धर्व महाबल: । अस्त्रतेज:प्रमूढं च प्रपतन्‍्तमवाड्मुखम्‌

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਥ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਗੰਧਰਵ ਨੂੰ ਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜ ਨੇ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮੂੰਹ ਹੇਠਾਂ ਕਰਕੇ ਸਿਰ ਦੇ ਬਲ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗਾ।

Verse 33

शिरोरुहेषु जग्राह माल्यवत्सु धनंजय: । भ्रातृन्‌ प्रति चकर्षाथ सो<स्त्रपातादचेतसम्‌

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਫੜ ਲਏ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਘਾਟ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਏ ਉਸ ਗੰਧਰਵ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ।

Verse 34

युधिष्ठिरं तस्य भार्या प्रपेदे शरणार्थिनी । नाम्ना कुम्भीनसी नाम पतित्राणमभीप्सती,उस गन्धर्वकी पत्नीका नाम कुम्भीनसी था। उसने अपने पतिके जीवनकी रक्षाके लिये महाराज युधिष्ठिरकी शरण ली

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਤੀ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸ਼ਰਨ ਮੰਗਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਗੰਧਰਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਕੋਲ ਆਈ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕੁੰਭੀਨਸੀ ਸੀ।

Verse 35

गन्धर्व्युवाच त्रायस्व मां महाभाग पति चेम॑ विमुज्च मे । गन्धर्वी शरण प्राप्ता नाम्ना कुम्भीनसी प्रभो

ਗੰਧਰਵੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਇਸ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਆਈ ਗੰਧਰਵੀ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਕੁੰਭੀਨਸੀ ਹੈ।

Verse 36

युधिछिर उवाच युद्धे जितं यशोहीन स्त्रीनाथमपराक्रमम्‌ । को निहन्यादू रिपुं तात मुड्चेमं रिपुसूदन

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਾਤ, ਹੇ ਰਿਪੁਸੂਦਨ ਅਰਜੁਨ! ਇਹ ਵੈਰੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਕੇ ਯਸ਼ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ਰਨ ਆਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਆਪ ਵੀ ਨਿਰਵਿਰਤਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਦीन ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਕੌਣ ਮਾਰੇ? ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ।

Verse 37

अजुन उवाच जीवितं प्रतिपद्यस्व गच्छ गन्धर्व मा शुच: । प्रदिशत्यभयं ते5द्य कुरुराजो युधिछिर:,अर्जुन बोले--गन्धर्व! जीवन धारण करो। जाओ, अब शोक न करो। इस समय कुरुराज युधिष्ठिर तुम्हें अभयदान दे रहे हैं

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਗੰਧਰਵ! ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾ; ਜਾ, ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ। ਅੱਜ ਕੁਰੂਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਤੈਨੂੰ ਅਭਯ (ਸੁਰੱਖਿਆ) ਦਿੰਦਾ ਹੈ।”

Verse 38

गन्धर्व उवाच जितोऊहं पूर्वक॑ नाम मुज्चाम्यड्रारपर्णताम्‌ । न च श्लाघे बलेनाड़ न नाम्ना जनसंसदि

ਗੰਧਰਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਅਰਜੁਨ! ਮੈਂ ਹਾਰ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਮ ‘ਅੰਗਾਰਪਰਨ’ ਛੱਡਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਨਾ ਇਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਰਚਾ ਦਿਆਂਗਾ।”

Verse 39

साध्विमं लब्धवॉल्लाभं योऊहं दिव्यास्त्रधारिणम्‌ | गान्धर्व्या माययेच्छामि संयोजयितुमर्जुनम्‌

“ਅੱਜ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਧਾਰਕ ਅਰਜੁਨ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ (ਉਸ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ) ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 40

अस्त्राग्निना विचित्रो<यं दग्धो मे रथ उत्तम: । सो हं चित्ररथो भूत्वा नाम्ना दग्धरथो5भवम्‌

“ਉਸ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਉੱਤਮ ਰਥ ਸੜ ਗਿਆ। ਉਸ ਵਿਲੱਖਣ ਰਥ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ‘ਚਿਤ੍ਰਰਥ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ‘ਦਗਧਰਥ’ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਰਥ ਸੜ ਗਿਆ।”

Verse 41

सम्भृता चैव विद्येयं तपसेह मया पुरा । निवेदयिष्ये तामद्य प्राणदाय महात्मने,मैंने पूर्वकालमें यहाँ तपस्याद्वारा जो यह विद्या प्राप्त की है, उसे आज अपने प्राणदाता महात्मा मित्रको अर्पित करूँगा

“ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਦਾਤਾ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 42

संस्तम्भयित्वा तरसा जितं शरणमागतम्‌ । यो रिपुं योजयेत्‌ प्राण: कल्याणं कि न सो5हति

ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹੀ ਵੈਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆ ਗਿਆ—ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ?

