Adhyaya 8
Hymns to Nārāyaṇa: Humility, Bhakti, Yoga, and the Guṇas
ਯਜ੍ਞ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਪੂਰਵ ਕਥਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਰਣਨ ਸਤੋਤ੍ਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੱਖਿਰਾਜ ਮਿਤ੍ਰ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਮੌਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਰਾ ਇਕਚਿੱਤ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਆਸਕਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਮੂਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਡਰਾਉਣੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਯੋਗ, ਭਕਤੀ, ਸਤਸੇਵਾ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ-ਯੁਕਤ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ-ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਮਨੋਨਿਗ੍ਰਹ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਵਾਹ੍ਯ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਦੀ ਕਥਾ-ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਔਖਧ’ ਵਾਂਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਭਾਵ ਤੇ ਸਾਥ-ਸੰਗਤ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪਰਜਨ੍ਯ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗੁਣਰੂਪ—ਕੋਣਾਧਿਪ, ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰਾਵਹੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਹਪ੍ਰਿਆ—ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਮੇ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਹਰੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੱਕ ਗੁਰੂ-ਪਰੰਪਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਸਮੇਤ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਨਿਮਰ ਮੌਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਆਪਣੀ ਹੀਨਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਅਗਲੇ ਤੱਤਵ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਲਈ ਭਕਤੀਭਾਵ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नाम सप्तमो ऽध्यायः क्रतोरनन्तरं जातो मित्रो (श्रो) नाम खगेश्वर / नारायणं जगद्योनिं स्तोतुं समुपचक्रमे
ਕ੍ਰਤੂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੱਤਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਤਦ ‘ਮਿਤ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਗੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਜਗਤ-ਯੋਨੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
Verse 2
मित्र उवाच / नतोस्म्यज्ञस्त्वच्चरणारविन्दं भवच्छिदं स्वस्त्ययनं भवच्छिदे / वेद स्वयं भगवान्वासुदेवो नाहं नाग्निर्न त्रिदेवा मुनीन्द्राः
ਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਅਗਿਆਨੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਭਵ ਨੂੰ ਛੇਦਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮੰਗਲਮਈ ਆਸਰਾ ਹੈਂ। ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਵਲ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਅਗਨੀ, ਨਾ ਤ੍ਰਿਦੇਵ, ਨਾ ਹੀ ਮੁਨੀ-ਇੰਦਰ।
Verse 3
अथापरे भागवतप्रधाना यदा न जानीयुरथापरे कुतः / मां पाहि नित्यं परतोप्यधीश विश्वामित्रान्न्यून एवेति नित्यम् / अहं पर्जन्यार्द्विगुण एव नित्यमतो मम स्तवने नास्ति शक्तिः
ਜੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਭਗਤ ਵੀ ਕਦੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਸਕਣ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਣਗੇ? ਹੇ ਪਰਾਤਪਰ ਅਧੀਸ਼ਵਰ, ਮੇਰੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੋਂ ਵੀ ਨਿੱਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਅੱਗੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਿੱਸਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਯੋਗ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
Verse 4
एवं स्तुत्वा हरिं मित्रस्तूष्णीमास तदा खग / तदनन्तरजा तारा स्तोतुं समुपचक्रमे
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਿ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਿਤ੍ਰ-ਖਗ ਤਦ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਨੰਤਰਾ-ਜਾ ਤਾਰਾ ਨੇ ਸਤਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 5
तारोवाच अनन्येन तु भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् / त्वत्कृते त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्वजनबान्धवाः
ਤਾਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਅਨਨ੍ਯ ਭਾਵ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਕਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕਰਮ-ਵਿਹਾਰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਜਣ-ਬੰਧੂਆਂ ਦੀ ਲਗਨ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
त्वदाश्रयां कथां श्रुत्वा (दृष्ट्वा) शृण्वन्ति कथयन्ति च / तथैते साधवो विष्णो सर्वसंगविवर्जिताः
ਤੁਹਾਡੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ (ਜਾਂ ਵੇਖ ਕੇ) ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਅਜੇਹੇ ਸਾਧੂ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੰਗ-ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
तन्मध्ये पतितां पाहि सदा मित्रसमां प्रभो / तारानन्तरजः प्राह निरृतिश्च खगेश्वर
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ, ਸਦਾ ਮਿੱਤਰ-ਸਮਾਨ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਇਹ ਤਾਰਾਨੰਤਰਜ ਨੇ ਕਿਹਾ; ਅਤੇ ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ, ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਆਖਿਆ।
Verse 8
निरृतिरुवाच / योगेन त्वय्यर्पितया च भक्त्या संयान्ति लोकाः परमां गतिं च / आसेवया सर्वगुणाधिकानां ज्ञानेन वैराग्ययुतेनदवे
ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਅਰਪਿਤ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ-ਯੁਕਤ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
