Adhyaya 29

Verse 1

विष्णोरेवोपास्यत्वमित्यर्थनिरूपणं नामाष्टाविंशतमोध्यायः प्रवहानन्तरान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम / यो धर्मो ब्रह्मणः पुत्रो ह्यादिसृष्टौ त्वगुद्भवः

ਹੁਣ ‘ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੀ ਉਪਾਸ੍ਯ ਹੈ’—ਇਸ ਅਰਥ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਠਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਪ੍ਰਵਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਹੇ ਪੰਛੀ-ਇੰਦਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੁਣ। ਆਦਿ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ਧਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਹੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 2

सज्जनान्सौम्यरूपेण धारणाद्धर्मनामकः / स एव सूर्यपुत्रोभूद्यमसंज्ञामवाप सः / पापिनां शिक्षकत्त्वात्स यम इत्युच्यते बुधैः

ਜੋ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਸੁਮਧੁਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਥਾਂਮਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਧਰਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੂਰਜ‑ਪੁੱਤਰ ‘ਯਮ’ ਨਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਦੰਡ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਯਮ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 3

श्रीकृष्ण उवाच / प्रह्लादानन्तरं गङ्गा भार्या वै वरुणस्य च / प्रह्लादादधमा ज्ञेया महिम्ना वरुणाधिका

ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੰਗਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਰੁਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਹੀ ਜਾਣੋ; ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਰੁਣ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਹੈ।

Verse 4

स्वरूपादधमा ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा / ज्ञानस्वरूपदं विष्णुं यमो जानाति सर्वदा

ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਵਰੂਪ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਧਮ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ‑ਸਵਰੂਪ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਯਮ ਸਦਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 5

अतो गङ्गेति सा ज्ञेया सर्वदा लोकपावनी / भक्त्या विष्णुपदीत्येव कीर्तिता नात्र संशयः

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਗੰਗਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ‘ਵਿਸ਼ਨੁਪਦੀ’—ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ—ਕਹਿ ਕੇ ਕੀਰਤਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 6

या पूर्वकाले यज्ञलिङ्गस्य विष्णोः साक्षाद्धरेर्विक्रमतः खगेन्द्र / वामस्य पादस्य नखाग्रतश्च निर्भिद्य चोर्ध्वाण्डकटाहखण्डम्

ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ ਗਰੁੜ! ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਯਜ੍ਞ‑ਸਵਰੂਪ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਹਰੀ—ਜਦੋਂ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਹੋ ਕੇ ਪਗ ਧਰਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਦੇ ਨਖ ਦੀ ਨੋਕ ਨੇ ਉੱਪਰਲੇ ਅੰਡ‑ਕਟਾਹ ਦੇ ਖੰਡ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 7

तदुदरमतिवेगात्सम्प्रविश्यावहन्तीं जगदघततिहन्तुः पादकिञ्जल्कशुद्धाम् / निखिलमलनिहन्त्रीं दर्शनात्स्पर्शनाच्च सकृदवगहनाद्वा भक्तिदां विष्णुपादे / शशिकरवरगौरां मीननेत्रां सुपूज्यां स्मरति हरिपदोत्थां मोक्षमेति क्रमेण

ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਹਿ ਜਾਣਾ—ਜਗਤ ਦੇ ਪਾਪ-ਸਮੂਹ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਪਰਾਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਈ ਉਹ ਨਦੀ ਸਭ ਮਲਿਨਤਾ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼ ਜਾਂ ਇਕ ਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਗੌਰ, ਮੱਛੀ-ਨੇਤ੍ਰੀ, ਪਰਮ ਪੂਜਨੀਯ, ਹਰਿ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਸ ਨਦੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰਮਸ਼ ਮੋਖਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

इन्द्रोपि वायुकरमर्दितवायुकूटबिन्दुं च प्राश्य शिरसि ह्यसहिष्णुमानः / भागीरथी हरिपदाङ्कमिति स्म नित्यं जानन्महापरमभागवतप्रधानः / भक्त्या च खिन्नहृदयः परमादरेण धृत्वा स्वमूर्ध्नि परमो ह्यशिवः शिवो ऽभूत्