Verse 43

चाक्षुषी नाम विद्येयं यां सोमाय ददौ मनु: । ददौ स विश्वावसवे मम विश्वावसुर्ददी,यह चाक्षुषी नामक विद्या है, जिसे मनुने सोमको दिया। सोमने विश्वावसुको दिया और विश्वावसुने मुझे प्रदान किया है

ਇਹ ‘ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਹੈ; ਮਨੂ ਨੇ ਇਹ ਸੋਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਸੋਮ ਨੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੂ ਨੇ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 44

सेयं कापुरुषं प्राप्ता गुरुदत्ता प्रणश्यति । आगमोडस्या मया प्रोक्तो वीर्य प्रतिनिबोध मे

ਗੁਰੂ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਜੇ ਕਿਸੇ ਕਾਇਰ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ।

Verse 45

यच्चक्षुषा द्रष्टमिच्छेत्‌ त्रिषु लोकेषु किंचन । तत्‌ पश्येद्‌ यादृशं चेच्छेत्‌ तादृशं द्रष्टमर्हति

ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੇ—ਇਸ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੇ, ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 46

एकपादेन षण्मासान्‌ स्थितो विद्यां लभेदिमाम्‌ । अनुनेष्याम्यहं विद्यां स्वयं तुभ्यं ब्रतेडकृते

ਜੋ ਇੱਕ ਪੈਰ ਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਖੜਾ ਰਹਿ ਕੇ ਤਪ ਕਰੇ, ਉਹੀ ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੂੰ ਵਰਤ ਨਾ ਵੀ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਵਾ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 47

विद्यया हानया राजन्‌ वयं नृभ्यो विशेषिता: । अविशिष्टाश्न देवानामनुभावप्रदर्शिन:,राजन! इस विद्याके बलसे ही हमलोग मनुष्योंसे श्रेष्ठ माने जाते हैं और देवताओंके तुल्य प्रभाव दिखा सकते हैं

ਗੰਧਰਵ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਆਪਣੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਹੀਨ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਖਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

Verse 48

गन्धर्वजानामश्चानामहं पुरुषसत्तम | भ्रातृभ्यस्तव तुभ्यं च पृथग्दाता शतं शतम्‌,पुरुषशिरोमणे! मैं आपको और आपके भाइयोंको अलग-अलग गन्धर्वलोकके सौ-सौ घोड़े भेंट करता हूँ

ਗੰਧਰਵ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ਸੱਤਮ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੰਧਰਵ-ਜਾਤ ਦੇ ਘੋੜੇ—ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਸੌ-ਸੌ—ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਨੁੱਖ-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ!

Verse 49

देवगन्धर्ववाहास्ते दिव्यवर्णा मनोजवा: । क्षीणाक्षीणा भवन्त्येते न हीयन्ते च रंहस:

ਗੰਧਰਵ ਬੋਲਿਆ—ਇਹ ਘੋੜੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਵਾਹਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਗ ਮਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਜਾਂ ਪੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਕਦੇ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ।

Verse 50

पुरा कृतं महेन्द्रस्य वज् वृत्रनिबर्हणम्‌ । दशधा शतधा चैव तच्छीर्ण वृत्रमूर्धनि

ਗੰਧਰਵ ਬੋਲਿਆ—ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਵਧ ਲਈ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਲਈ ਜੋ ਵਜ੍ਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਪੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਦਸ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਸੌ ਛੋਟੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।

Verse 51

ततो भागीकृतो देवैर्वज्ञभाग उपास्यते । लोके यशो धनं किंचित्‌ सैव वज्जतनु: स्मृता

ਗੰਧਰਵ ਬੋਲਿਆ—ਤਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਉਸ ਵਜ੍ਰ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਯਸ਼, ਧਨ ਆਦਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਜ੍ਰ-ਸਵਰੂਪ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 52

वज्पाणित्रह्यिण: स्यात्‌ क्षत्रं वज़रथं स्मृतम्‌ । वैश्या वै दानवज्ाक्ष कर्मवज़ा यवीयस:

ਗੰਧਰਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹਰ ਵਰਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ‘ਵਜ੍ਰ’ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਾਕਤ ਤੇ ਫ਼ਰਜ਼। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵਜ੍ਰ ਯੱਗ-ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਆ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਹੈ; ਖ਼ਤਰੀ ਦਾ ਵਜ੍ਰ ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਹੈ; ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵਜ੍ਰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਉਦਾਰਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦਾ ਵਜ੍ਰ ਸੇਵਾ-ਕਰਮ ਹੈ। ਅਸਲ ਬਲ ਕੇਵਲ ਯੁੱਧ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ—ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਪਾਲਣ ਹੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਥਾਂਮਦਾ ਹੈ।

Verse 53

क्षत्रवज़्स्य भागेन अवध्या वाजिन: स्मृता: । रथाजूं वडवा सूते शूराश्नाश्वेषु ये मता:

ਗੰਧਰਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਖ਼ਤਰੀ ਦੇ ‘ਵਜ੍ਰ-ਰਥ’ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਘੋੜੇ ਅਵਧ੍ਯ, ਅਰਥਾਤ ਨਾ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਯੋਗ, ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੰਧਰਵ-ਦੇਸ ਦੀ ਘੋੜੀ ਐਸਾ ਅਸ਼ਵ ਜਣਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਦਾ ਹੀ ਅੰਗ ਹੋਵੇ—ਰਥ ਦਾ ਭਾਰ ਝੱਲਣ ਯੋਗ; ਅਤੇ ਉਹ ਘੋੜੇ ਸਭ ਅਸ਼ਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 54

कामवर्णा: कामजवा: कामत: समुपस्थिता: । इति गन्धर्वजा: काम॑ पूरयिष्यन्ति मे हया:

ਗੰਧਰਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਮਨਚਾਹਾ ਰੰਗ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਮਨਚਾਹੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਚਾਹੋ ਤਦੋਂ ਹੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਗੰਧਰਵ-ਦੇਸ ਦੇ ਹਯ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।

Verse 55

अजुन उवाच यदि प्रीतेन मे दत्तं संशये जीवितस्य वा । विद्याधनं श्रुतं वापि न तद्‌ गन्धर्व रोचये

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਗੰਧਰਵ! ਜੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਬਦਲੇ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਦਿਆ, ਧਨ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਦਾਨ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇਨਾਮ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।

Verse 56

गन्धर्व उवाच संयोगो वै प्रीतिकरो महत्सु प्रतिदृश्यते । जीवितस्य प्रदानेन प्रीतो विद्यां ददामि ते

ਗੰਧਰਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਪ੍ਰੀਤ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ‘ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿਦਿਆ’ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹਾਂ।

Verse 57

त्वत्तो5प्यहं ग्रहीष्यामि अस्त्रमाग्नेयमुत्तमम्‌ । तथैव योग्यं बीभत्सो चिराय भरतर्षभ

ਗੰਧਰਵ ਬੋਲਿਆ—ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਸਰਵੋਤਮ ਅਗਨੇਯ ਅਸਤ੍ਰ ਲਵਾਂਗਾ। ਹੇ ਬੀਭਤਸ, ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਐਸੇ ਹੀ ਯੋਗ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਢੁੱਕਵਾਂ ਸੌਹਾਰਦ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗੀ।

Verse 58

अर्जुन उवाच त्वत्तोडस्त्रेण वृणोम्यश्वान्‌ संयोग: शाश्व॒तो<स्तु नौ । सखे तद्‌ ब्रूहि गन्धर्व युष्मभ्यो यद्‌ भयं भवेत्‌

ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਠੀਕ ਹੈ; ਤੇਰੀ ਦਿੱਤੀ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਬਦਲੇ ਮੈਂ ਘੋੜੇ ਲੈ ਲਵਾਂਗਾ। ਸਾਡਾ ਸੰਗ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਸਦਾ ਲਈ ਰਹੇ। ਸਖੇ ਗੰਧਰਵ, ਸੱਚ ਦੱਸ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਦਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ?

