Adhyaya 6
Hari-stuti by Śrī, Brahmā, Vāyu, Sarasvatī, Śeṣa, Garuḍa, Rudra, Vāruṇī and Pārvatī (Humility, Surrender, and the Power of the Name)
ਪਿਛਲੇ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀਆਂ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਥਾ ਤੱਤਵ-ਨਕਸ਼ੇ ਤੋਂ ਭਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਸਾਦ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਇਕੱਠੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਜਿਸ ਦੇ ਗੁਣ ਸੋਚੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਵੀ। ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੀ ਸੀਮਤ ਸਮਰੱਥਾ ਮੰਨ ਕੇ ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ-ਨਿਸ਼ਠਾ, ਸਥਿਰ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੰਯਮ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਨੀਂਦ, ਜਾਗਣਾ, ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਅਰਪਣ—ਸਭ ਨੂੰ ਪੂਜਾ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਵਾਲੀ ਸਮਨਵਿਤ ਭਗਤੀ-ਸਾਧਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਨਿੱਤ ਪਾਠ ਦਾ ਫਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਸਰਸਵਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਤੁਤੀ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੇਹ-ਆਸਕਤੀ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੀ ਲੜੀ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਫਿਰ ਸ਼ੇਸ਼, ਗਰੁੜ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਾਰੁਣੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ ਵੀ ਉਸੇ ਵਿਨਯ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਾਰਵਤੀ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਇਕ ਨਾਮ ਦੀ ਤਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਨਿਸਕਰਸ਼—ਭਗਤੀ ਕਿਰਪਾ-ਜਨਿਤ, ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਅਭਿਮੁਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦੇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ-ਕੁੰਜੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नाम पञ्चमो ऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / तत्रतत्र स्थितास्तत्त्वे तत्तत्तत्त्वाभिमानिनः / स्वेस्वे ह्यायतने स्वाङ्गे तदर्थं च खगेश्वर
ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੱਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਜੋ-ਜੋ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤੱਤਵ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਉਸੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 2
हरिं नारायणं सम्यक् स्तोतुं समुपचक्रिरे / चिन्त्याचिन्त्यगुणे विष्णौ विरुद्धाः संति सद्गुणाः
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਰਿ—ਨਾਰਾਇਣ—ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਤੁਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਗੁਣ ਚਿੰਤਨਯੋਗ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਅਚਿੰਤਨਯੋਗ ਵੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਦਗੁਣ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਜਾਪ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 3
एकैकशोह्यनन्तास्ते तद्गुणानां स्तुतौ मम / क्व शक्तिरिति बुद्ध्या सा व्रीडयावनताब्रवीत्
ਤੁਹਾਡੇ ਗੁਣ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਵੀ ਅਨੰਤ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮੇਰੀ ਸਮਰਥਾ ਕਿੱਥੇ? ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਨਿਵੀਂ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੀ।
Verse 4
श्रीरुवाच / नतास्मि ते नाथ पदारविन्दं न वेद चान्यच्चरणादृते तव / त्वयीश्वरे संति गुणाः श्रुतास्तु तथाश्रुताः संति च देवदेव
