Adhyaya 26
Veṅkaṭeśa-Māhātmya: Varāha Prelude, Descent of Śeṣācala, Svāmipuṣkariṇī and the Network of Tīrthas (with Dāna-Lakṣaṇas)
ਕੁੜੀ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ—ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਹਨ, ਸ਼ੇਸ਼ਾਚਲ ਕਦੋਂ ਉਤਰੀ ਅਤੇ ਸ੍ਵਾਮਿਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ—ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਜੈਗੀਸ਼ਵ੍ਯ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਪਿਛੋਕੜ ਨਾਲ ਕਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ ਦਾ ਕਠੋਰ ਤਪ, ਮਾਤਾ ਦਿਤੀ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਅਤੇ ‘ਸੱਚਾ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਕੇਵਲ ਹਰੀ ਹੈ’ ਵਾਲਾ ਦੈਤ੍ਯ-ਉਪਦੇਸ਼ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਵਰ ਲੈ ਕੇ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਪਹਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸ਼੍ਰੀਮੁਸ਼ਟ ਵਿੱਚ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰ ਕੇ ਸਥਿਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸਨਮੁਖ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੈਕੁੰਠ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੇ ਭਾਗ—ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ, ਅਹੋਬਿਲ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ-ਖੇਤਰ—ਦੱਸ ਕੇ ਪੁਸ਼ਕਰਾਦ੍ਰਿ, ਕਨਕਾਦ੍ਰਿ, ਵੈਕੁੰਠਾਦ੍ਰਿ, ਵ੍ਯੰਕਟਾਦ੍ਰਿ ਆਦਿ ਨਾਮ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ੍ਵਾਮਿਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਤੀਰਥ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੁਕਤੀ ਕੇਵਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ—ਸਤਸੰਗ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਾਯੂ, ਚੰਦਰ, ਰੌਦ੍ਰ, ਬ੍ਰਹਮ, ਇੰਦਰ, ਵਹ੍ਨੀ, ਯਮ, ਨੈਤ, ਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਰੁਣ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਨਿਯਮ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੁਲੱਭ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ/ਮੂਰਤੀ-ਦਾਨ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀ ਸ੍ਵਾਮਿਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਪੂਰਵਕ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ-ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦਾ ਵਚਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਤੀਰਥ-ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नाम पञ्चविंशोध्यायः कन्योवाच / श्रीनिवासः किमर्थं वै आगतोत्र वदस्व मे / शेषाचलोपि कुत्रा भूत्कदायातश्च पापहा / स्वामिपुष्करिणी चात्र किमर्थं ह्यगता वद
ਕੁੜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆਏ ਹਨ? ਅਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ਾਚਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿੱਥੇ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਪਾਪਹਾਰੀ ਕਦੋਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ? ਨਾਲ ਹੀ ਸਵਾਮੀਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੇ ਹੇਤੂ ਨਾਲ ਆਈ—ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ।
Verse 2
जैगीषव्य उवाच शृणु भद्रे महाभागे व्यङ्कटेशस्य चागमम् / आवयोर्देवि पापानि विषमं यान्ति भामिनि
ਜੈਗੀਸ਼ਵ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਵੈਂਕਟੇਸ਼ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਗਮਨ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਇਹ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 3
आसीत्पुरा हिरण्याक्षः काश्यपो दितिनन्दनः / सनकादेश्च वाग्दण्डाद्द्वितीयद्वारपालकः
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਹਿਰਣ੍ਯਾਖ਼ਸ਼ ਸੀ—ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਦਿਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ। ਸਨਕ ਆਦਿ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਾਕ੍ਦੰਡ (ਸ਼ਾਪ) ਨਾਲ ਉਹ ਦੂਜਾ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਬਣਿਆ।
Verse 4
बभूव दैत्ययोनौ च देवानां कण्टको बली / संजीवो विजयः प्रोक्तो हरिभक्तो महाप्रभुः
ਉਹ ਦੈਤ੍ਯ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਬਲਵਾਨ ਕਾਂਟਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੰਜੀਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਵਿਜਯ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਹਰੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਭਗਤ, ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ।