Verse 59

कारण ब्रूहि गन्धर्व कि तद्‌ येन सम धर्षिता: । यान्तो वेदविद: सर्वे सन्तो रात्रावरिंदमा:

ਹੇ ਗੰਧਰਵ, ਕਾਰਨ ਦੱਸ—ਅਸੀਂ ਸਭ ਵੇਦ-ਵੇਤਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਦਮਨ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਰਾਤ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵੇਲੇ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਜੋ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ।

Verse 60

गन्धर्व उवाच अनग्नयो<नाहुतयो न च विप्रपुरस्कृता: । यूयं ततो धर्षिता: स्थ मया वै पाण्डुनन्दना:

ਗੰਧਰਵ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰੋ! ਤੁਸੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ; ਨਿੱਤ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।

Verse 61

(जानता च मया तस्मात्‌ तेजश्चलाभिजनं च व: । इयं मतिमतां श्रेष्ठ धर्षितुं वै कृता मति: ।।

ਗੰਧਰਵ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੁਹਾਡਾ ਤੇਜ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਜਾਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਹੋ; ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਸ਼੍ਰੀਮੰਤ, ਅਗਰਗਣਯ ਯਸ਼ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ? ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਗੰਧਰਵ, ਪਿਸਾਚ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਕੁਰੂਵੰਸ਼ ਦੀ ਕੀਰਤੀ-ਗਾਥਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 62

नारदप्रभृतीनां तु देवर्षीणां मया श्रुतम्‌ । गुणान्‌ कथयतां वीर पूर्वेषां तव धीमताम्‌,वीर! नारद आदि देवर्षियोंके मुखसे भी मैंने आपके बुद्धिमान्‌ पूर्वजोंका गुणगान सुना है

ਹੇ ਵੀਰ! ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਗੁਣਗਾਨ ਸੁਣੇ ਹਨ।

Verse 63

स्वयं चापि मया दृष्टक्षरता सागराम्बराम्‌ । इमां वसुमतीं कृत्स्नां प्रभाव: सुकुलस्य ते,तथा समुद्रसे घिरी हुई इस सम्पूर्ण पृथ्वीपर विचरते हुए मैंने स्वयं भी आपके उत्तम कुलका प्रभाव प्रत्यक्ष देखा है

ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਇਸ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤਮ ਕੁਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।

Verse 64

वेदे धनुषि चाचार्यमभिजानामि तेडर्जुन । विश्रुतं त्रिषु लोकेषु भारद्वाजं यशस्विनम्‌

ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਆਚਾਰਯ ਰਹੇ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯਸ਼ਸਵੀ ਭਾਰਦਵਾਜ-ਨੰਦਨ ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਮੈਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।

Verse 65

धर्म वायुं च शक्रं च विजानाम्यश्विनौ तथा । पाण्डुं च कुरुशार्टूल षडेतान्‌ कुरुवर्धनान्‌ । पितृनेतानहं पार्थ देवमानुषसत्तमान्‌

ਹੇ ਕੁਰੂ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਧਰਮ, ਵਾਯੂ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ), ਦੋਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਪਾਂਡੂ—ਇਹ ਛੇ ਕੁਰੂਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹੇ ਪਾਰਥ! ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਇਹੀ ਛੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।

Verse 66

दिव्यात्मानो महात्मान: सर्वशस्त्रभृतां वरा: । भवन्तो भ्रातर: शूरा: सर्वे सुचरितव्रता:

ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਭਰਾ ਦਿਵ੍ਯ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਤਮਾ, ਸਭ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੋ; ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨੇ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਵਰਤ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ—ਦਾ ਨਿਭੇੜ ਨਾਲ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 67

उत्तमां च मनोबुद्धिं भवतां भावितात्मनाम्‌ | जानन्नपि च व: पार्थ कृतवानिह धर्षणाम्‌

ਗੰਧਰਵ ਬੋਲਿਆ—ਤੁਹਾਡਾ ਅੰਤਰਕਰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ; ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਹੋ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਪਾਰਥ! ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਹ ਹਮਲਾ ਕਰ ਬੈਠਾ।

Verse 68

स्त्रीसकाशे च कौरव्य न पुमान्‌ क्षन्तुमरहति | धर्षणामात्मन: पश्यन्‌ बाहुद्रविणमाश्रित:

ਗੰਧਰਵ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਕੌਰਵਿਆ! ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਪੁਰਖ ਆਪਣਾ ਅਪਮਾਨ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਭੁਜਬਲ ਦੇ ਧਨ—ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ—ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

Verse 69

नक्तं च बलमस्माकं भूय एवाभिवर्धते | यतस्ततो मां कौन्तेय सदारं मन्युराविशत्‌

ਅਤੇ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਸਾਡੀ ਤਾਕਤ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ! ਤੈਨੂੰ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰੋਧ ਉੱਭਰ ਆਇਆ।