ਸ੍ਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਾਥ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪਦਾਰਵਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ; ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ। ਹੇ ਦੇਵਦੇਵ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨੇ ਸੁਣਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ।
Verse 5
सम्यक् सृष्टं स्वायतनं च दत्वा गोविन्द दामोदर मां च पाहि / स्तुत्या मदीयश्च सुखकपूर्णः प्रियो जनो नास्ति तथा त्वदन्यः
ਹੇ ਗੋਵਿੰਦ, ਹੇ ਦਾਮੋਦਰ, ਤੁਸੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚ ਕੇ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਦਿੱਤਾ; ਮੇਰੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਸੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 6
ब्रह्मोवाच / लक्ष्मीपते सर्वजगन्निवास त्वं ज्ञानसिंधुः क्व च विश्वमूर्ते / अहं क्व चाज्ञस्तव वै शक्तिरस्ति ह्यज्ञोहं वै ह्यल्पशक्तिर्ममास्ति
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੇ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਨਿਵਾਸ! ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ, ਤੂੰ ਗਿਆਨ-ਸਮੁੰਦਰ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਕੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਅਗਿਆਨ ਕੀ? ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਰਮ ਹੈ; ਮੈਂ ਅਗਿਆਨੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੈ।
Verse 7
लक्ष्म्याश्चैव ज्ञानवैराग्यभक्ति ह्यत्यल्पमद्धा मयि सर्वदैव / तव प्रसादादस्ति जगन्निवास तत्र स्वामित्वं नास्ति विष्णो सदैव
ਹੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਭਗਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸਦਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹਨ; ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮੇਰੀ ਅਟੱਲ ਸ਼ਰਧਾ ਵੀ ਅਤਿ ਘੱਟ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਹੇ ਜਗਤ-ਨਿਵਾਸ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਹੈਂ; ਉਸ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਵਿੱਚ ‘ਮੇਰਾ’ ਵਾਲੀ ਮਾਲਕੀ-ਭਾਵਨਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
Verse 8
न देहि त्वं सर्वदा मे मुरारे अहंममत्वं प्राप्यमेतावदेव / गम्यज्ञानं योग्यगुणे रमेश प्रमादो वा नास्तिनास्त्यद्य नित्य
ਹੇ ਮੁਰਾਰੀ, ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਵਾਲਾ ਅਹੰ-ਮਮਤਾ ਨਾ ਦੇਈਂ; ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਰਮੇਸ਼, ਯੋਗ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਮੈਨੂੰ ਅਨੁਭਵ-ਯੋਗ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼, ਤਾਂ ਜੋ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਨਾ ਉੱਠੇ—ਨਾ ਅੱਜ, ਨਾ ਕਦੇ।
Verse 9
तन्मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे पदारविन्दे तु पतन्तु सर्वदा / लक्ष्म्या ह्यहं कोटिगुणेन हीनः स्तोतुं सामर्थ्यं नास्ति मे सुप्रसीद
ਜੇ ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਝੂਠੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਡਿੱਗਣ। ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਿੱਚ ਕਰੋੜਾਂ ਗੁਣਾ ਘਾਟਾ ਹਾਂ; ਤੈਨੂੰ ਯੋਗ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਤੁਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ।
Verse 10
तदा वायुर्देवदेवो महात्मा दृष्ट्वा विष्णु भक्तिसंवर्धितात्मा
ਤਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਤਮਾ ਵਾਯੂ ਨੇ ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਬਲ ਪਾ ਕੇ, ਯਥੋਚਿਤ ਕਰਮ ਕੀਤਾ।
Verse 11
स्नहोत्थरावः स्खलिताक्षरस्तं मुञ्चन्कणान्प्राञ्जलिराबभाषे / वायुरुवाच / एते हि देवास्तव भृत्यभूताः पदारविन्दं परमं सुदुर्लभम्
ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਗਲਾ ਭਰ ਆਇਆ, ਅੱਖਰ ਡੋਲ ਗਏ, ਅੰਸੂ ਵਗਾਉਂਦਾ ਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਵਾਯੂ ਬੋਲਿਆ—“ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਸੇਵਕ ਬਣ ਗਏ ਹਨ; ਪਰ ਤੇਰੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਪਰਮ ਦੁਲੱਭ ਹਨ।”
Verse 12
चतुर्विधान्पुरुषार्थान्रमेश संप्रार्थये तच्च सदापि देव / दृष्ट्वा हरेः सैव मायैव तावत्सुकारणं किञ्चिदन्यन्न चास्ति
ਹੇ ਰਮੇਸ਼, ਹੇ ਦੇਵ! ਮੈਂ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਮੰਗਦਾ ਰਿਹਾ; ਪਰ ਹਰੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆਈ ਕਿ ਨਿਕਟ ਕਾਰਣ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਹੀ ਹੈ—ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Verse 13
अतो नाहं प्रदयोपि भूमन् भवत्पदांभोजनिषवणोत्सुकः / लोकस्य कृष्णाद्विमुखस्य कर्मणा अपुण्यशीलस्य सुदुः खितस्य
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਕੋਈ ਵਰ ਵੀ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ—ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਨਹੀਂ ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵਿਮੁਖ ਹੈ, ਅਪੁੰਨ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 14
अनुग्रहार्थं च तवावतारो नान्यश्च किञ्चित्पुरुषार्थस्तवेश / गोभूसुराणां च महीरुहाणां तथा सुराणां प्रवरावतारैः
ਹੇ ਈਸ਼! ਤੇਰਾ ਅਵਤਾਰ ਕੇਵਲ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਵਤਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਗਊਆਂ, ਭੂਸੁਰਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ), ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 15
क्षेमोपकाराणि च वासुदेव क्रीडन्विधत्ते न च किञ्चिदन्यत् / मनो न तृप्यत्यपि शंसतां नः सुकर्ममौलेश्चरितामृतानि
ਹੇ ਵਾਸੁਦੇਵ! ਤੂੰ ਖੇਡ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਉਪਕਾਰ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਤਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ।
Verse 16
अच्छिन्नभक्तस्य हि मे मुकुन्द सदा भक्तिं देहि पादारविन्दे / सदा तदेवास्तु न किञ्चिदन्यद्यत्र त्वमासीः पुरुषे देवदेव
ਹੇ ਮੁਕੁੰਦ! ਮੇਰੀ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਬਖ਼ਸ਼। ਉਹੀ ਸਦਾ ਰਹੇ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ।
Verse 17
अहं च तत्रास्मि तव प्रसादाद्यत्रास्म्यहं तत्र भवान्महाप्रभो / व्यंसिर्ममेयं च शरीरमध्ये चतुर्मुखश्चैव न चैततदन्यैः
ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਓਥੇ ਹੀ ਹਾਂ; ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ, ਓਥੇ ਤੂੰ ਵੀ ਹੈਂ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਅੰਦਰਲੀ ਵਿਆਪਤੀ ਦੇਹ ਦੇ ਵਿਚ ਹੈ; ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਓਥੇ ਹੀ—ਇਹ ਗੱਲ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।
Verse 18
मदीयनिद्रा तव वन्दनं प्रभो मदीययामाचरणं प्रदक्षिणम् / मदीयव्याख्याहरणं स्तुतिः स्यादेवं विदित्वा च समर्पयामि
ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ! ਮੇਰੀ ਨੀਂਦ ਤੇਰਾ ਵੰਦਨ ਬਣੇ; ਮੇਰਾ ਜਾਗਣਾ ਤੇ ਆਚਰਨ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਬਣੇ। ਮੇਰਾ ਕਰਮ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਤੇਰੀ ਸਤੁਤੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 19
मद्ब्रृद्धियोग्यं च पदार्थजातं दृष्ट्वा हरेः प्रतिमा एव तच्च / इत्थं मत्वाहं सर्वदा देवदेव तत्रस्थितान्हरिरूपान् भजिष्ये
ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਯੋਗ ਸਭ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਹਰੀ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਸਮਝ ਕੇ, ਹੇ ਦੇਵਦੇਵ, ਮੈਂ ਸਦਾ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਰੀ-ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 20
यच्चन्दनं यत्तु पुष्पं च धूपं वस्त्रं च यद्भक्ष्यभोज्यादिकं च / एतत्सर्वं विष्णुप्रीत्यर्थमेवेत्येतद्व्रतं सर्वदा वै करिष्ये