ਇੰਦਰ ਨੇ ਵੀ, ਹਵਾ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟੱਕਰ ਖਾਧੀ ਉਸ ਬੂੰਦ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਪੀ ਲਿਆ। ਭਾਗੀਰਥੀ (ਗੰਗਾ) ਨੂੰ ਹਰਿ ਦੇ ਚਰਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਪਰਮ ਭਾਗਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਨ ਭਗਤ—ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਿਘਲੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ—ਪਰਮ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ‘ਅਸ਼ਿਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਸ਼ਿਵ—ਮੰਗਲਮਯ—ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 9

भागीरथ्याश्च चत्वारि रूपाण्यासन्खगेश्वर / महाभिषग्जनेन्द्रस्य भार्या तु ह्यभिषेचनी

ਹੇ ਖਗੇਸ਼ਵਰ! ਭਾਗੀਰਥੀ (ਗੰਗਾ) ਦੇ ਚਾਰ ਰੂਪ ਹਨ। ਅਤੇ ‘ਅਭਿਸ਼ੇਚਨੀ’ ਮਹਾਭਿਸ਼ਗ੍—ਵੈਦਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ—ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ।

Verse 10

द्वितीयेनैव रूपेण गङ्गा भार्या च शन्तनोः / सुषेणा वै सुषेणस्य भार्या सा वानरी स्मृता

ਦੂਜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਰਾਜਾ ਸ਼ੰਤਨੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ। ਅਤੇ ‘ਸੁਸ਼ੇਣਾ’—ਜੋ ਵਾਨਰੀ (ਬਾਂਦਰ-ਇਸਤਰੀ) ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸੁਸ਼ੇਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ।

Verse 11

मण्डूकभार्या गङ्गा तु सैव मण्डूकिनी स्मृता / एवं चत्वारी रूपाणि गङ्गाया इति किर्तितमम्

ਮੰਡੂਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਹੀ ‘ਮਾਂਡੂਕਿਨੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਚਾਰ ਰੂਪ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 12

आदित्याच्चैव गङ्गातः पर्जन्यः समुदाहृतः / प्रवर्षति सुवैराग्यं ह्यतः पर्जन्यनामकम्

ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਵੀ ‘ਪਰਜਨ੍ਯ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉੱਤਮ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਜਨ੍ਯ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

शरंवराय पञ्चजन्याच्च पञ्च हित्वा जग्ध्वा गर्वकं षट्क्रमेण / स्वबाणस्य स्वहृदि संस्थितस्य भजेत्सदा नैव भक्तिं विषं च

ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਕੇ, ਛੇ ਕ੍ਰਮਾਂ ਵਾਲੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅਹੰਕਾਰ-ਗਰਵ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਮਿਟਾ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ‘ਸਵ-ਬਾਣ’ ਵਾਂਗ ਟਿਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਦਾ ਭਜਨ ਕਰੇ; ਤਦ ਨਾ ਭਗਤੀ ਵਿਸ਼ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਵਿਸ਼ ਭਗਤੀ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 14

लिङ्गं पुष्टं नैव कार्यं सदैव लिङ्गं पुष्टं कार्यमेवं सदापि / योनौ सक्तिर्नैव कार्या सदापि योनौ मुक्ते ऽसंगतो याति मुक्तिम्

ਲਿੰਗ-ਸ਼ਰੀਰ (ਸੂਖਮ ਦੇਹ) ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਾਲਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਕੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯੋਨੀ ਅਰਥਾਤ ਦੇਹ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤੀ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰੇ; ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਸੰਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 15

वैराग्यमेवं प्रकारोत्येव नित्यमतः पर्जन्यस्त्वन्तकः पक्षिवर्य / एतावता शरभाख्यो महात्मा स चान्तरो स तु पर्जन्य एव

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਇਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਜੋਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ ਗਰੁੜ, ਪਰਜਨ੍ਯ ਹੀ ਅੰਤਕ (ਸੰਹਾਰਕ) ਹੈ। ਇਤਨੇ ਨਾਲ ‘ਸ਼ਰਭ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਤਮਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੈ—ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਰਜਨ੍ਯ ਹੀ ਹੈ।

Verse 16

शश्वत्केशा यस्य गात्रे खगेन्द्र प्रभास्यन्ते शरभाख्यो पयोतः / यमस्य भार्या श्यामला या खगेन्द्र यस्मात्सदा कलिभार्यापिया च

ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ ਗਰੁੜ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਕੇਸ਼-ਰੋਮ ਸਦਾ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ‘ਸ਼ਰਭ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਯਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਿਆਮਲਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਕਲੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

