Adhyaya 5

Verse 1

नाम चतुर्थो ऽध्यायः एतादृशे महत्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम् / प्रविवेश महाभाग क्षोभयामास वै हरिः

“ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ।” ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਸਵੈੰ ਹਰੀ ਉਸ ਮਹੱਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਹਰੀ ਨੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ੋਭਿਤ ਕਰ ਕੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕੀਤਾ।

Verse 2

अहन्तत्त्वमभूत्तस्माज्ज्ञानद्रव्यक्रियात्मकम् / अहङ्कारसमुत्पत्तावेकांशस्तमसि स्मृतः

ਉਸ ਤੋਂ ਅਹੰਤੱਤਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਜੋ ਗਿਆਨ, ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਤਮਸ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 3

तद्दशांशाधिकरजस्तद्दशांशाधिकं प्रभो / सत्त्वमित्युच्यते सद्भिर्ह्येतदात्मा त्वहं स्मृतम्

ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਜੋ ਰਜਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵੱਧ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਜਣ ਸੱਤਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਹੀ ਆਤਮਾ ‘ਤੂੰ’ ਤੇ ‘ਮੈਂ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 4

अहन्तत्त्वाभिमानी तु आदौ शेषो बभूवह / सहस्राब्दाच्च पश्चात्तौ जातौ खगहरौ द्विज

ਅਹੰ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਿਆ; ਅਤੇ ਹੇ ਦਵਿਜ, ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਹਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ।

Verse 5

अहन्तत्त्वे खग ह्येषु प्रविष्टो हरिरव्ययः / क्षोभयामास भगवाल्लङ्क्ष्म्या सह हरिः स्वयम्

ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ), ਅਵ੍ਯਯ ਹਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਹੰਕਾਰ-ਤੱਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਸਵੈੰ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੋਭਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 6

वैकारिकस्तामसश्च तैजसश्चेत्यहं त्रिधा / त्रिधा बभूव रुद्रोपि यतस्तेषां नियामकः

ਮੈਂ (ਅਹੰ-ਤੱਤਵ) ਵੈਕਾਰਿਕ, ਤਾਮਸ ਅਤੇ ਤੈਜਸ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਯਾਮਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਹੋਇਆ।

Verse 7

वैकारिकस्थितो रुद्रो वैकारिक इति स्मृतः / तामसे तु स्थितो रुद्रस्तामसो ह्यभिधीयते

ਵੈਕਾਰਿਕ (ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ) ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਰੁਦ੍ਰ ‘ਵੈਕਾਰਿਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਾਮਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਰੁਦ੍ਰ ‘ਤਾਮਸ’ ਅਖਵਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

तैजसे तु स्थितो रुद्रो लोके वै तैजसः स्मृतः / तैजसे तु ह्यहन्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम्

ਤੈਜਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰੁਦ੍ਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ‘ਤੈਜਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੈਜਸ ਅਹੰ-ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਸਵੈੰ ਹਰੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 9

विशित्वा क्षोभयामास तदासौ दशधा त्वभूत् / श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च

ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁੱਭਾਇਆ; ਤਦ ਉਹ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ—ਸੁਣਨ, ਵੇਖਣ, ਛੂਹ, ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਸੁਘੰਧ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ।

Verse 10

वाक्पाणिपादं पायुश्च उपस्थेति दश स्मृताः / वैकारिके ह्यहन्तत्त्वे प्रविश्य क्षोभयद्धरिः

ਬੋਲ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਪਾਯੂ ਅਤੇ ਉਪਸਥ—ਇਹ (ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ) ਮਿਲ ਕੇ ਦਸ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਵੈਕਾਰਿਕ ਅਹੰਕਾਰ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਹਰਿ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁੱਭਾਇਆ।

Verse 11

महत्तत्त्वादिमा अदाविन्द्रियाणां च देवताः / एकादशविधा आसन्क्रमेण तु खगेश्वर

ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ! ਮਹੱਤੱਤਵ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 12

मनोभिमानि नी ह्यादौ वारुणी त्वभवत्तदा / अनन्तरं च सौपर्णी गौरोजापि तथैव च

ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮਨੋਭਿਮਾਨੀ ਅਤੇ ਨੀ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਾਰੁਣੀ ਬਣੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੌਪਰਨੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੌਰੋਜਾ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 13

शेषादनन्तरास्तासां दशवर्षादनंरम् / उत्पत्तिरिति विज्ञेयं क्रमेण तु खगेश्वर

ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ! ਬਾਕੀ ਰਹੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਲੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਉਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 14