ਮੈਂ ਜੋ ਚੰਦਨ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਭੱਖ੍ਯ-ਭੋਜ੍ਯ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਾਂ—ਉਹ ਸਭ ਕੇਵਲ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਵਰਤ ਮੈਂ ਸਦਾ ਨਿਭਾਵਾਂਗਾ।
Verse 21
अवैष्णवान्दूषयिष्ये सदाहं सद्वैष्णवान्पा (ल्लां) लयिष्ये मुरारे / विष्णुद्रुहां छेदयिष्ये च जिह्वां तच्छृण्वतां पूरयिष्ये त्रपूल्काः
ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਮੁਰਾਰੀ! ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਜੀਭ ਵੱਢ ਦਿਆਂਗਾ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 22
एतादृशी शक्तिर्ममास्ति देव तव प्रसादाद्ब्र लिनोपि विष्णो / अथापि नाहं स्तवने समर्थः लक्ष्म्या ह्यहं कोटिगुणैर्विहीनः
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਮੇਰੀ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਹੀ ਉਸਤਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰੋੜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਹਾਂ।
Verse 23
एतत्स्तोत्रं ह्यर्थयेच्चैव या नः तत्र प्रीतिर्ह्यक्षया मे सदा स्यात् / स्तोत्रं ह्येतत्पाठयन्तीह लोके ते वैष्णवास्ते च हरिप्रियाश्च
ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਭਜਨ (ਦੇ ਫਲ) ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ - ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹੇ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਭਜਨ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ।
Verse 24
कुर्वन्ति ये पठनं नित्यमेव समर्पयिष्यति सदा हरौ च / तेषां हरिः प्रीयते केशवोलं हरौ प्रसन्ने किमलभ्यमस्ति
ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਹਰੀ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ - ਕੇਸ਼ਵ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ?
Verse 25
एवं स्तुत्वा वलदेवो महात्मा तूष्णीं स्थितः प्राञ्जलिरग्रतो हरेः / सरस्वत्युवाच / को वा रसज्ञो भगवन् मुरारे हरे गुणस्तवनात्कीर्तनाद्वा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰੀ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਤਮਾ ਬਲਦੇਵ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ: 'ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਹੇ ਮੁਰਾਰੀ, ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਜਾਂ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਤਾ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?'
Verse 26
अलंबुद्धिं प्राप्नुयाद्देवदेव ब्रह्मादिभिः सर्वदा स्तूयमान / यः कर्णनाडीं पुरुषस्य यातो भवप्रदां देहरतिं छिनत्ति
ਹੇ ਦੇਵਦੇਵ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਸਤੁਤ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕੰਨ-ਨਾਡੀ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਭਵ-ਪ੍ਰਦ ਦੇਹ-ਆਸਕਤੀ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
न केवलं देहरतिं छिनत्त्यसद्गृहक्षेत्रभार्यासुतेषु नित्यम् / पश्वादिरूपेषु धनादिकेषु अनर्घ्यरत्नेषु प्रियं छिनात्ति
ਮੌਤ ਕੇਵਲ ਦੇਹ-ਰਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੱਟਦੀ; ਝੂਠੀਆਂ ਆਸਕਤੀਆਂ—ਘਰ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ, ਧਨ-ਸੰਪਦਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਮੋਲ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪ੍ਰੀਤ—ਨੂੰ ਵੀ ਨਿੱਤ ਛਿੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 28
अनं तवेदप्रतिपादितोपि लक्ष्मीर्न वै वेद तव स्वरूपम् / चतुर्मुखो नैव वेद न वायुरसौ न वेत्तीति किमत्र चित्रम्
ਹੇ ਅਨੰਤ! ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਤੇਰਾ ਸਵਰੂਪ ਯਥਾਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ। ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਵਾਯੂ ਜਾਣਦਾ—ਫਿਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨੀ ਕੀ?