Verse 70

सो हं त्वयेह विजित: संख्ये तापत्यवर्धन । येन तेनेह विधिना कीर्त्यमानं निबोध मे,तपतीके कुलकी वृद्धि करनेवाले अर्जुन] आपने जिस कारण युद्धमें मुझे पराजित किया है, उसे (भी) बतलाता हूँ; सुनिये

ਗੰਧਰਵ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਤਾਪਤੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਰਜੁਨ! ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰਿਆ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ, ਉਹ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਹੁਣ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 71

ब्रह्मचर्य परो धर्म: स चापि नियतस्त्वयि । यस्मात्‌ तस्मादहं पार्थ रणेडस्मि विजितस्त्वया

ਗੰਧਰਵ ਬੋਲਿਆ—ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਾਰਥ (ਕੌਂਤੇਯ)! ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰਿਆ।

Verse 72

यस्तु स्यात्‌ क्षत्रिय: कश्चित्‌ कामवृत्त: परंतप । नक्तं च युधि युध्येत न स जीवेत्‌ कथंचन

ਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵੀਰ! ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਾਮਵ੍ਰਿੱਤ, ਵਾਸਨਾ-ਵਸ਼ ਖੱਤਰੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲੜਨ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਉਂਦਾ ਨਾ ਬਚਦਾ।

Verse 73

यस्तु स्यात्‌ कामवृत्तो5पि पार्थ ब्रह्मपुरस्कृत: । जयेन्नक्तंचरान्‌ सर्वान्‌ स पुरोहितधूर्गत:

ਪਰ ਹੇ ਪਾਰਥ! ਕਾਮਾਸਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਚਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਫਿਰਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਕੰਮ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਉੱਤੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 74

तस्मात्‌ तापत्य यक्किंचिन्नृणां श्रेय इहेप्सितम्‌ | तस्मिन्‌ कर्मणि योक्तव्या दान्तात्मान: पुरोहिता:

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਤਾਪਤੀਨੰਦਨ! ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਵੀ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 75

वेदे षडड़े निरता: शुचय: सत्यवादिन: । धर्मात्मान: कृतात्मान: स्युर्न॒पाणां पुरोहिता:

ਜੋ ਵੇਦ ਦਾ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਹੋਣ—ਉਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 76

जयश्न नियतो राज्ञ: स्वर्गशक्ष तदनन्तरम्‌ । यस्य स्याद्‌ धर्मविद्‌ वाग्मी पुरोधा: शीलवान्‌ शुचि:

ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ, ਵਾਕਚਾਤੁਰ, ਸ਼ੀਲਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਰੋਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਿੱਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 77

लाभ॑ लब्धुमलब्धं वा लब्धं वा परिरक्षितुम्‌ । पुरोहितं प्रकुर्वीत राजा गुणसमन्वितम्‌

ਅਣਪ੍ਰਾਪਤ ਲਾਭ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗੁਣਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 78

पुरोहितमते तिष्ठेद्‌ य इच्छेद्‌ भूतिमात्मन: । प्राप्तुं वसुमतीं सर्वा सर्वश: सागराम्बराम्‌

ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸਮੂਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 79

न हि केवलशौर्येण तापत्याभिजनेन च । जयेदब्राह्मण: कश्चिद्‌ भूमिं भूमिपति: क्वचित्‌,तपतीनन्दन! कोई भी राजा कहीं भी पुरोहितकी सहायताके बिना केवल अपने बल अथवा कुलीनताके भरोसे भूमिपर विजय नहीं पाता

ਹੇ ਤਾਪਤੀਨੰਦਨ! ਕੇਵਲ ਸ਼ੌਰਯ ਜਾਂ ਤਾਪਤੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਦੇ ਭਰੋਸੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ (ਪੁਰੋਹਿਤ) ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

Verse 80

तस्मादेवं विजानीहि कुरूणां वंशवर्धन । ब्राह्मणप्रमुखं राज्यं शक्‍्यं पालयितुं चिरम्‌

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕੁਰੂਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ! ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਜਿਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਰਾਜ ਦੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

Verse 169

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि गन्धर्वपराभवे एकोनसप्तत्यधिकशततमो< ध्याय:

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਦਿ ਪਰਵ ਦੇ ਚੈਤਰਰਥ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵ-ਪਰਾਭਵ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਸੌ ਉਨਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।