मनोभिमानिनावन्याविन्द्रकामौ प्रजज्ञतुः / तार्क्ष्य ह्यनन्तरौ ज्ञेयौ मुक्तौ संसार एव च

ਮਨੋਭਿਮਾਨਿਨੀ ਤੋਂ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਜੋੜਾ—ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਜਨਮਿਆ। ਹੇ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ), ਉਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਜਨਮੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮੁਕਤ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 15

ततस्त्वगात्मा ह्यभवत्सोहं कारिक ईरितः / ततः पाण्यात्मकाश्चैव जज्ञिरे पक्षिसत्तम

ਫਿਰ ਤ੍ਵਚਾ-ਤੱਤਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਹੇ ਕਾਰਿਕਾ, ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸੋऽਹੰ’ (ਮੈਂ ਉਹੀ ਹਾਂ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ (ਗਰੁੜ), ਹੱਥ ਵੀ ਦੇਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜਨਮੇ।

Verse 16

शची रतिश्चानिरुद्धस्तथा स्वायंभुवो मनुः / बृहस्पतिस्तथा दक्ष एते पाण्यात्मकाः स्मृताः

ਸ਼ਚੀ, ਰਤੀ, ਅਨਿਰੁੱਧ, ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼—ਇਹ ਸਭ ‘ਪਾਣ੍ਯਾਤਮਕ’ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 17

दक्षस्यानन्तरं जज्ञे प्रवाहो नाम चाण्डज / स एवोक्तश्चातिंवाहो यापयत्यात्मचोदितः

ਦਕ੍ਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪ੍ਰਵਾਹ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅੰਡਜ ਜਨਮਿਆ। ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਅਤਿੰਵਾਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਹਾ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 18

हस्तादनन्तरं ज्ञेयो न तु शच्यादिवत्स्मृतः / ततोभवन्महाभाग चक्षुरिद्रियमात्मनः

ਹੱਥ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਅਗਲਾ ਤੱਤ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਚੀ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਆਤਮਾ ਲਈ ਨੇਤਰ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 19

स्वायंभुवमनोर्भार्या शतरूपा यमस्तथा / चन्द्रसूर्यौ तु चत्त्वारश्चक्षुरिन्द्रियमानिनः

ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਯਮ ਵੀ। ਚੰਦਰਮਾ-ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਦਿਕਪਾਲ ਨੇਤ੍ਰ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 20

चन्द्रः श्रोत्राभिमानीति तथा ज्ञेयः खगेश्वर / जिह्वेन्द्रियात्मा वरुणः सूर्यस्यानन्तरोभवत्

ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ! ਜਾਣੋ ਕਿ ਚੰਦਰਮਾ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੀਭ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਦੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਵਜੋਂ ਵਰੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 21

वागिन्द्रियाभिमानिन्यो ह्यभवन्वरुणादनु / दक्षपत्नी प्रसूतिश्च भृगुरग्निस्तर्थव च

ਵਰੁਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਕ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਦੀਆਂ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰਸੂਤੀ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਵੀ ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 22

तत्र वैते महात्मानो वागिन्द्रियनियामकाः / ये क्रव्यादादयश्चोक्तास्तेनन्तत्त्वनियामकाः

ਉੱਥੇ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਨਿਯਾਮਕ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦ’ ਆਦਿ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 23

साम्यत्वाच्च तथैवोक्तिर्न तु तत्त्वाभिमानितः / उपस्थमानिनो वीन्द्र बभूवुस्तदनन्तरम्

ਸਮਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੱਤਵ-ਅਭਿਮਾਨ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਵੀੰਦਰ (ਗਰੁੜ)! ਉਪਸਥ-ਅਭਿਮਾਨੀ, ਅਰਥਾਤ ਕਾਮ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਦੇ ਗਰਵ ਵਾਲੇ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 24

विश्वामित्रो वसिष्टोत्रिर्मरीचिः पुलहः क्रतुः / पुलस्त्योङ्गिरसश्चैव तथा वैवस्वतो मनुः

ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਅਤ੍ਰਿ, ਮਰੀਚਿ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਅੰਗਿਰਸ ਅਤੇ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੂ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 25