Verse 29
एतादृशस्य स्तवने क्वास्ति शक्तिर्मम प्रभो ब्रह्मवाय्वोः सकाशात् / शतैर्गुणैः सर्वदा न्यूनतास्ति अतो हरे दयया मां च पाहि
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਐਸੇ ਸਤਵਨ ਕਰਨ ਦੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਾ ਕਿੱਥੇ? ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮੈਂ ਸਦਾ ਸੈਂਕੜੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਹਰੀ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।
Verse 30
एवं स्तुत्वा हरिं सा तु तूष्णीमास खगश्वर / भारती तु तदा स्तोतुं हरिं समुपचक्रमे
ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ; ਤਦੋਂ ਭਾਰਤੀ (ਸਰਸਵਤੀ) ਨੇ ਹਰੀ ਦਾ ਸਤਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 31
भारत्युवाच / ब्रह्मेश लक्ष्मीश हरे मुरारे गुणांस्तव श्रद्दधानस्य नित्यम् / तथा स्तुवन्तोस्य विवर्धमानां मतिं च नित्यं विषयेष्वसत्सु
ਭਾਰਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ, ਹੇ ਹਰੀ ਮੁਰਾਰੇ! ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਗੁਣ ਸਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਹਿਣ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਿਤ ਵਧੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅਸੱਤ, ਨਾਸਵੰਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਕਦੇ ਨਾ ਲੱਗੇ।
Verse 32
कुर्वन्ति वैराग्यममुत्र लोके ततः परं भक्तिदृढां तथैव / ततः परं चैव हरेः प्रसन्नतां कुर्वन्ति नित्यं तव देवदेव
ਉਸ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਹੇ ਦੇਵਦੇਵ, ਉਹ ਨਿਤ ਹਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 33
तेनापरोक्षं च भवेच्च तस्य अतो गुणानां स्तवने च मे रतिः / सा तु प्रजाता पुरुषस्य नित्यं संसारदुः खं तु तदाच्छिनत्ति
ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਸ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਗਤੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਨਿਤ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 34
विच्छिन्नदुः खस्य तदाधिकारिण आनन्दरूपाख्यफलं ददाति / हरेर्गुणानस्तुवतां च पापं तेषां हि पुण्यं च तथा क्षिणोति
ਜਿਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਕੱਟ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ‘ਆਨੰਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਹਰੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਪ ਜਿਵੇਂ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
एवं विदित्वा परमो गुरुर्मम वायुर्दयालुर्मम वल्लभश्च / हरेर्गुणान्सर्वगुणप्रसारान्ममैव योग्यान्सुखमुख्यभूतान्
ਇਉਂ ਜਾਣ ਕੇ (ਮੈਂ ਸਮਝਦੀ ਹਾਂ ਕਿ) ਵਾਯੂ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਹੈ—ਦਇਆਲੂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ। ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਗੁਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਯੋਗ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਸੁਖ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਹੈ।
Verse 36
उद्धृत्य पुण्येभ्य इवार्तबन्धुः शिवश्च नो द्रुह्यति पुण्यकीर्तिम् / तव प्रसादाच्च श्रियः प्रसादाद्वायोः प्रसादाच्च ममास्ति नित्यम्
ਦੁਖੀਆਂ ਦੇ ਸਾਕ ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੇ ਪੁੰਨ-ਬਲ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਮੇਰੀ ਪੁੰਨ-ਕੀਰਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ, ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਇਹ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 37
यद्यत्करोत्येव सदैव वायुस्तत्तत्करोत्येव सदैव नित्यम् / वायोर्विरोधं न करोति देवः स तद्विरोधं च करोति नित्यम्
ਵਾਯੂ ਜੋ ਕੁਝ ਸਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਨਿੱਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਵਾਯੂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਜੋ ਵਾਯੂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਵਿਘਨ ਹੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
हरेर्विरोधं न करोति वायुर्वायोर्विरोधं न करोति विष्णुः / वायोः प्रसादान्ममनास्ति किञ्चिदतानभावश्च तव प्रसादात्
ਵਾਯੂ ਹਰਿ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਾਯੂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਵਾਯੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਅਜੇਯ ਭਾਵ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