मत्वा सम्यक् मानसं या करोति ह्यतश्च सा श्यामलासंज्ञकाभूत् / मलं वक्ष्ये हरिभक्तेर्विरोधी सुलोहपात्रे सन्निधानं च तस्य

ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਅੰਦਰਲਾ ਦੋਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਲਿਨਤਾ ‘ਸ਼ਿਆਮਲਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਉਸ ਮਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 18

चिकित्सितं परदुः खं खगेन्द्र दरेर्भक्तैस्त्याज्यमेवं सदैव

ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ! ‘ਇਲਾਜ’ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਵੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਸਦਾ ਤਿਆਗਣਾ ਹੈ; ਹਰ ਵੇਲੇ ਇਹ ਪਰਿਤਿਆਜ੍ਯ ਹੈ।

Verse 19

नोच्चाश्च ते हरिभक्तेर्विहीनास्तेषां संगो नैव कार्यः सदापि / पुराणसंपर्कविसर्जिनं च पुराणतालं च पुराणवस्त्रम्

ਜੋ ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਚੇ ਦਿੱਸਣ ਤਾਂ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉੱਨਤ ਨਹੀਂ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰੋ। ਜਰਜਰ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਤੇ, ਖਾਲੀ ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਤਾਲ-ਤਾਲੀ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ—ਇਹ ਵੀ ਤਿਆਗੋ।

Verse 20

सुजीर्णकन्थाजिनमेखलं च यज्ञोपवीतं च कलिप्रियं च / प्रियं गृहं चोर्णविता नकं च समित्कुशैः पूरितं कुत्सितं च

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਬਾਹਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਬਹੁਤ ਜਰਜਰ ਕੱਪੜੇ, ਅਜਿਨ, ਮੇਖਲਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਪਿਆਰੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਅਤੇ ਉੱਲੀ ਢੱਕਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ। ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਿਧਾ ਤੇ ਕੁਸ਼ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਨੀਚ ਤੇ ਨਿੰਦਣਯ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

सर्वं चेत्कलिभार्याप्रियं च नैव प्रियं शार्ङ्गपाणेः कदाचित् / कांस्ये सुपक्वं यावनालस्य चान्नं तुषः पिण्याकं तुम्बबिल्वे पलाण्डुः

ਜੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਸ਼ਾਰੰਗਪਾਣੀ ਸ਼੍ਰੀਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਭੀ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਿਆ ਭੋਜਨ, ਯਵਨਾਲ ਅਨਾਜ ਦਾ ਅੰਨ, ਅਤੇ ਭੂਸੀ, ਖਲੀ, ਤੂੰਬਾ/ਲੌਕੀ, ਬਿਲਵ ਫਲ ਤੇ ਪਿਆਜ਼—ਇਹ ਸਭ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੁਚਿਕਰ ਨਹੀਂ।

Verse 22

दीर्घं तक्रं स्वादुहीनं कडूष्टणमेते सर्वे कलिभार्याप्रियाश्च / सुदुर्मुखं निन्दनं चार्यजानां सतोवमत्यात्मजानां प्रसह्य

ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰੱਖੀ ਖੱਟੀ ਛਾਂਛ—ਜੋ ਬੇਸੁਆਦੀ, ਕੌੜੀ ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਸਭ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਕਠੋਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਸ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਬਦਸੂਰਤ ਤੇ ਬਦਤਮੀਜ਼ ਸੁਭਾਉ, ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਜਨਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਨਾਲ ਬੁਰਾ-ਭਲਾ ਕਹਿਣਾ।

Verse 23

सुपीडनं सर्वदा भर्तृवर्गे गृहस्थितव्रीहिवस्त्रादिचौर्यात् / प्रकीर्णभूतान्मूर्धजान्संदधानं करैर्युतं देवकलिप्रियं च

ਪਤੀ ਦੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਸਦਾ ਤੰਗ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਚੌਲ/ਅਨਾਜ, ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ ਦੀ ਚੋਰੀ ਕਰਨਾ—ਇਸ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਉਸ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦੇ ਖਿੱਲਰੇ ਵਾਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ-ਜੋੜ ਕੇ ਸੀਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਯਾਤਨਾ ਯਮਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੈ।

Verse 24

इत्यादि सर्वं कलिभार्याप्रियञ्च सुनिर्मलं प्रिकरोत्येव सर्वम् / अतश्च सा श्यामलेति स्वसंज्ञामवाप सा देवकी संबभूव

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਨਾਪਸੰਦ—ਸਭ ਕੁਝ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਿਆਮਲਾ’ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ‘ਦੇਵਕੀ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ।