Verse 5
हरिण्याक्षः स्वयं दैत्यो हरिभक्तविदूषकः / एतादृशो हिरण्याक्षस्तपस्तप्तुं समुद्यतः
ਹਿਰਣ੍ਯਾਖ਼ਸ਼ ਆਪ ਦੈਤ੍ਯ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰੀ-ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਐਸਾ ਹਿਰਣ੍ਯਾਖ਼ਸ਼ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਨ ਲਈ ਉਦਯਤ ਹੋਇਆ।
Verse 6
तदा माता दितिर्देवी हिरण्याक्षमुवाच सा / दितिरुवाच / वत्सलस्त्वं महाभागमा तपस्वाष्टहायनः
ਤਦ ਮਾਤਾ ਦੇਵੀ ਦਿਤੀ ਨੇ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਨੂੰ ਆਖਿਆ— “ਵਤਸ, ਮਹਾਭਾਗ! ਤੂੰ ਹਾਲੇ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੈਂ; ਤਪੱਸਿਆ ਨਾ ਕਰ।”
Verse 7
त्वं मा ददस्व दुः खं मे पालयिष्यति कोविदः / क्षणमात्रं न जीवामि त्वां विना जीवनं न हि
“ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦੇ; ਤੂੰ ਹੀ ਸਿਆਣਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਂਗਾ। ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦੀ; ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ।”
Verse 8
मा तप त्वं महाभाग मम जीवनहेतवे / एवमुक्तस्तु मात्रा स विजयोवशतोब्रवीत्
“ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਤੂੰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾ ਕਰ।” ਮਾਂ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਵਿਜਯ ਬੋਲਿਆ।
Verse 9
हिरण्याक्षो मातरं प्राह जालं हित्वा विष्णोर्भजने ऽलं कुरुष्व / मयिस्नेहं पुत्रहेतोर्विरूढं सुखदुः खे चेह लोके परत्र
ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਜਾਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਜਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਜਾ। ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੋ ਮੋਹ ਵਧਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।”
Verse 10
यावत्स्नेहं मयि मातः करोषि तावत्क्लेशं शाश्वतं यास्यसि त्वम् / मातश्च ते मयि पुत्रत्वबुद्धिस्त्वय्यप्येषा मातृबुद्धिर्ममापि
“ਮਾਂ, ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮੋਹ ਰੱਖੇਂਗੀ, ਉੰਨਾ ਚਿਰ ਤੈਨੂੰ ਅੰਤਹੀਣ ਕਲੇਸ਼ ਮਿਲੇਗਾ। ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ‘ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ’ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ‘ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈਂ’ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਹੈ।”
Verse 11
ताते पूज्ये पितृबुद्धिर्ममास्ति तस्मिंस्तुते भर्तृबुद्धिर्हि मिथ्या / निर्माति यस्माद्धरिरेव सर्वं सम्यक् पाता नियतो ऽसौ मुरारिः
ਹੇ ਪੂਜਣਯ ਤਾਤ! ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ-ਭਾਵ ਹੈ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤੀ ਸਮਝਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭੁੱਲ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਕੇਵਲ ਹਰਿ ਹੈ; ਉਹੀ ਮੁਰਾਰੀ ਸਦਾ ਸੱਚਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਹੈ।
Verse 12
अतो हि माता हरिरेव सर्वदा त्वन्यासां वै मातृता चोपचारात् / निर्मातृत्वं यदि मुख्यं त्वयि स्याद्द्रोणादीनां जननी का वदस्व
ਇਸ ਲਈ ਹਰਿ ਹੀ ਸਦਾ ਸੱਚੀ ਮਾਤਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ‘ਮਾਤৃত্বਤਾ’ ਕੇਵਲ ਰਿਵਾਜੀ ਉਪਚਾਰ ਹੈ। ਜੇ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਰਤਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਮੁੱਖ ਮਾਪਦੰਡ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੱਸ—ਦ੍ਰੋਣ ਆਦਿ ਦੀ ਜਨਨੀ ਕੌਣ ਹੈ?
Verse 13
मातृत्वं वै यदि मुख्यं त्वयि स्याद्धात्रादीनां जननी का वदस्व / यतः सदा याति जगत्तत्तो हरिः सदा पिता विष्णुरजः पुराणः
ਜੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮਾਤৃত্ব ਹੀ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੱਸ—ਧਾਤਾ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਜਨਨੀ ਕੌਣ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਜਗਤ ਸਦਾ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਰਿ—ਅਜ, ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਸਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ।
Verse 14
सदा पिता मुख्यपिता यदि स्याद्गर्भस्थबाले पालकः को वदस्व / मातापित्रोः पालकत्वं यदि स्यात्कूर्मादीनां पालकौ कौ वदस्व
ਜੇ ਪਿਤਾ ਹੀ ਸਦਾ ਮੁੱਖ ਪਿਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੱਸ—ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੋਵੇਂ ਪਾਲਕ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੱਸ—ਕੱਛੂਏ ਆਦਿ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਾਲਕ ਕੌਣ ਹਨ?