यथैव मूलं च तथावतारे दुः खादिकं नास्ति समीरणस्य / वायुस्तथान्ये च उभौ मुकुन्दस्तथावतारेषु न दुः खरूपौ
ਜਿਵੇਂ ਸਮੀਰਣ (ਵਾਯੂ) ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਟ ਰੂਪਾਂ (ਅਵਤਾਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵ ਵੀ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕੁੰਦ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਦੁੱਖ-ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
Verse 40
अशक्तवद्दृश्यते वायुदेवः युगानुसारांल्लोकधर्मांस्तु रक्षन् / नरावतारे तत्र देवे मुरारे ह्यशक्तता नेति विचं तनीयम्
ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕ-ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਵਾਯੂਦੇਵ ਅਸ਼ਕਤ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੁਰਾਰੀ (ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ) ਆਪ ਮਨੁੱਖੀ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ।
Verse 41
अवताररूपे यमदुः खादिकं च न चिन्तनीयं ज्ञानिभिर्देवदेव / अहं कदाचित्सुखनाशप्रदेशे दैत्यांस्तथा मारयितुं गतोस्मि
ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ! ਅਵਤਾਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਯਮ-ਸੰਬੰਧੀ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪੀੜਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ‘ਖਾਦਿਕ’ ਜ্ঞানੀਆਂ ਲਈ ਨਾ ਡਰਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਯੋਗ। ਮੈਂ ਆਪ ਵੀ ਕਦੇ ਕਦੇ ਸੁਖ-ਨਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਗਿਆ ਹਾਂ।
Verse 42
नैतावता मम वायोश्च नित्यं दुः खातनं नैव संचितनीयम् / एतादृशोहं स्तवनेनु कास्ति शक्तिर्गुणानां मधुसूदन प्रभो / वायोः सकाशाच्च गुणेन हीना संसाररूपे मुक्तरूपे च देव
ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ, ਜਾਂ ਵਾਯੂ ਵੀ, ਨਿੱਤ ਇਸ ਸਦੀਵੀ ਦੁੱਖ-ਭਾਰ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਰਹੇ। ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਪ੍ਰਭੋ! ਮੈਂ ਜਿਹਾ ਹਾਂ, ਕੇਵਲ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ? ਹੇ ਦੇਵ! ਵਾਯੂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮੈਂ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀਂਨ ਹਾਂ—ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 43
एवं स्तुत्वा भारती तु तूष्णीमास खगेश्वर / तदनन्तरजः शेषः प्राञ्जलिः प्राह केशवम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤੀ (ਸਰਸਵਤੀ) ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ, ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ। ਫਿਰ ਅਨੰਤ ਦੇ ਅਨੁਜ ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 44
शेष उवाच / नाहं च जाने तव पादमूलं रुद्रो न वेत्ति गरुडो न वेद / अहं वाण्याः शतगुणांशहीनो दत्त्वा ह्यायतनं पाहि मां वासुदेव
ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਾਦਮੂਲ (ਪਰਮ ਆਧਾਰ) ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਗਰੁੜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਮੈਂ ਵਾਣੀ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਸੌ ਗੁਣਾ ਹੀਂਨ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਆਯਤਨ (ਆਧਾਰ/ਆਸਨ) ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
Verse 45
एवं स्तुत्वा सशेषस्तु तूष्णीमास खगेश्वर / तदनन्तरजो वीशः स्तोतुं समुपचक्रमे
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੇਤ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਸਭ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ, ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ। ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।
Verse 46
गरुड उवाच / तव पदोः स्तुतिं किं करोम्यहं मम पदांबुजे ह्यर्पितं मनः / कथमहं मुखे पक्षियोनिजः कथमेवङ्गुणा नीडितुं क्षमः
ਗਰੁੜ ਬੋਲੇ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਵੇਂ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ? ਮੇਰਾ ਮਨ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ, ਚੁੰਝ-ਮੁਖ ਵਾਲਾ; ਐਸੇ ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਵਰਣਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਾਂ?
