Adhyaya 116
Ādi-parva Adhyāya 116 — Pāṇḍu’s Transgression of the Curse and Mādrī’s Final Charge
Upa-parva: Pāṇḍu-Vanavāsa (Forest Life of Pāṇḍu) Episode
Vaiśaṃpāyana describes Pāṇḍu observing his five sons in the great forest and then moving with his wives through a springtime woodland rich in blossoming trees and lotus-filled waters. The environment becomes a narrative catalyst for desire (manmatha), and Pāṇḍu, seeing Mādrī in a secluded setting, fails to restrain impulse despite the known curse that makes conjugal union fatal. The text depicts his loss of discernment as a collapse of self-governance, culminating in immediate death after union with Mādrī. Kuntī arrives with the children, laments, and questions how the curse was violated; Mādrī responds that she attempted to dissuade him and then articulates a final ethical-administrative directive: Kuntī should care for Mādrī’s sons as her own, and Mādrī requests cremation alongside the king. The chapter closes with Mādrī ascending the funeral pyre, sealing the episode’s emphasis on consequence, guardianship, and the irreversible effects of private action on dynastic continuity.
Chapter Arc: Janamejaya, having heard of Dhritarashtra’s hundred sons and the Vaishya-born Yuyutsu, presses Vaishampayana: “You spoke of a daughter too—how did she come to be?” → The narration turns to the strange birth: Gandhari’s single mass of flesh is to be divided into a hundred portions by Vyasa—yet the question hangs: if the count is exactly one hundred, how can a daughter exist beyond them? The possibility of failure (no progeny at all) shadows the act. → Vyasa, the blazing seer, apportions the flesh into a full hundred shares and, by his will and rite, ordains an additional portion—thus the lone daughter, Duhshala, is brought forth alongside the hundred brothers (and apart from Yuyutsu). → Vaishampayana completes the account of Duhshala’s birth, satisfying Janamejaya’s doubt and restoring coherence to the genealogy of the Kuru line. → “O king, I have told you Duhshala’s birth—ask what more you wish to hear,” inviting the next inquiry into the unfolding destinies of the Kauravas and Pandavas.
Shlokas
Verse 1
अपर पञ्चदशाधिकशततमो< ध्याय: दुःशलाके जन्मकी कथा जनमेजय उवाच धृतराष्ट्रस्य पुत्राणामादित: कथितं त्वया । ऋषे: प्रसादात् तु शतं न च कन्या प्रकीर्तिता
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਤੁਸੀਂ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸੌ ਹੋਏ; ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਕ ਧੀ ਵੀ ਜੰਮੀ। ਇਹ ਕਿਉਂ?”
Verse 2
वैश्यापुत्रो युयुत्सुश्न कन्या चैका शताधिका । गान्धारराजदुहिता शतपुत्रेति चानघ
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਅਨਘ! ਤੁਸੀਂ ਵੈਸ਼ਿਆ-ਪੁੱਤਰ ਯੁਯੁਤਸੁ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੌ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਕ ਧੀ ਵੀ ਸੀ। ਪਰ ਗਾਂਧਾਰ-ਰਾਜ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਅਮਿਤ ਤੇਜਸਵੀ ਵਿਆਸ ਨੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇੱਕ ਧੀ ਵੀ ਜੰਮੀ?”
Verse 3
उक्ता महर्षिणा तेन व्यासेनामिततेजसा । कथं त्विदानीं भगवन् कन्यां त्व॑ं तु ब्रवीषि मे
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਭਗਵਨ, ਹੇ ਅਨਘ! ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਅਮਿਤ ਤੇਜਸਵੀ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਨੇ ਗਾਂਧਾਰ-ਰਾਜ ਦੀ ਧੀ ਲਈ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਹੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਧੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਦੇ ਹੋ?”
Verse 4
यदि भागशतं पेशी कृता तेन महर्षिणा । न प्रजास्यति चेद् भूय: सौबलेयी कथंचन
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਜੇ ਉਸ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮਾਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਸੌ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸੌਬਲੇਈ ਗਾਂਧਾਰੀ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਗਰਭ ਧਾਰਿਆ ਨਾ ਪ੍ਰਸਵ ਕੀਤਾ—ਤਾਂ ਦੁಃਸ਼ਲਾ ਨਾਮ ਦੀ ਧੀ ਕਿਵੇਂ ਜੰਮੀ? ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ! ਜੋ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਕੌਤੂਹਲ ਜਾਗ ਉਠਿਆ ਹੈ।”
Verse 5
कथं तु सम्भवस्तस्या दुःशलाया वदस्व मे । यथावदिह वितप्रर्षे परं मेडत्र कुतूहलम्
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤਾਂ ਫਿਰ ਦੁਃਸ਼ਲਾ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਵਰਣਨ ਕਰੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੌਤੂਹਲ ਹੈ। ਜੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਮਾਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਸੌ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੇ ਸੁਬਲ ਦੀ ਧੀ ਗਾਂਧਾਰੀ ਨੇ ਫਿਰ ਨਾ ਗਰਭ ਧਾਰਿਆ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਵ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ‘ਦੁਃਸ਼ਲਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਕੁੜੀ ਕਿਹੜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੰਮੀ? ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ, ਸੱਚ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।”
Verse 6
वैशम्पायन उवाच साध्वयं प्रश्न उद्दिष्ट: पाण्डवेय ब्रवीमि ते । तां मांसपेशीं भगवान् स्वयमेव महातपा:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਪਾਂਡਵਵੰਸ਼ੀ! ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਢੁੱਕਵਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਮਾਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਉਪਾਅ ਕੀਤੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤੀ ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਸਕੇ।”
Verse 7
शीताभिरद्धिरासिच्य भागं भागमकल्पयत् । यो यथा कल्पितो भागस्तं तं धात्रया तथा नूप
ਉਸ ਨੇ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿੱਸਾ-ਹਿੱਸਾ ਕਰਕੇ ਠੀਕ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਹਿੱਸਾ ਜਿਵੇਂ ਬਣਿਆ, ਦਾਈ ਤੋਂ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰਖਵਾਇਆ।