Verse 15
मातापित्रोः पालकत्वं यदि स्यात्कृपादीनां रक्षकौ कौ वदस्व / पुन्नामकान्नारकाद्देह भजान्तस्मात्त्रातापुत्रविष्णुः पुराणः
ਜੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪਾਲਣਾ ਹੀ ਕਰਤੱਬ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੱਸ—ਦੀਨਾਂ ਤੇ ਅਸਹਾਇਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਜੋ ‘ਪੁਣ’ ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਤੋਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦੇਵੇ, ਉਹ ‘ਪੁੱਤਰ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਤ੍ਰਾਤਾ ਹੈ।
Verse 16
न तारकोहं नरकाच्च सुभ्रूर्न वै भर्ता नापि पित्रादयश्च / न वै माता नानुजादिश्च सर्वः सर्वत्राता विष्णुरतो न चान्यः
ਹੇ ਸੁਭ੍ਰੂ! ਮੈਂ ਨਰਕ ਤੋਂ ਤਾਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਪਤਨੀ, ਨਾ ਪਤੀ, ਨਾ ਪਿਤਾ ਆਦਿ ਸੱਜਣ। ਨਾ ਮਾਤਾ, ਨਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਆਦਿ—ਹਰ ਥਾਂ ਕੋਈ ਤ੍ਰਾਤਾ ਨਹੀਂ। ਸਰਬਤ੍ਰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 17
मायां मदीयां ज्ञानशस्त्रेण च्छित्वा भक्त्या हरेः स्मरणं त्वं कुरुष्व / यद्भक्तिरूपूर्वं स्मरणं नाम विष्णोस्तत्सर्वथा पापहरं च मातः
ਮੇਰੀ ਹੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ। ਭਗਤੀ-ਪੂਰਵਕ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਪ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਾਤਾ।
Verse 18
यो वा भक्त्या स्मरणं नाम विष्णोः करोत्यसौ पापहरो भविष्यति / अयं देहो दुर्ल्लभः कर्मभूमौ तत्रापि मध्ये भजनं विष्णुमूर्तेः
ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹ ਦੁਰਲਭ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਭਜਨ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
Verse 19
आयुर्गतं व्यर्थमेव त्वदीयं शीघ्रं भजेः श्रीनिवासस्य पादम् / उपदिश्यैवं मातरं पुत्रवर्यो दैत्यावेशात्सोभवद्वै तपस्वी
ਤੇਰੀ ਉਮਰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਲੰਘ ਰਹੀ ਹੈ; ਛੇਤੀ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰ ਦੈਤ੍ਯ-ਆਵੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤਪਸਵੀ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 20
चतुर्मुखं प्रीणयित्वैव भक्त्या ह्यवध्यत्वं प्राप तस्मान्महात्मा / ततो भूमिं करवद्वेष्टयित्वा निन्ये तदा दैत्यवर्यो महात्मा
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅਵਧ੍ਯਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਧਰੀ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਲਪੇਟ ਕੇ ਤਦ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 21
श्रीमुष्टदेशे प्रादुरासीद्धरिस्तु वाराहविष्णुस्त्वजनः पुराणः / भित्त्वाचाब्धिं विविशे तं महात्मा रसातले संस्थितं भूतलं च
ਸ਼੍ਰੀਮੁਸ਼ਟ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਆਦਿ, ਅਜਨਮਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਟਿਕੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਲਿਆਏ।
Verse 22
स्वदंष्ट्राग्रे स्थापयित्वाऽजगाम तदागमादागतो दैत्यवर्यः / तं कर्णमूले ताडयित्वा जघान प्रसादयामास च पूर्ववद्भुवम्
ਆਪਣੇ ਦੰਦ ਦੇ ਅਗੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ ਉਹ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹੀ ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਆ ਗਿਆ; ਕਾਨ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰ ਕੇ ਹਰਿ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 23
सुदिग्गजान्स्थापयित्वा च विष्णुः श्रीमुष्टे वै संस्थितः श्रीवराहः / तदा हरिश्चिन्तयामास विष्णुर्भक्त्या मदीयं मानुषं देहमद्य
ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮਹਾਗਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ—ਸ਼੍ਰੀਮੁਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਤਦ ਹਰਿ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ: “ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ (ਅਵਤਾਰ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ।”
Verse 24
आराधयिष्यन्ति च मां क्व एते तेषां दयां कुत्र वाहं करिष्ये / एवं हरिश्चिन्तयित्वा सुकन्ये वैकुण्ठलोकादचलं शेष संज्ञम् / वीन्द्रस्कन्धे स्थापयित्वा स्वयं च समागतोभूद्भूतलं भूतलेशः
“ਇਹ ਜੀਵ ਮੈਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਪੂਜਣਗੇ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਿੱਥੇ ਕਰਾਂ?” ਇਉਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਹੇ ਸੁਕਨ੍ਯੇ, ਹਰਿ ਵੈਕੁੰਠ ਲੋਕ ਤੋਂ ਅਚਲ ਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਲਿਆਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀੰਦ੍ਰ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਇਆ, ਅਤੇ ਆਪ ਭੂਤਲ ਉੱਤੇ—ਭੂਤਲੇਸ਼—ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 25
सुवर्णमुखरीतीरमारभ्य गरुडध्वजः / श्रीकृष्णवेणीपर्यन्तं स्थापया मास तं गिरिम्
ਸੁਵਰਨਮੁਖਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰ ਕੇ ਗਰੁੜਧਵਜ ਨੇ ਉਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨਵੇਣੀ ਤੱਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 26