Verse 25

युधिष्ठिरस्यैव बभूव पत्नीसंभाविता तत्र च देवकी सा / चन्द्रस्य भार्या रोहिणी वै तदेयमश्विन्यादिभ्यो ऽह्यधिका सर्वदैव

ਉੱਥੇ ਆਦਰਯੋਗ ਦੇਵਕੀ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਈ। ਉਹੀ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ‘ਰੋਹਿਣੀ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਆਦਿ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉਹ ਸਦਾ ਉੱਚੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 26

रोणीं धृत्वा रोहति योग्यस्थानं तस्माच्च सा रोहिणीति प्रसिद्धा / आदित्यभार्या नाम संज्ञा खगेन्द्र ज्ञेया सा नारायणस्य स्वरूपा

‘ਰੋਣੀ’ ਨਾਮ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਯੋਗ੍ਯ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਰੋਹਿਣੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਜ्ञਾ ‘ਆਦਿਤ੍ਯ-ਭਾਰਿਆ’ ਜਾਣੋ; ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸ੍ਵਰੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਹੈ।

Verse 27

संजानातीत्येव संज्ञामवाप संज्ञेति लोके सूर्य भार्या खगेन्द्र / ब्रह्मण्डस्य ह्यभिमानी तु देवो विराडिति ह्यभिधामाप तेन

‘ਸੰਜਾਨਾਤ’—ਜਾਣਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ‘ਸੰਜ্ঞਾ’ ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ, ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਸੰਜ्ञਾ’, ਸੂਰਜ ਦੀ ਭਾਰਿਆ, ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ‘ਵਿਰਾਟ’ ਨਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 28

गङ्गादिषट्कं सममेव नित्यं परस्परं नोत्तमं नाधमं च / प्रधानाग्नेः पाविकान्यैव गङ्गा सदा शुभा नात्र विचार्यमस्ति

ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਛੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਸਦਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਉੱਚਾ ਨਾ ਨੀਵਾਂ। ਤਾਂ ਵੀ ਆਦਿ ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਸੁਭਾਵਕ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ ਸਦਾ ਸ਼ੁਭ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਵਾਦ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 29

आसां ज्ञानत्पुण्यमाप्नोति नित्यं सदा हरिः प्रीयते केशवोलम् / गङ्गादिभ्यो ह्यवराह्यग्निजाया स्वाहासंज्ञाधिगुणा नैव हीना

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਤ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੀ—ਕੇਸ਼ਵ—ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ‘ਅਵਰ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਅਗਨੀ ਦੀ ਭਾਰਿਆ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਉਹ ਕਦੇ ਹੀ ਹੀਣ ਨਹੀਂ।

Verse 30

स्वाहाकारो मन्त्ररूपाभिमानी स्वाहेति संज्ञामाप सदैव वीन्द्र / अग्नेर्भार्यातो बुद्धिमान् संबभूव ब्रह्माभिमानी चन्द्रपुत्रो बुधश्च

ਹੇ ਵੀੰਦਰ, ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਦਾ ਉਚਾਰਣ—ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨੀ ਹੈ—ਸਦਾ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਅਗਨੀ ਦੀ ਭਾਰਿਆ ਸ੍ਵਾਹਾ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਬੁਧ ਜਨਮਿਆ; ਉਹ ਚੰਦਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 31

बुद्ध्याहरद्वै राष्ट्रजातं च सर्वं धृतं त्वतो बुधसंज्ञामवाप / एवं चाभूदभिमन्युर्महात्मा सुभद्राया जठरे ह्यर्जुनाच्च

ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸੰਭਾਲਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਬੁਧ’ (ਗਿਆਨੀ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਸੁਭਦਰਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ।

Verse 32

कृष्णस्य चन्द्रस्य यमस्य चांशैः स संयुतस्त्वश्विनोर्वै हरस्य / स्वाहाधमश्चन्द्रपुत्रो बुधस्तु पादारविन्दे विष्णुदेवस्य भक्तः

ਚੰਦਰ-ਪੁੱਤਰ ਬੁਧ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਯਮ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਤੇ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਵਾਹਾ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਉਹ ਬੁਧ ਵਿਸ਼ਨੁਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਭਗਤ ਹੈ।

Verse 33

नामात्मिका त्वश्विभार्या उषा नाम प्रकीर्तिता / बुधाधमा सा विज्ञेया स्वाहा दशगुणाधमा

‘ਨਾਮਾਤਮਿਕਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ‘ਬੁਧਾਧਮਾ’ ਤੋਂ ਹੇਠਲਾ ਜਾਣੋ; ਅਤੇ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧ ਹੇਠਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 34

नकुलस्य भार्या मागधस्यैव पुत्री शल्यात्मजा सहदेवस्य भार्या / उभे ह्येते अश्विभार्या ह्युषापि उपासते षड्गुणं विष्णुमाद्यम् / अतो ऽप्युषासंज्ञका सा खगेन्द्र अनन्तराञ्छृणु वक्ष्ये महात्मन्

ਨਕੁਲ ਦੀ ਪਤਨੀ—ਮਗਧ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ—ਅਤੇ ਸਹਦੇਵ ਦੀ ਪਤਨੀ—ਸ਼ਲ੍ਯ ਦੀ ਧੀ—ਦੋਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ਼ਾ ਵੀ ਛੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਉਸ਼ਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ (ਗਰੁੜ), ਅੱਗੇ ਸੁਣੋ; ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਹੁਣ ਅਗਲਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 35

ततः शक्तिः पृथिव्यात्मा शनैश्चरति सर्वदा / अतः शनैश्चरो नाम उषायाश्च दशाधमाः

ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਸਦਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ’ (ਧੀਰੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ) ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ਼ਾ ਦੇ ‘ਦਸ਼ਾਧਮਾ’ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 36

कर्मात्मा पुष्करो ज्ञेयः शनरथ यमो मतः / नयाभिमानी पुरुषः किञ्चिन्नम्नो दशावरः

ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਸਵਰੂਪ, ਕਰਮਫਲ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਜਾਣੋ। ਸ਼ਨਰਥ ਨੂੰ ਯਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਨੀਤੀ ਤੇ ਆਚਰਨ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨੀ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ‘ਕਿਞਚਿੰਨਾਮਾ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਕ ‘ਦਸ਼ਾਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 37

हरिप्रीतिकरो नित्यं पुष्करे क्रीडते यतः / अतस्तु पुष्कलो नाम लोके स परिकीर्तितः

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਹਰਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਪੁਸ਼ਕਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 38

हरि प्रीतिकरान्धर्मान्वक्ष्ये शृणु खगाधिप / प्रातः काले समुत्थाय स्मरेन्नारायणं हरिम्

ਹੇ ਖਗਾਧਿਪ! ਹਰਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਸੁਣੋ। ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਨਾਰਾਇਣ ਹਰਿ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 39

तुलसीवन्दनं कुर्याच्छ्रीविष्णुं संस्मरेत्खग / विण्मूत्रोत्सर्गकाले च ह्यपानात्मककेशवम्

ਹੇ ਖਗ! ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਵੰਦਨ ਕਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ। ਅਤੇ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਤਿਆਗ ਵੇਲੇ ਅਪਾਨ-ਸਰੂਪ ਕੇਸ਼ਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ।

Verse 40

त्रिविक्रमं शौचकाले गङ्गापानकरं हरिम् / दन्तधावनकाले तु चन्द्रान्तर्यामिणं हरिम्

ਸ਼ੌਚ ਵੇਲੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਹਰਿ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ, ਜੋ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਚਮਨ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੰਤਧਾਵਨ ਵੇਲੇ ਚੰਦਰ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਰਿ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ।

Verse 41

मुखप्रक्षालने काले माधवं संस्मरेत्खग / गवां कण्डूयने चैव स्मरेद्गोवर्धनं हरिम्

ਹੇ ਖਗ! ਮੁਖ ਧੋਣ ਵੇਲੇ ਮਾਧਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ; ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਖੁਜਲੀ ਦੂਰ ਕਰਦਿਆਂ ਗੋਵਰਧਨਧਾਰੀ ਹਰਿ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ।

Verse 42

सदा गोदोहने काले स्मरेद्गोपालवल्लभम् / अनन्तपुण्यार्जितजन्मकर्मणां सुपक्वकाले च खगेन्द्रसत्तम

ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਕੱਢਣ ਵੇਲੇ ਸਦਾ ਗੋਪਾਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ। ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅਨੰਤ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਅਰਜਿਤ ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸਿਮਰਨ ਪੱਕੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 43

स्पर्शे गवां चैव सदा नृणां वै भवत्यतो नात्र विचार्यमस्ति / यस्मिन् गृहे नास्ति सदोत्तमा च गौर्यङ्गणे श्रीतुलसी च नास्ति

ਗਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਦਾ ਮੰਗਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਦਗੁਣੀ ਗ੍ਰਿਹਲਕਸ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਆੰਗਣ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਤੁਲਸੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਘਰ ਉੱਚੀ ਬਰਕਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ।

Verse 44

यस्मिन् गृहे देवमहोत्सवश्च यस्मिन् गृहे श्रवणं नास्ति विष्णोः / तत्संसर्गाद्याति दुः खादिकं च तस्य स्पर्शो नैव कार्यः कदापि

ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਮਹੋਤਸਵ ਹੋਣ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਕਥਾ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਛੂਹਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 45

गोस्पर्शनविहीनस्य गोदोहनमजानतः / गोपोषणविहीनस्य प्राहुर्जन्म निरर्थकम्

ਜਿਸ ਨੇ ਗਾਂ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਗੋਦੋਹਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ-ਪੋਸ਼ਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਨਿਰਥਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 46

गोग्रासमप्रदातुश्च गोपुष्टिं चाप्यकुर्वतः / गतिर्नास्त्येव नास्त्येव ग्रामचाण्डालवत्स्मृतः

ਜੋ ਗਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਗ੍ਰਾਸ ਵੀ ਅੰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਗੋ-ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਨਹੀਂ—ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਾਂਡਾਲ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 47

वत्स्यस्य स्तनपाने च बालकृष्णं तु संस्मरेत् / दधिनिर्मन्थने चैव मन्थाधारं स्मरेद्धरिम्

ਜਦੋਂ ਵੱਛਾ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਮਥਣ ਵੇਲੇ ਮਥਣੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਰੂਪ ਹਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 48

मृत्तिकास्नान काले तु वराहं संस्मरेद्धरिम् / पुण्ड्राणां धारणे चैव केशवादींश्च द्वादश

ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਹਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪੁੰਡ੍ਰ (ਤਿਲਕ) ਧਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕੇਸ਼ਵ ਆਦਿ ਬਾਰਾਂ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 49

मुद्राणां धारणे चैव शङ्खचक्रगदाधरम् / पद्मं नारायणीं मुद्रां क्रुद्धोल्कादींश्च संस्मरेत्

ਮੁਦਰਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪਦਮ, ਨਾਰਾਇਣੀ ਮੁਦਰਾ, ਕ੍ਰੁੱਧੋਲਕਾ ਆਦਿ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰੇ।

Verse 50

श्रीरामसंस्मृतिं चैव संध्याकाले खगोत्तम / अच्युतानन्तगोविन्दाञ्छ्राद्धकाले च संस्मरेत्

ਹੇ ਖਗੋਤਮ (ਗਰੁੜ), ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰੇ।

Verse 51

प्राणादिकपञ्चहोमेचानिरूद्धादींश्च संस्मरेत् / अन्नाद्यर्पणकाले तु वासुदेवं च संस्मरेत्

ਪ੍ਰਾਣ-ਆਹੁਤੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਹੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨਿਰੁੱਧ ਆਦਿ ਵ੍ਯੂਹ-ਸਰੂਪਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਅੰਨ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਵੇਲੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਵੀ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।

Verse 52

अपोशनस्य काले तु वायोरन्तर्गतं हरिम् / बस्त्रधारणकाकाले तु उपेन्द्रं संस्मरेद्धरिम्

ਅਪੋਸ਼ਨ (ਸ਼ੌਚ) ਵੇਲੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਰਿ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਸਮੇਂ ਉਪੇਂਦ੍ਰ-ਰੂਪ ਹਰਿ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।

Verse 53

यज्ञोपवीतस्य च धारणे तु नारायणं वामनाख्यं स्मरेत्तु / आर्तिक्यकाले च तथैव विष्णोः सम्यक् स्मरेत्पर्शुरामाख्यविष्णुम्

ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਧਾਰਨ ਵੇਲੇ ਵਾਮਨ-ਨਾਮ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਆਰਤੀ ਸਮੇਂ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ-ਨਾਮ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।

Verse 54

अपोशनेवैश्वदेवस्य काले तदन्यहोमादिषु भस्मधारणे / स्मरेत्तु भक्त्या परमादरेण नारायणं जामदग्न्याख्यरामम्

ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਆਚਮਨ (ਅਪੋਸ਼ਨ) ਵੇਲੇ, ਹੋਰ ਹੋਮ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਭਸਮ ਧਾਰਨ ਸਮੇਂ—ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਦਰ ਨਾਲ—ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ-ਨਾਮ ਰਾਮ, ਅਰਥਾਤ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।