Verse 8
घृतपूर्णेषु कुण्डेषु एकैकं प्राक्षिपत् तदा । एतस्मिन्नन्तरे साध्वी गान्धारी सुदृढव्रता
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਹਿੱਸੇ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਰੇ ਕੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਖਵਾ ਦਿੱਤੇ। ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਵਾਲੀ ਸਾਧਵੀ ਗਾਂਧਾਰੀ…
Verse 9
दुहितुः स्नेहसंयोगमनुध्याय वराड़ना । मनसाचिन्तयद् देवी एतत् पुत्रशतं मम
ਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਨੇਹ-ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਰਾਣੀ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ—“ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਬਣਣਗੇ।”
Verse 10
भविष्यति न संदेहो न ब्रवीत्यन्यथा मुनि: । ममेयं परमा तुष्टि्दुहिता मे भवेद् यदि
ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਮੁਨੀ ਕਦੇ ਅਸੱਤ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਸੱਲੀ ਤਾਂ ਤਦ ਹੋਵੇਗੀ ਜੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਇੱਕ ਧੀ ਵੀ ਜਨਮੇ।
Verse 11
एका शताधिका बाला भविष्यति कनीयसी । ततो दौहित्रजालल्लोकादबाह्मोइसौ पतिर्मम
ਸੌ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਧ ਸੰਤਾਨ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਧੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਿੱਕੀ ਧੀ ਵੀ ਜਨਮੇ, ਤਾਂ ਧੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਦੌਹਿਤ੍ਰ) ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਉੱਤਮ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਵੰਚਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।
Verse 12
अधिका किल नारीणां प्रीतिजामातृजा भवेत् | यदि नाम ममापि स्याद् दुहितैका शताधिका
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਜਵਾਈ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਧੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੌਹਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ।
Verse 13
कृतकृत्या भवेयं वै पुत्रदौहित्रसंवृता । यदि सत्यं तपस्तप्तं दत्तं वाप्यथवा हुतम्
ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੌਹਿਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਜੇ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਧੀ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।
Verse 14
गुरवस्तोषिता वापि तथास्तु दुहिता मम । एतस्मिन्नेव काले तु कृष्णद्वैपायन: स्वयम्
ਜੇ ਗੁਰੂਜਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ—ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਧੀ ਮਿਲੇ। ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵਿਆਸ ਆਪ ਹੀ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਏ।
Verse 15
व्यभजत् स तदा पेशीं भगवानृषिसत्तम: । गणयित्वा शतं पूर्णमंशानामाह सौबलीम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਭਗਵਾਨ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਨੇ ਉਸ ਮਾਸ-ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਪੂਰੇ ਸੌ ਅੰਸ਼ ਗਿਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸੌਬਲੀ (ਗਾਂਧਾਰੀ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 16
व्यास उवाच पूर्ण पुत्रशतं त्वेतन्न मिथ्या वागुदाह्नता । दौहित्रयोगाय भाग एक: शिष्ट: शतात् पर: । एषा ते सुभगा कन्या भविष्यति यथेप्सिता
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗਾਂਧਾਰੀ! ਇਹ ਪੂਰੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਮੇਰਾ ਕਿਹਾ ਬਚਨ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ। ਸੌ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੋਰ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੌਹਿਤ੍ਰ-ਯੋਗ (ਧੀ ਰਾਹੀਂ ਪੋਤਾ) ਬਣੇਗਾ। ਉਸੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਧੀ ਜਨਮੇਗੀ।
Verse 17
ततोअन्यं घृतकुम्भं च समानाय्य महातपा: । त॑ चापि प्राक्षिपत् तत्र कन्याभागं तपोधन:
ਫਿਰ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਨੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਹੋਰ ਘੜਾ ਮੰਗਵਾਇਆ। ਤਪੋਧਨ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਧੀ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
Verse 18
एतत् ते कथितं राजन् दुःशलाजन्म भारत । ब्रृहि राजेन्द्र कि भूयो वर्तयिष्यामि तेडनघ
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਨ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੁಃਸ਼ਲਾ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਹੇ ਅਨਘ! ਦੱਸ, ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 114
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें गान्धारीपुत्रोत्पत्तिविषयक एक सौ चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਦਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਸੰਭਵ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧਾਰੀ-ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੱਤੀ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 115
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि दु:ःशलोत्पत्तौ पजञ्चदशाधिकशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਦਿ ਪਰਵ ਦੇ ਸੰਭਵ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਦੁਃਸ਼ਲਾ ਦੇ ਜਨਮ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਦਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The dilemma centers on whether acknowledged constraints (a curse functioning as binding prohibition) can be overridden by impulse; the narrative frames the choice as a failure of restraint with immediate moral and practical consequences.
The chapter emphasizes that ethical knowledge must be operationalized as self-governance; when discernment collapses under desire, the resulting harm extends beyond the individual to dependents and institutions, requiring subsequent responsibility and care.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is causal and instructional, embedding a practical lesson on restraint and guardianship within the epic’s broader dharma–karma architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.