मन्वादयोनन्तसंख्या उपस्थात्मान ईरिताः / पायोश्च मानिनो वीन्द्र जज्ञिरे तदनन्तरम्

ਮਨੂ ਆਦਿ ਅਨੰਤ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਉਪਸਥ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗਰੁੜ, ਪਾਯੂ ਤੋਂ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰੀ ਜੀਵ ਜੰਮੇ।

Verse 26

सूर्येषु द्वादशस्वेको मित्रस्तारा गुरोः प्रिया / कोणाधिपो निरृतिश्च प्रवहप्रिया

ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜ-ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ‘ਮਿਤ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਰਾ ਗੁਰੂ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਕੋਣ-ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਹਾ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਿਯ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 27

चत्त्वार एते पक्षीन्द्र वायुतत्त्वाभिमानिनः / घ्राणाभिमानिनः सर्वे जज्ञिरे द्विजसत्तम

ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਇਹ ਚਾਰੇ ਵਾਯੁ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਘ੍ਰਾਣ ਇੰਦ੍ਰੀ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹਨ ਅਤੇ ਜੰਮੇ ਹਨ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।

Verse 28

विष्ववसेनो वायुपुत्रौ ह्यश्विनौ गणपस्तथा / वित्तपः सप्त वसव उक्तो ह्याग्निस्तथाष्टमः

ਵਿਸ਼ਵਵਸੁ (ਗੰਧਰਵ), ਵਾਯੁ-ਪੁੱਤਰ ਦੋ ਅਸ਼ਵਿਨ, ਅਤੇ ਗਣਪ; ਵਿਤ্তਪ; ਤੇ ਸੱਤ ਵਸੂ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਅੱਠਵਾਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 29

सत्यानां शृणु नामानि द्रोणः प्राणो ध्रुवस्तथा / अर्के दोषस्तथा वस्कः सप्तमस्तु विभावसुः

ਸਤ੍ਯਵਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ—ਦ੍ਰੋਣ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ; ਅਤੇ ਅਰਕ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਤੇ ਵਸਕ ਹਨ, ਸੱਤਵਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਿਭਾਵਸੁ ਹੈ।

Verse 30

दशरुद्रास्तथा ज्ञेया मूलरुद्रो भवः स्मृतः / दश रुद्रस्य नामानि शृणुष्व द्विजसत्तम

ਜਾਣੋ ਕਿ ਦਸ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ; ਮੂਲ ਰੁਦ੍ਰ ‘ਭਵ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਦਸ ਨਾਮ ਸੁਣੋ।

Verse 31

रैवन्तेयस्तथा भीमो वामदेवो वृषाकपिः / अजैकपादहिर्वुध्न्यो बहुरूपो महानिति

ਰੈਵੰਤેય, ਭੀਮ, ਵਾਮਦੇਵ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪਿ; ਅਜੈਕਪਾਦ, ਅਹਿਰਬੁਧਨ੍ਯ, ਬਹੁરૂપ ਅਤੇ ਮਹਾਨ—ਇਹ ਨਾਮ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 32

दश रुद्रा इति प्रोक्ताः षडादित्याञ्छृणु द्विज / उरुक्रमस्तथा शक्रो विवस्वान्वरुणस्तथा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ ਰੁਦ੍ਰ ਕਹੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਛੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਸੁਣੋ—ਉਰੁਕ੍ਰਮ, ਸ਼ਕ੍ਰ, ਵਿਵਸਵਾਨ ਅਤੇ ਵਰੁਣ।

Verse 33

पर्जन्योतिबाहुरेत उक्ताः पूर्वं द्विजोत्तम / पर्जन्यव्यतिरिक्तास्तु पञ्चैवोक्ता न संशयः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ, ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਜਨ੍ਯ, ਉਤੀ, ਬਾਹੂ ਅਤੇ ਰੇਤ—ਇਹ ਦੱਸੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਰਜਨ੍ਯ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਪੰਜ ਹੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 34

गङ्गासमस्तु पर्जन्य इति चोक्तः खगेश्वर / सविता ह्यर्यमा धाता पूषा त्वष्टा तथा भगः

ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ! ‘ਗੰਗਾ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਵੇ; ਪਰਜਨ੍ਯ (ਵਰਖਾ-ਦੇਵ) ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।’ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਿਤ੍ਰ, ਅਰ੍ਯਮਾ, ਧਾਤ੍ਰ, ਪੂਸ਼ਨ, ਤ੍ਵਸ਼ਟ੍ਰ ਅਤੇ ਭਗ ਦਾ ਵੀ ਸਿਮਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 35