गिरेः पुच्छे तु श्रीशैलं मध्यमे ऽहोबलं स्मृतम् / मुखं च श्रीनिवासस्य क्षेत्रं च समुदाहृतम्
ਪਹਾੜ ਦੀ ਪੁੱਛ ਵੱਲ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਹੈ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਹੋਬਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 27
अल्पेन तपसाभीष्टं सिध्यत्यस्मिन्नहोबले / गङ्गादिसर्वतीर्थानि पुण्यानि ह्यत्र संति वै
ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਹੋਬਲ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਵੀ ਮਨੋਰਥ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
Verse 28
य एनं सेवते नित्यं श्रद्धाभक्तिसमन्वितः / ज्ञानार्थी ज्ञानमाप्नोति द्रव्यार्थी द्रव्यमाप्रुयात्
ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਗਿਆਨ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਗਿਆਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
पुत्रार्थी पुत्रमाप्नोति नृपो राज्यं च विन्दति / यंयं कामयते मर्त्यस्तन्तमाप्नोति सर्वथा
ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਰਤਭੂਮੀ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
चिन्तितं साध्यते यस्मात्तस्माच्चिन्तामणिं विदुः / पुष्करिण्याश्च बाहुल्याद्गिरावस्मिन्सरः सु च / पुष्कराद्रिरिति प्राहुरेवं तत्त्वार्थवेदिनः
ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਿਆ ਹੋਇਆ ਕੰਮ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਚਿੰਤਾਮਣੀ’ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਕਮਲ-ਕੁੰਡਾਂ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੱਤਵ-ਵੇਤਾ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪੁਸ਼ਕਰਾਦ੍ਰਿ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 31
शातकुंभस्वरूपत्वात्कनकाद्रिं च तं विदुः / वैकुण्ठादागतेनैव वैकुण्ठाद्रिरिति स्मृतः
ਸ਼ਾਤਕੁੰਭ (ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨਾ) ਦੇ ਸਰੂਪ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ‘ਕਨਕਾਦ੍ਰਿ’—ਸੁਵਰਨ ਪਹਾੜ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਵੈਕੁੰਠ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਵੈਕੁੰਠਾਦ੍ਰਿ’—ਵੈਕੁੰਠ ਦਾ ਪਹਾੜ—ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
अमृतैश्वर्यसंयुक्तो व्यङ्कटाद्रिरिति स्मृतः / व्यङ्कटेशस्य शैलस्य माहात्म्यं यावदस्ति हि
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ‘ਵ੍ਯੰਕਟਾਦ੍ਰਿ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਵ੍ਯੰਕਟੇਸ਼ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ੈਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਾਇਮ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਇਹ ਨਾਮ ਤੇ ਗੌਰਵ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 33
तावद्वक्तुं समग्रेण न समर्थश्चतुर्मुखः / व्यङ्कटाद्रौ परां भक्तिं ये कुर्वन्ति दिनेदिने / पङ्गर्जङ्घाल एव स्यादचक्षुः पद्मलोचनः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਵ੍ਯੰਕਟਾਦ੍ਰਿ ਉੱਤੇ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਥਾਰਥ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਪਦਮਲੋਚਨ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਲੰਗੜੇ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਣ।
Verse 34
मूको वाग्मी भवेदेव बधिरः श्रावको भवेत् / वन्ध्या स्याद्बहुपुत्रा च निर्धनः सधनो भवेत्
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਗੂੰਗਾ ਵਾਕਚਾਤੁਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਹਿਰਾ ਚੰਗਾ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਾਂਝ ਇਸਤਰੀ ਬਹੁ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਧਨਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
एतत्सर्वं गिरौ भक्तिमात्रेणैव भवेद्ध्रुवम् / तत्त्वतो व्यङ्कटाद्रेस्तु स्वरूपं वेत्ति को भुवि
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਰਿ ਉੱਤੇ ਕੇਵਲ ਭਕਤੀ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਵ੍ਯੰਕਟਾਦ੍ਰਿ ਦਾ ਤੱਤਵਤಃ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 36
यस्मादस्य गिरेः पुण्यं माहात्म्यं वेत्ति यः पुमान् / मायावी परमानन्दं त्यक्त्वा वैकुण्ठमुत्तमम् / स्वामिपुष्करिणीतीरे रमया सहमोदते
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਇਆਮਯ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਾਲੇ ਉੱਤਮ ਵੈਕੁੰਠ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸਵਾਮੀ-ਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 37
कल्याणाद्भुतगात्राय कामितार्थप्दायिने / श्रीमद्व्यङ्कटनाथाय श्रीनिवासाय ते नमः
ਕਲਿਆਣਮਈ ਅਦਭੁਤ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਵੈਂਕਟਨਾਥ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 38
श्रीस्वामिपुष्करिण्याश्च माहात्म्यं शृणु कन्यके / स्वामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोस्ति सर्वदा
ਹੇ ਕੁੜੀਏ, ਸ਼੍ਰੀ ਸਵਾਮੀ-ਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ। ਸਵਾਮੀ-ਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 39