Verse 47
एवं स्तुत्वा तु गरुडस्तूष्णीमास नयान्वितः / तदनन्तरजो रुद्रस्तोतुं समुपचक्रमे
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਵਿਵੇਕ-ਸੰਪੰਨ ਗਰੁੜ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਸਤੋਤਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 48
रुद्र उवाच / या वै तवेश भगवन्न विदाम भूमन् भक्तिर्ममास्तु शिवपादसरोजमूले / छन्नापि सा ननु सदा न ममास्ति देव तेनाद्रुहं तव विरुद्धमतः करोमि
ਰੁਦ੍ਰ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਈਸ਼, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਹੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਮਹਾਨ! ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹੇ। ਪਰ ਹੇ ਦੇਵ, ਉਹ ਭਕਤੀ ਅੰਦਰ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਵੈਰ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਦੇ ਕਦੇ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹਾਂ।
Verse 49
सर्वान्न बुद्धिसहितस्य हरे मुरारे का शक्तिरस्ति वचने मम मूढबुद्धेः / वाण्या सदा शतगुणेन विहीनमेनं मां पाहि चेश मम चायतनं च दत्त्वा
ਹੇ ਹਰੀ, ਹੇ ਮੁਰਾਰੀ—ਸਰਬ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ! ਮੇਰੀ ਮੂੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਹੈ? ਮੈਂ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸੌ ਗੁਣਾ ਘਾਟਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਈਸ਼, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਬਾਣੀ ਲਈ ਯੋਗ ਆਸਰਾ (ਆਧਾਰ) ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।
Verse 50
एवं स्तुत्वा स रुद्रस्तु तूष्णीमास द्विजोत्तमः / शेषानन्तरजा देवी वारुणी वाक्यमब्रवीत्
ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਮੀ ਦੇਵੀ ਵਾਰੁਣੀ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 51
वारुण्युवाच / लक्ष्मीपते ब्रह्मपते मनोः पतेगिरः पते रुद्रपते नृणां पते / गुणांस्तव स्तोतुमहं समर्था न पार्वती नापि सुपर्णपत्नी
ਵਾਰੁਣੀ ਬੋਲੀ—ਹੇ ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਪਤੀ, ਹੇ ਮਨੂਪਤੀ, ਹੇ ਵਾਣੀਪਤੀ, ਹੇ ਰੁਦ੍ਰਪਤੀ, ਹੇ ਨਰਾਂ ਦੇ ਪਤੀ! ਤੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪੂਰਨ ਸਤੁਤਿ ਕਰਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਪਾਰਵਤੀ, ਨਾ ਹੀ ਸੁਪਰਨ (ਗਰੁੜ) ਦੀ ਪਤਨੀ।
Verse 52
शेषादहं दशगुणैर्विहीना मां पाहि नित्यं जगतामधीश
ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀਣ ਹਾਂ; ਹੇ ਜਗਦਾਧੀਸ਼, ਮੇਰੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
Verse 53
एवं स्तुत्वा वारुणी तु तूष्णीमास खगेश्वर / तदनन्तरजा ब्राह्मी सौपर्णी ह्युपचक्रमे
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ, ਵਾਰੁਣੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸੁਪਰਨ-ਪੁੱਤਰ (ਗਰੁੜ) ਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋਈ।
Verse 54
सौपर्ण्युवाच / स्तोतुं गुणांस्तव हरे जगदी शवाचा श्रोतुं हरे तव कथां श्रवणे न शक्तिः / यस्तत्त्वनुं स्मरति देव तव स्वरूपं को वै नु वेद भुवि तं भगवत्पदार्थम्
ਸੌਪਰਨ੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਬੋਲੇ—ਹੇ ਹਰੀ, ਹੇ ਜਗਦੀਸ਼! ਮੇਰੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਹਰੀ, ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਦੇਵ, ਜੋ ਤੱਤਵਤ ਤੇਰੇ ਸ੍ਵਰੂਪ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਭਗਵਤ੍ਪਦਾਰਥ—ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ—ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਜਾਣੇ?