चित्तस्य निग्रहेणैव विष्णोर्यान्ति परं पदम् / अतो मां पाहि दयया सदा तारासमं प्रभो / तदनन्तरजा स्तोतुं प्रावही तं प्रचक्रमे
ਮਨ ਦੇ ਨਿਗ੍ਰਹ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤਾਰਿਆਂ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸਵਾਮੀ, ਦਇਆ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।
Verse 10
प्रवाह्युवाच / सुताः प्रसंगेन भवन्ति वीर्यात्तव प्रसादात्परमाः सम्पदश्च / या ह्युत्तमश्लोकरसायनाः कथास्तत्सेवनादास्त्वपवर्गवर्त्मनि
ਪ੍ਰਵਾਹਿਆ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤੇਰੇ ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਸੱਚੇ ਵੀਰ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਪਰਮ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀਆਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ (ਭਗਵਾਨ) ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਔਖਧ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਥਿਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 11
भक्तिर्भवेत्सर्वदा देवदेव सदाप्यहं निरृतेः साम्यमेव / सहर्भाष्यकोमित्रः त्कयीतारः प्रकीर्तिताः
ਹੇ ਦੇਵਦੇਵ! ਭਗਤੀ ਸਦਾ ਰਹੇ; ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਲ ਵਜੋਂ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਅਵਸਥਾ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ‘ਸਹਭਾਸ਼ੀ’ ਅਤੇ ‘ਸਹਚਰ-ਮਿੱਤਰ’ ਹਨ, ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 12
कोणाधिपो निरृतिश्च प्रावही प्रवहप्रिया / चत्वार एते पर्जन्यात्त्रिगुणाः परिकीर्तिताः
ਕੋਣਾਧਿਪ ਅਤੇ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਵਹੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਹਪ੍ਰਿਆ—ਇਹ ਚਾਰੇ ਪਰਜਨ੍ਯ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤ੍ਰਿਗੁਣ-ਸਰੂਪ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 13
तदनन्तरजान्वक्ष्ये ताञ्छृणु त्वं खगेश्वर / प्रवाहभार्यानन्तरजो विष्वक्सेनोथपार्षदः / वायुपुत्रो महाभागः हरिं स्तोतुं प्रचक्रमे
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਮਿਆ—ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ, ਸੁਣੋ। ਪ੍ਰਵਾਹਾ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਅਨੰਤਾਰਜ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ, ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਵਾਯੁਪੁੱਤਰ, ਹਰੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 14
विष्वक्सेन उवाच / भगवान्मोक्षदः कृष्णः पूर्णानन्दो सदायदि / यदि स्यात्परमा भक्तिर्ह्य परोक्षत्वसाधना
ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੇ ਸਦਾ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਜੋ ਪੂਰਨ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਉਪਜੇਗੀ ਅਤੇ ਉਹੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੇਗੀ।
Verse 15
तथा स्वगुरुमारभ्य ब्रह्मान्तेषु च साधुषु / तद्योग्यतानुसारेण भक्तिर्निष्कपटा यदि
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੱਕ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਪ੍ਰਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਭਕਤੀ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭਕਤੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 16
तुलस्यादिषु जीवेषु यदि स्यात्प्रीतिरण्डज / संस्मृतिश्च तदा नाशी भूयादेव न संशयः
ਹੇ ਅੰਡਜ (ਗਰੁੜ), ਜੇ ਤੁਲਸੀ ਆਦਿ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਪ੍ਰੀਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ (ਭਗਵਾਨ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ) ਸਿਮਰਨ-ਸੁਰਤ ਬਣੀ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 17
एवं स्तुत्त्वा महाभागो विष्वक्से नो महाप्रभो / तूष्णीं बभूव गरुड प्राञ्जलिर्नम्रकन्धरः / मित्रादहं न्यून एव नात्र कार्या विचारणा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਮਹਾਭਾਗ ਗਰੁੜ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਗਰਦਨ ਨਿਵਾ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ—“ਮਿੱਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਘੱਟ ਹਾਂ; ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।”
Frequently Asked Questions
The chapter presents them as complementary: devotion to Viṣṇu is central, while knowledge joined with dispassion is listed alongside yoga and service to the virtuous as a route to the divine state. The implied model is integrative—bhakti stabilizes and purifies, while jñāna–vairāgya clarifies and detaches, together orienting the practitioner toward mokṣa.
Nirṛti’s statement highlights citta-nirodha as a direct means because devotion naturally gathers the mind; when the mind is restrained and fixed on Viṣṇu, attachment loosens and the path to the supreme abode becomes accessible. The text frames this not as mere technique but as devotion-powered discipline.
Viṣvaksena teaches a graded, sincere (without deceit) offering of devotion according to worthiness, reflecting a Purāṇic ethic of honoring spiritual authority and the sacred lineage. This frames bhakti as socially and cosmologically ordered—rooted in guru-sevā and extending to the highest cosmic teacher figures—while remaining ultimately directed toward Hari.
The verse links remembrance and affectionate regard (including toward sacred beings like Tulasi) with the arising of a ‘destroyer of sin’—i.e., purification through dhārmic devotion. It indicates bhakti expressed through reverence to Viṣṇu’s sacred associates/symbols and compassionate conduct, making devotion ethical and embodied rather than purely internal.