Verse 55

त्रिवारतीर्थग्रहणस्य काले कृष्णं रामं व्यासदेवं क्रमेण / शङ्खोदकस्योद्धरणे चैव काले मुकुन्दरूपं संस्मरेत्सर्वदैव

ਤ੍ਰਿਵਾਰ ਤੀਰਥ-ਗ੍ਰਹਣ (ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਨਾਨ) ਵੇਲੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਵਿਆਸਦੇਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਉੱਠਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਸਦਾ ਮੁਕੁੰਦ-ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 56

ग्रासेग्रासे स्मरणं चैव कार्यं गोविन्दसंज्ञस्य विशुद्धमन्नम् / एकैकभक्ष्यग्रहणस्य काले सम्यक् स्मरेदच्युतं वै खगेन्द्र

ਹਰ ਗ੍ਰਾਸ ਨਾਲ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਨਿਵੇਦਿਤ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਭੋਜਨ-ਵਸਤੂ ਲੈਂਦੇ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕਰ।

Verse 57

शाकादीनां भक्षणे चैव काले धन्वन्तरिं स्मरेच्चैव नित्यम् / तथा परान्नस्य च भोगकाले स्मरेच्च सम्यक् पाण्डुरङ्गं च विष्णुम्

ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀ ਆਦਿ ਖਾਂਦੇ ਵੇਲੇ ਨਿੱਤ ਧਨਵੰਤਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਏ ਬਣੇ ਅੰਨ ਦੇ ਭੋਗ ਸਮੇਂ ਪਾਂਡੁਰੰਗ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 58

हैयङ्गवीनस्य च भक्षणे वै सम्यक् स्मरेत्ताण्डवाख्यं च कृष्णम् / दध्यन्नभक्षे परमं पुराणं गोपालकृष्णं संस्मरेच्चैव नित्यम्

ਹੈਯੰਗਵੀਨ (ਤਾਜ਼ਾ ਮੱਖਣ) ਖਾਂਦੇ ਵੇਲੇ ਤਾਣਡਵਾਖ੍ਯ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕਰ। ਅਤੇ ਦਧ੍ਯੰਨ (ਦਹੀਂ-ਚੌਲ) ਖਾਂਦਿਆਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗੋਪਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਨਿੱਤ ਸਿਮਰਨ ਕਰ।

Verse 59

दुग्धान्नभोगे च तथैव काले सम्यक् स्मरेच्छ्रीनिवासं हरिं च / सुतैलसर्पिः षु विपक्वभक्षसंभोजने संस्मरेद्व्यङ्कटेशम्

ਦੁੱਧ-ਅੰਨ ਦੇ ਭੋਗ ਵੇਲੇ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਹਰੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕਰ। ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਤੇਲ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਖਾਂਦਿਆਂ ਵ੍ਯੰਕਟੇਸ਼ (ਵੇਂਕਟੇਸ਼ਵਰ) ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ।

Verse 60

द्राक्षासुजम्बूकदलीरसालनारिङ्गदाडिम्बफलानि चारु / स्मरेत्तु रम्भोत्तमनारिकेलधात्रीसुभोगे खलु बालकृष्णम्

ਅੰਗੂਰ, ਜੰਬੂ, ਕੇਲਾ, ਆਮ, ਸੰਤਰਾ ਅਤੇ ਅਨਾਰ—ਇਹ ਸੋਹਣੇ ਫਲ; ਅਤੇ ਰੰਭਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੇਲਾ, ਨਾਰੀਅਲ ਤੇ ਧਾਤ੍ਰੀ (ਆਂਵਲਾ) ਵਰਗੇ ਮਿੱਠੇ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ।

Verse 61

सुपानकस्यैव च पानकाले सम्यक् स्मरेन्नारसिंहाख्यविष्णुम् / गङ्गामृतस्यैव च पानकाले गङ्गातातं संस्मरेद्विष्णुमेव

ਸੁਪਾਨਕ ਪੀਣ ਵੇਲੇ ਨਰਸਿੰਹ-ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਪੀਣ ਸਮੇਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਤਾਤ (ਰਖਿਅਕ) ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਹੀ ਯਾਦ ਕਰੇ।

Verse 62

प्रयाणकाले संस्मरेत्तार्क्ष्यवाहं नारायणं निर्गुणं विश्वमूर्तिम् / पुत्रादीनां चुंबने चैव काले सुवेणुहस्तं संस्मरेत्कृष्णमेव