स्नानं कुर्वन्ति ये तत्र तेषां मुक्तिः करे स्थिता / तिस्रः कोट्योर्धकोटिश्च तीर्थानि भुवनत्रये / तानि सर्वाणि तत्रैव संति तीर्थे हरेः सदा
ਜੋ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਜਿਵੇਂ ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਵੇ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਤੀਰਥ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਸਦਾ ਉੱਥੇ ਹੀ, ਹਰੀ ਦੇ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
Verse 40
तत्तीर्थं श्रीनिवासाख्यं सर्वदेवनमस्कृतम् / तदेव श्रीनिवासस्य मन्दिरं परिकीर्तितम्
ਉਹ ਤੀਰਥ ‘ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ ਹੈ; ਉਹੀ ਥਾਂ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦਾ ਮੰਦਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
तद्दर्शनादेव कन्ये यान्ति पापानि भस्मसात् / एकैकस्नानमात्रेण सत्संगो भवति ध्रुवम्
ਹੇ ਕੁੜੀਏ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਤਸੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 42
सत्संगाज्ज्ञानमासाद्य ज्ञानान्मोक्षं च विन्दति / अधिकारिणां भवेदेवं विपरीतमयोगिनाम्
ਸਤਸੰਗ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਮੋਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਲ ਯੋਗ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਾਧਕਾਂ ਲਈ ਹੈ; ਅਸੰਯਮੀ ਅਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਨਤੀਜਾ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 43
तीर्थानां स्नानमात्रेण मोक्षं यान्तीति ये विदुः / ते सर्वे असुरा ज्ञेयास्ते यान्ति ह्यधमां गतिम्
ਜੋ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਖ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸੁਰ-ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਜਾਣੋ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਧਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 44
श्रीनिवासस्य तीर्थेस्मिन्वायुकोणे च कन्यके / आस्ते वायुः सदा विष्णोः पूजां कर्तुमनुत्तमाम्
ਕਨ੍ਯਕਾ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਕੋਣ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਵਿੱਚ ਵਾਯੁਦੇਵ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਅਨੁੱਤਮ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 45
वायुतीर्थं च तत्प्रोक्तं हस्तद्वादशकान्तरम् / हस्तषट्कप्रमाणं च पश्चिमे समुदाहृतम् / उत्तरे हस्तषट्कं तु वायुतीर्थमुदाहृतम्
ਇਹ ‘ਵਾਯੁ-ਤੀਰਥ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤਰ ਬਾਰਾਂ ਹੱਥ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇਸ ਦੀ ਮਾਪ ਛੇ ਹੱਥ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵੀ ਛੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਹੀ ਵਾਯੁ-ਤੀਰਥ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 46
ये वेष्णवा वैष्णवदासवर्याः स्नानं सुर्युस्तत्र पूर्वं सुकन्ये / मध्वान्तस्थाः श्रीनिवासस्तु नित्यमत्र स्नानात्प्रीयतां मे दयालुः
ਹੇ ਸੁਕੰਨਿਆ, ਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਦੇ ਦਾਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਤ ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਪੁੰਨ੍ਯ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਦਇਆਲੂ ਪ੍ਰਭੂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 47
ये मध्वतीर्थे स्नातुमिच्छन्ति देवि रुद्रादयो वायुभक्ता महान्तः / सदा स्नानं तत्र कुर्वन्ति देवि प्रातः काले चोदयात्पूर्वमेव
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਵਾਯੁ-ਭਕਤ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਮਧਵ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 48
ये वायुतीर्थे विसृजन्ति देहजं मलं मूत्रं वमनं श्लेष्मकं च / ये ऽपानशुद्धिं लिङ्गशुद्धिं च कन्ये कुर्वन्ति ते ह्यसुरा राक्षसाश्च
ਜੋ ਵਾਯੁ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਦਾ ਮੈਲ—ਵਿਸ਼ਠਾ, ਮੂਤਰ, ਉਲਟੀ ਅਤੇ ਕਫ਼—ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਉੱਥੇ ਗੁਦਾ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਲਿੰਗ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਕੁੜੀਏ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 49
शृण्वन्ति ये भागवतं पुराणं किं वर्णये तस्य पुण्यं तु देवि / ये कृष्णमन्त्रं तु जपन्ति देवि ह्यष्टा क्षरं मन्त्रवरं सुगोप्यम्
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਮੈਂ ਕੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂ? ਅਤੇ ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅਤਿ ਗੁਪਤ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਸ਼ਟਾਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ—ਉਹ ਮਹਾਨ ਫਲ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 50
तेषां हरिः प्रीयते केशवोलं मध्वान्तस्थो नात्र विचार्यमस्ति / एवं दानं तत्र कुर्वन्ति ये वै द्विजाग्र्याणां वैष्णवानां विदां च