Verse 55
अतो गुणस्तवने नास्ति शक्तिर्वीन्द्राहदं दशगुणैरवरा च नित्यम्
ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸਦਾ ਦਸ ਗੁਣਾ ਹੀਣ ਹਾਂ।
Verse 56
एवं स्तुत्वा तु सौपर्णी तूष्णीमास खगेश्वर / रुद्रानन्तरजा स्तोतुं गिरिजा तूपचक्रमे
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ ਸੌਪਰਨੀ ਗਰੁੜ, ਖਗੇਸ਼ਵਰ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੰਮੀ ਗਿਰਿਜਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।
Verse 57
पार्वत्युवाच गोविन्द नारायण वासुदेव त्वया हि मे किञ्चिदपि प्रयोजनम् / नास्त्येव स्वामिन्न च नाम वाचा सौभाग्यरूपः सर्वदा एक एव
ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਗੋਵਿੰਦ, ਹੇ ਨਾਰਾਇਣ, ਹੇ ਵਾਸੁਦੇਵ! ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਸਵਾਮੀ, ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਾ ਨਾਮ ਹੈ ਨਾ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ; ਤੂੰ ਹੀ ਸਦਾ ਸੁਭਾਗ-ਸਰੂਪ, ਅਦਵਿਤੀਯ ਇਕ ਹੈਂ।
Verse 58
नारायणेति तव नाम च एकमेव वैराग्यभक्तिविभवे परमं समर्थाम् / असंख्यब्रह्मादिकहत्यनाशाने गुर्वङ्गनाकोटिविनाशने च
ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕੋ ਉਚਾਰਣ—“ਨਾਰਾਇਣ”—ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਵੈਭਵ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸਮਰੱਥ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਰਗੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਕੋਟਿ-ਸਮ ਮਹਾਪਾਪ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 59
नामाधिकारिणी चाहं गुणानां च महाप्रभो / स्तवने नास्ति मे शक्ती रुद्राद्दशगुणैरहम्
ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਤੇਰੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ—ਮੈਂ ਰੁਦ੍ਰ ਤੋਂ ਵੀ ਦਸ ਗੁਣਾ ਹੇਠਾਂ ਹਾਂ।
Verse 60
अवरा च सदास्म्येव नात्र कार्या विचारणा / एवं स्तुत्वा सा गिरिजा स्तूष्णीमास खगेश्वर
ਮੈਂ ਸਦਾ ਹੀ ਨੀਵੀਂ ਹਾਂ—ਇੱਥੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਉਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ ਗਿਰਿਜਾ ਵੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ, ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ (ਗਰੁੜ)!
Frequently Asked Questions
It is a request for release from egoic appropriation (ahaṅkāra and mamakāra), which fuels bondage by turning experience into possession and identity. The prayer reframes liberation as belonging to Hari rather than owning outcomes—so surrender becomes the stable ground for knowledge, vigilance (apramāda), and devotion.
Sarasvatī describes śravaṇa as transformative cognition: sacred praise enters through hearing, then ‘cuts’ attachment to the body and its cravings, which are presented as the generator of further becoming (punarbhava/saṃsāra). The mechanism is not mere information but reorientation of desire and identity toward Hari.
The text states that those who recite the hymn daily and offer it to Hari become dear to Keśava; when Hari is pleased, nothing is unattainable. This frames the fruit as grace-mediated: the practice culminates in divine favor rather than mechanical merit alone.
She presents nāma as concentrated potency: uttering “Nārāyaṇa” grants bhakti and vairāgya and destroys even grave sins. Within Purāṇic devotion, the name functions as an accessible locus of the Lord’s presence, especially for those lacking elaborate ritual capacity.