चत्वारिंशत्तथा सप्त महतः परिकीर्तिताः / द्वावुक्ताविति विज्ञेयो प्रवहोतिवहस्तथा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਮਹਾਨ’ (ਧਾਰਾਵਾਂ/ਵਿਭਾਗ) ਸਤਤਾਲੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੋ ਵੀ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ—ਪ੍ਰਵਹ ਅਤੇ ਅਤਿਵਹ—ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 36

तथा दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः खगेश्वर / शृणु नामानि तेषां तु पुरूरवार्द्रवसंज्ञकौ

ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ—ਪੁਰੂਰਵਾ ਅਤੇ ਆਰਦ੍ਰਵ ਨਾਮ ਵਾਲੇ।

Verse 37

धूरिलोचनसंज्ञौ द्वौ क्रतुदक्षेतिसंज्ञकौ / द्वौ सत्यवसुसंज्ञौ च कामकालकसंज्ञकौ

‘ਧੂਰੀਲੋਚਨ’ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ; ‘ਕ੍ਰਤੁ’ ਅਤੇ ‘ਦਕ੍ਸ਼’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੋ; ‘ਸਤ੍ਯ’ ਅਤੇ ‘ਵਸੁ’ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ; ਅਤੇ ‘ਕਾਮ’ ਤੇ ‘ਕਾਲਕ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਹਨ।

Verse 38

एवं दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः / तथा ऋभुगणश्चोक्तस्तथा च पितरस्त्रयः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਭੂਆਂ ਦਾ ਗਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਰਗ ਵੀ।

Verse 39

द्यावा पृथिव्यौ विज्ञेयौ एते च षडशीतयः / देवाः प्रजज्ञिरे सर्वे नासिकद्रियमानिनः

ਦ੍ਯੌ ਅਤੇ ਪૃਥਵੀ ਨੂੰ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਇਹ ਛਿਆਸੀ ਤੱਤ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਾਸਿਕਾ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 40

आकाशस्याभिमानी तु गणपः सुदाहृतः / उभयत्राभि मानीति ज्ञेयं तत्त्वार्थवेदिभिः

ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ‘ਗਣਪ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੱਤਵ-ਅਰਥ ਦੇ ਵੇਤਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਮਾਨੀ ਹੈ।

Verse 41

विष्वक्सेनं विना सर्वे जयाद्या विष्णुपार्षदाः / अभवन्समहीनाश्च विष्वक्सेनादनन्तरम्

ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਜਯ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਰਸ਼ਦ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਦ ਅਤੇ ਮਾਨ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 42

एतेपि नासिकायाश्च अवान्तरनियामकाः / अतस्ते तत्त्वमानिभ्यो ह्यवरास्ते प्रकीर्तिताः

ਇਹ ਵੀ ਨਾਸਿਕਾ ਦੇ ਅਵਾਂਤਰ ਨਿਯਾਮਕ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਤੱਤਵ-ਮਾਨੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਇਹ ਅਵਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 43

स्पर्शतत्त्वाभिमानी तु अपानश्चेत्युदाहृतः / रूपाभिमानी संजज्ञे व्यानो नाम महान्प्रभो

ਸਪਰਸ਼-ਤੱਤ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨੀ ‘ਅਪਾਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਰੂਪ-ਤੱਤ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨ ਤੋਂ ‘ਵਿਆਨ’ ਨਾਮਕ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 44

रसात्मक उदानश्च समानो गन्धनामकः / अपां नाथाश्च चत्वारो मरुतः परिकीर्तिताः

ਉਦਾਨ ਨੂੰ ਰਸ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ‘ਗੰਧ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਚਾਰੇ ਮਰੁਤ ਵੀ ਜਲ ਦੇ ਨਾਥ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 45

जयाद्यनन्तरान्वक्ष्ये समुत्पन्नान्खगेश्वर / प्रधानाग्रे प्रथमजः पावकः समुदाहृतः

ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਯਾਦਿ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਆਦਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਜਨਮਿਆ ‘ਪਾਵਕ’ (ਅੱਗ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 46

भृगोर्महर्षेः पुत्रश्च च्यवनः समुदाहृतः / बृहस्पतेश्च पुत्रस्तु उतथ्यः परिकीर्तितः

ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਚ੍ਯਵਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਉਤਥ੍ਯ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 47

रैवतश्चाक्षुषश्चैव तथा स्वारोचिषः स्मृतः / उत्तमो ब्रह्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च