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਰੀ—ਕੇਸ਼ਵ ਆਪ—ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮਧੁਰਤਾ ਦੇ ਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਵਾਸੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਉੱਥੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦੁਇਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ—ਉਹੀ ਯਥਾਰਥ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 51
तेषां पुण्यं नैव जानन्ति देवा जानात्येवं श्रीनिवासो हरिस्तु / शालग्रामं वायुतीर्थे ददन्ते तेषां पुण्यं वेत्ति स व्यङ्कटेशः
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਯਥਾਰਥ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਵਲ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਹਰਿ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਾਯੁਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਉਹੀ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 52
सुदुर्लभो वायुतीर्थे ऽभिषेको निष्कामबुद्ध्या वैष्णवानां च देवि / तत्रापि तीर्थे लभ्यते भाग्ययोगाद्भागवतस्य श्रवणं विष्णुदासैः
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਵਾਯੁਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਸਨਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ। ਉਸੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਗ੍ਯਯੋਗ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੁਦਾਸਾਂ ਤੋਂ ਭਾਗਵਤ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 53
तथैव तीर्थे दुर्लभं तत्र देवि शालग्रामस्य द्विजवर्ये च दानम् / जंबूफलाकारसुनीलवर्णं मुखद्वयं चक्रचतुष्टयान्वितम्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦਾ ਦਾਨ ਮਿਲਣਾ ਵੀ ਦੁਲਭ ਹੈ। ਉਹ ਜੰਬੂ-ਫਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ, ਦੋ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਚਕ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 54
सुकेसरैः संयुतं स्वर्णचिह्नध्वजां कुशैर्वज्रचिह्नैर्यवैश्च / जानार्दनीं मूर्तिमाहुर्महान्तो दानं तस्या दुर्लभं तत्र तीर्थे
ਸੁੰਦਰ ਕੇਸਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸੁਵਰਨ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਧਵਜ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ, ਕੁਸ਼, ਯਵ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ—ਇਹ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ।
Verse 55
अत्युत्तमं मूर्तिदानं तु भद्रे सुदुर्ल्लभं परमं नात्र लोभः / सुदुर्लभं बहुदोग्ध्याश्च गृष्टेर्दानं तथा वस्त्ररत्नादिकानाम्
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਮੂਰਤੀ-ਦਾਨ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੋਭ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਬਹੁਤ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬਿਆਈ (ਗ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਰਤਨ ਆਦਿ ਦਾ ਦਾਨ ਵੀ ਦੁਲਭ ਹੈ।
Verse 56
अत्युत्तमं द्रव्यदानं च देवि स्वापेक्षितं दानमाहुर्महान्तः / स्वस्यानपेक्षं फलदानं च वस्त्रादानं तस्य व्यर्थमाहुर्महान्तः
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਨ-ਦਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦਾਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਵੀ ਦਾਨ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖ ਕੇ ਫਲ ਜਾਂ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਨਿਸ਼ਫਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 57
अत्युत्तमं गृष्टिदानं च पुण्यं नैवाप्यते दुग्धदोहाश्च गावः / अत्युत्तमे वस्त्रदाने सुबुद्धिः सुदुर्घटा परमा वै जनानाम्
ਗ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਵਧੇਰੇ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ) ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਮਹਾ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ; ਬਹੁਤ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸੁਬੁੱਧੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲੱਭ ਹੈ।
Verse 58
अत्युत्तमं भागवतस्य पुस्तकं सुदुर्घटं वायुतीर्थं च कन्ये / अत्युत्तमं द्रव्यदानं च देवि सुदुर्घटं वायुतीर्थं नृणां हि / सुदुर्लभो वैष्णवैस्तत्त्वविद्भिर्हरेर्विचारो वायुतीर्थे च कन्ये
ਹੇ ਕੁੜੀਏ, ਭਾਗਵਤ ਗ੍ਰੰਥ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਾਯੁ-ਤੀਰਥ ਵੀ ਅਤਿ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਧਨ-ਦਾਨ ਵੀ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵਾਯੁ-ਤੀਰਥ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਦੁਲੱਭ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਵਿਦ ਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਰਿ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਵਿਚਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲੱਭ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਾਯੁ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਕੁੜੀਏ।
Verse 59
श्रीनिवासस्य तीर्थस्य उत्तरस्यां दिशि स्थितम् / चन्द्रतीर्थ मिति प्रोक्तं तत्रास्ते चन्द्रमाः सदा
ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਉਹ ‘ਚੰਦਰ-ਤੀਰਥ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਚੰਦਰਮਾ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 60
श्रीनिवासस्य पूजां च तत्र स्थित्वा करोत्ययम् / तत्र स्नानं प्रकुर्वन्ति पुण्यदेशे च कन्यके
ਉੱਥੇ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇ ਕੁੜੀਏ, ਉਸ ਪੁੰਨ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 61
गुरुतल्पादिपापेभ्यो मुच्यन्ते नात्र संशयः / तत्र स्नात्वा पूर्वभागे शालग्रामं ददाति यः
ਗੁਰੂ-ਸ਼ਯਿਆ-ਭੰਗ ਆਦਿ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪੂਰਬ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 62
ज्ञानद्वारा मोक्षमेति नात्र कार्या विचारणा / दधिवामनमूर्तेश्च दानं तत्र सुदुर्लभम्
ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦੁਆਰ ਰਾਹੀਂ ਮੋਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਦਧਿਵਾਮਨ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਦਾਨ ਅਰਪਣਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
Verse 63
बदरीफलमात्रं तु वतुलं नीलवर्णकम् / प्रसन्नवदनं सूक्ष्मं सुस्निग्धं कन्यके शुभे
ਹੇ ਸ਼ੁਭ ਕੁੜੀਏ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਬਦਰੀ ਫਲ ਜਿਤਨਾ ਹੈ—ਗੋਲ, ਨੀਲ ਵਰਣ; ਮੁਖ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਰੂਪ ਸੁਖਮ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ।
Verse 64
चक्रद्वयसमायुक्तं गौपूरैः पञ्चभिर्युतम् / चापबाणसमायुक्तमनतं कुण्डलाकृतिम्
ਉਹ ਦੋ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ‘ਗੌਪੂਰ’ ਨਾਮ ਦੇ ਪੰਜ ਆਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ; ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਸਮੇਤ, ਨਾ ਮੁੜਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲ-ਆਕਾਰ ਹੈ।
Verse 65
वनमाल सुखयुतं मूर्ध्नसाहस्रसंयुतम् / रौप्यबिन्दुसमायुक्तं सव्ये भद्रार्धमात्रकम्
ਵਨਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ; ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਸਹਸ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ—ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਅੱਧੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਾ ਭਦ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ।
Verse 66
चन्द्रेण सहितं देवि दधिवामनमुच्यते / एतादृशं कलौ नॄणां दुर्लभं बहुभाग्यदम् / लक्ष्मीनारायणसमां तां मूर्तिं विद्धि भामिनि
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਚੰਦਰ ਨਾਲ ਸਹਿਤ ਜੋ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ‘ਦਧਿਵਾਮਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਐਸਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੁਲੱਭ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗ੍ਯ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਉਸ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜਾਣ।
Verse 67
सुदुर्लभं तस्य मूर्तेश्च दानं तच्चन्द्रतीर्थे श्रवणं दुर्घटं च / सम्यक् स्वरूपं दधिवामनस्य सुदुर्घटं श्रवणं वैष्णवाच्च
ਉਸ ਮੂਰਤੀ ਲਈ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲੱਭ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਦਰਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ। ਦਧਿਵਾਮਨ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਨਾ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ—ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਗਤ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਮਿਲਣਾ ਦੁਲੱਭ ਹੈ।
Verse 68
तत्र स्नात्वा वामनस्य स्वरूपश्रवणाद्विदुर्दानफलं समं च / दशहस्तप्रमाणं तु चन्द्रतीर्थमुदाहृतम्
ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ‘ਚੰਦਰਤੀਰਥ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਾਪ ਦਸ ਹੱਥ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 69
मध्याह्ने दुर्लभं स्नानं नृणां तत्र सुमङ्गले / तत्र स्थित्वा धन्यनरः सदा भजति वै हरिम्
ਉਸ ਅਤਿ ਮੰਗਲਮਈ ਥਾਂ ਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਦੁਲੱਭ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਟਿਕ ਕੇ ਧੰਨ ਪੁਰਖ ਸਦਾ ਹਰਿ ਦਾ ਹੀ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 70
वराहमूर्तिदानं तु शालग्रामस्य दुर्लभम् / जंबूफलप्रमाणं तु एतद्वै कुक्कुटाण्डवत्
ਵਰਾਹ ਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦਾ ਦਾਨ ਦੁਲੱਭ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਆਕਾਰ ਜੰਬੂ ਫਲ ਜਿਤਨਾ—ਅਰਥਾਤ ਮੁਰਗੀ ਦੇ ਅੰਡੇ ਵਰਗਾ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 71
वदनं वलयाकारं प्रमाणं चणकादिवत् / देवस्य वामभागे च मध्यदेशं विहाय च
ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਵਲਯਾਕਾਰ (ਅੰਗੂਠੀ ਵਰਗਾ) ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਮਾਪ ਚਣੇ ਆਦਿ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਛੱਡ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਇਸ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉ।
