Shloka 20
पुत्र: श्राद्धैः पितृश्षञापि आनृशंस्येन मानवान् । ऋषिदेवमनुष्याणां परिमुक्तो5स्मि धर्मत:,पुत्रोत्पादन और श्राद्धकर्मोद्वारा पितरोंको तथा दयापूर्ण बर्तावद्वारा वह मनुष्योंको संतुष्ट करता है। मैं धर्मकी दृष्टिसे ऋषि, देव तथा मनुष्य--इन तीनों ऋणोंसे मुक्त हो चुका हूँ। अन्य अर्थात् पितरोंक ऋणका नाश तो इस शरीरके नाश होनेपर भी शायद ही हो सके। तपस्वी मुनियो! मैं अबतक पितृ-ऋणसे मुक्त न हो सका
Vaiśampāyana uvāca: putraḥ śrāddhaiḥ pitṝṁś cāpi ānṛśaṁsyena mānavān | ṛṣidevamanusyāṇāṁ parimukto 'smi dharmataḥ ||
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਇਆਮਈ, ਅਕ੍ਰੂਰ (ਅਹਿੰਸਕ) ਵਰਤਾਓ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse links social and cosmic responsibility to dharma: one fulfills obligations by sustaining lineage and honoring ancestors through śrāddha, and by practicing compassion toward living people; such conduct is framed as release from key moral debts (ṛṇa) recognized in tradition.
Vaiśampāyana, as narrator, articulates a dharma-based principle: the presence of a son and the performance of śrāddha satisfy the ancestors, while humane conduct satisfies people; he then states freedom from obligations toward sages, gods, and humans in the ethical accounting of dharma.