ਰੈਵਤ ਅਤੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ (ਮਨੂ) ਉੱਤਮ, ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਵਰਣੀ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਾਵਰਣੀ ਵੀ।

Verse 48

देवसावर्णिसावर्णिरिन्द्रसावर्णिरेवच / तथैव दक्षसावर्णिर्धर्मभावर्णिरेव च

ਦੇਵ-ਸਾਵਰਣੀ ਅਤੇ ਸਾਵਰਣੀ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ-ਸਾਵਰਣੀ ਵੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਕ੍ਸ਼-ਸਾਵਰਣੀ ਅਤੇ ਧਰਮਭਾਵਰਣੀ ਵੀ (ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ)।

Verse 49

एकादशविधा ह्येवं मनवः परिकीर्तिताः / पितॄणां सप्तकं चैवेत्याद्याः संजज्ञिरे खग

ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ)! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੂ ਗਿਆਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਸੱਤਕ ਸਮੂਹ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਦਿ ਸੱਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।

Verse 50

तदनन्तरमुत्पन्नास्तेभ्यो नीचाः शृणु द्विज / वरुणस्य पत्नी गङ्गा पर्जन्याख्यो विभावसुः

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਪਿੱਛਲੇ (ਨੀਚ/ਉੱਤਰਜ) ਸੰਤਾਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਗੰਗਾ ਵਰੁਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ ਅਤੇ ਵਿਭਾਵਸੁ ‘ਪਰਜਨ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 51

यमभार्या श्यामला तु ह्यनिरुद्धप्रिया विराट् / ब्रह्माण्डमानिनी सैव ह्युषानाम्ना सुशब्दिता

ਯਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਿਆਮਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਵਿਰਾਟ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦਾ ਮਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਉਸ਼ਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 52

रोहिणी चन्द्रभार्योक्ता सूर्यभार्या तु संज्ञका / एता गङ्गादिषटूसंख्या जज्ञिरे विनतासुत

ਰੋਹਿਣੀ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਜ्ञਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਇਹ ਛੇ, ਹੇ ਵਿਨਤਾ-ਸੁਤ (ਗਰੁੜ)! ਜਨਮੇ।

Verse 53

गङ्गाद्यनन्तरं जज्ञे स्वाहा वै मन्त्रदेवता / स्वाहानामाग्निभार्योक्ता गङ्गादिभ्योधमा श्रुता

ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਵਾਹਾ ਜਨਮੀ—ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ-ਆਹੁਤੀ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਅਗਨੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 54

स्वाहानन्तरजो ज्ञेयो ज्ञानात्मा बुधनामकः / बुधस्तु चन्द्रपुत्रो यः स्वाहाया अधमः स्मृतः

ਸਵਾਹਾ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਜਨਮਿਆ ਬੁੱਧ ਜਾਣੋ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਉਹੀ ਚੰਦਰ-ਪੁੱਤਰ ਬੁੱਧ ਸਵਾਹਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕਨਿੱਠ (ਆਖ਼ਰੀ ਜਨਮਿਆ) ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 55

उषा नाम तथा जज्ञे बुधस्यानन्तरं खग / उषानामा भिमानी तु ह्यश्विभार्या प्रकीर्तिता

ਹੇ ਖਗ (ਗਰੁੜ), ਬੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ਼ਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਜਨਮੀ। ਉਸ਼ਾ—ਜੋ ਭਿਮਾਨੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 56

बुधाधमा सा विज्ञेया नात्र कार्या विचारणा / ततः शनैश्चरो जज्ञे पृथिव्यात्मेति विश्रुतः

ਉਹ ‘ਬੁੱਧਾਧਮਾ’ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਵੇ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ‘ਧਰਤੀ ਦੀ ਆਤਮਾ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 57

उषाधमस्तु विज्ञेयस्ततो जज्ञेथ पुष्करः / कर्माभिमानी विज्ञेयः शनैश्चर इतीरितः

‘ਉਸ਼ਾਧਮ’ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੋ; ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਜਨਮਿਆ। ਅਤੇ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਨੂੰ ਕਰਮ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨੀ—ਕਰਮ-ਤੱਤ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ—ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

Verse 58

तत्त्वाभिमानिनो देवानेवं सृष्ट्वा हरिः स्वयम् / प्रविवेश स देवेशस्तत्त्वेषु रमया सहा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨੀ (ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ) ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ, ਆਪ ਹਰੀ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ—ਰਮਾ (ਸ਼੍ਰੀ/ਲਕਸ਼ਮੀ) ਸਮੇਤ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।