ਪ੍ਰਯਾਣ ਵੇਲੇ ਗਰੁੜਵਾਹਨ, ਨਿਰਗੁਣ, ਵਿਸ਼ਵਮੂਰਤੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਦੇ ਚੁੰਮਣ ਸਮੇਂ ਵੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵੇਣੂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੀ ਯਾਦ ਕਰੇ।

Verse 63

सुखङ्गकाले स्वस्त्रियश्चैव नित्यं गोपि कुचद्वन्द्वविलासिनं हरिम् / तांबूलकाले संस्मरैच्चैव नित्यं प्रद्युम्नाख्यं वासुदेवं हरिं च

ਸੁਖ-ਸੰਗਮ ਵੇਲੇ ਆਪਣੀ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਵੀ ਨਿੱਤ ਗੋਪੀ ਦੇ ਕੁਚ-ਯੁਗਲ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਤਾਮਬੂਲ ਸੇਵਨ ਸਮੇਂ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ-ਨਾਮਕ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।

Verse 64

शय्याकाले संस्मरेच्चैव नित्यं संकर्षणाख्यं विष्णुरूपं हरिं च / निद्राकाले संस्मरेत्पद्मनामं कथाकाले व्यासरूपं हरिं च

ਸੈਜਾ ਉੱਤੇ ਲੇਟਣ ਵੇਲੇ ਨਿੱਤ ਸੰਕਰਸ਼ਣ-ਨਾਮਕ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਰੂਪ ਹਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਨੀਂਦ ਵੇਲੇ ਪਦਮਨਾਮ ਦਾ, ਅਤੇ ਕਥਾ ਵੇਲੇ ਵਿਆਸ-ਰੂਪ ਹਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।

Verse 65

सुगानकाले संस्मरेद्वेणुगीतं हरिं हरिं प्रवदेत्सर्वदैव / श्रीमत्तुलस्याश्छेदने चैव काले श्रीरामरामेति च संस्मरेत्तु

ਸੁਗਾਨ ਵੇਲੇ ਵੇਣੂ-ਗੀਤ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਦਾ “ਹਰੀ, ਹਰੀ” ਉਚਾਰੇ। ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਤੁਲਸੀ ਕੱਟਣ ਵੇਲੇ “ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ, ਰਾਮ” ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਜਪ ਕਰੇ।

Verse 66

पुष्पादीनां छेदने चैव काले सम्यक स्मरेदेत्कपिलाख्यं हरिं च / प्रदक्षिणेगारुडान्तर्गतं च हरिं स्मरेत्सर्वदा वै खगेन्द्र

ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਤੋੜਣ ਜਾਂ ਕੱਟਣ ਵੇਲੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਪਿਲ-ਨਾਮਕ ਹਰਿ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਗਰੁੜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ; ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ, ਸਦਾ ਹਰਿ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ।

Verse 67

प्रणमकाले देवदेवस्य विष्णोः शेषान्तस्थं संस्मरेच्चैव विष्णुम् / सुनीतिकाले संस्मरेन्नारसिंहं नारायणं संसंमरेत्सर्वदापि

ਪ੍ਰਣਾਮ ਵੇਲੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ—ਜੋ ਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਸਿਮਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਸੁਨੀਤੀ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਰਸਿੰਹ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ; ਅਤੇ ਸਦਾ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ।

Verse 68

पूर्तिर्यदा क्रियते कर्मणां च सम्यक् स्मरेद्वासुदेवं हरिं च / एवं कृतानि कर्माणि हरिप्रीतिकराणि च

ਜਦੋਂ ਪੂਰਤੀ-ਰੂਪ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਦ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹਰਿ ਦਾ ਵੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਿਮਰਨ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਹਰਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 69

सम्यक् प्रकुर्वन्नेतानि पुष्करो हरिवल्लभः

ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁਸ਼ਕਰ—ਹਰਿ ਦਾ ਪਿਆਰਾ—ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 70

एतस्मादेव पक्षीश कर्म यत्समुदाहृतम् पुष्कराख्यानमतुलं शृणोति श्रद्धयान्वितः / हरिप्रीतिकरे धर्मे प्रीतियुक्तो भवेत्सदा

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਕੋਈ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਮ-ਵਿਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਅਤੁਲ ‘ਪੁਸ਼ਕਰ-ਆਖਿਆਨ’ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।