Verse 72
चक्रद्वयसमायुक्तंमूर्धदेशे च भामिनि / सुवर्णबिन्दुना युक्तं भूवराहाख्यमुच्यते
ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਸਿਰ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦੋ ਚੱਕਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨ ਬਿੰਦੂ ਸਮੇਤ ਜੋ ਲੱਛਣ ਹੈ, ਉਹ ‘ਭੂ-ਵਰਾਹ’ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 73
पूजां कृत्वा भूवराहस्य मर्तेर्दानं दत्त्वा श्रवणं चापि कृत्वा / तत्र स्थितं भूवराहं च दृष्ट्वा स वै नरः कृतकृत्यो हि लोके
ਭੂ-ਵਰਾਹ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਕੇ, ਉੱਥੇ ਸਥਿਤ ਭੂ-ਵਰਾਹ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 74
तत्र स्नात्वा भूवराहस्य मर्तेः शृणोति यो लक्षणं सम्यगेव / स तेन पुण्यं समुपैति देवि स मुक्तिभाङ् नात्र विचार्यमस्ति
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਭੂ-ਵਰਾਹ ਤੀਰਥ ਦਾ ਸੱਚਾ ਲੱਛਣ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 75
ईशानकोणे श्रीनिवासस्य देवि रौद्रं तीर्थं परमं पावनं च / तत्र स्थित्वा रुद्रदेवो महात्मा पूजां करोति श्रीनिवासस्य नित्यम्
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣ ਵਿੱਚ ਰੌਦ੍ਰ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਪਾਵਨ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਮਹਾਤਮਾ ਰੁਦ੍ਰਦੇਵ ਨਿੱਤ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 77
हस्ताष्टकं तत्प्रमाणं वदन्ति तत्र स्नानं वैष्णवैः कार्यमेव / तत्र स्नात्वा प्रयतो वै मुरारेः कथां दिव्यां शृणुयादादरेण / स्नानं पानं तत्र दानं च कुर्याल्लक्ष्मीनृसिंहप्रीयते देवि नित्यम्३,२६।७६ // बदरीफलमात्रं च वर्तुलं बिन्दुसंयुतम्
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮਾਪ ਅੱਠ ਹੱਥ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮੁਰਾਰੀ (ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕਥਾ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਤੀਰਥ-ਜਲ ਪਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵੀ ਕਰੇ; ਹੇ ਦੇਵੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ-ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। (ਅੱਗੇ) ‘ਬਦਰੀ ਫਲ ਜਿਤਨਾ, ਗੋਲ ਅਤੇ ਬਿੰਦੂ-ਯੁਕਤ…’
Verse 78
देवस्य वामभागे तु चक्रद्वयसमन्वितम् / सुवर्णरेखासंयुक्तं किञ्चिद्रक्तसमन्वितम्
ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੋ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 79
वैश्यवर्णं सवदनं पद्मरेखादिचिह्नितम् / लक्ष्मीनृसिंहं तं विद्धि भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्
ਜੋ ਵੈਸ਼੍ਯ ਵਰਣ ਦਾ, ਸੁਮਧੁਰ ਮੁਖ ਵਾਲਾ, ਕਮਲ-ਰੇਖਾਵਾਂ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਜਾਣੋ; ਉਹ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 80
एता दृशं गण्डिकायाः शिलाया मूर्तेर्दानं दुर्घटं विद्धि वीन्द्र / तत्र स्नात्वा श्रीनृसिंहस्वरूपं लक्ष्मीपतेः शृणुयाद्भक्तियुक्तः
ਹੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੰਡਿਕਾ-ਸ਼ਿਲਾ ਤੋਂ ਬਣੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਦੁਸ਼ਕਰ ਜਾਣੋ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਸਰੂਪ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 81
मूर्तेर्दानात्फलमाप्नोति देवि सत्यंसत्यं नात्र विचार्यमस्ति
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੂਰਤੀ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੱਚ, ਸੱਚ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 82
ईशानशक्रयोर्मध्ये ब्रह्मतीर्थमुदाहृतम् / दुर्लभं मानुषाणां तु स्नानं सर्वार्थसाधकम्
ਈਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ‘ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਦੁਰਲਭ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਮਨੋਰਥ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 83
शालग्रामस्य दानं तु दुर्लभं तत्र वै नृणाम् / लक्ष्मीनारायणस्यैव मूर्तेर्दानं सुदुर्लभम्
ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦਾ ਦਾਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ; ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਦਾਨ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 84
स्थलमौदुंबरसमं तत्प्रमाणमुदाहृतम् / छत्त्राकारं वर्तुलं च प्रसन्नवदनं शुभम्
ਉਸ ਦਾ ਮਾਪ ਉਦੁੰਬਰ-ਸਥਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਛਤ੍ਰਾਕਾਰ, ਗੋਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਵਾਲਾ—ਸਰਬਥਾ ਸ਼ੁਭ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 85
चणकप्रदेशमात्रं च वदनं समुदाहृतम् / सव्ये दक्षिणपार्श्वे च समयोः पुष्कलान्वितम्
ਮੁਖ ਚਣੇ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿਤਨਾ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਤੇ ਸੱਜੇ—ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ—ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੂਰੀ ਸਮਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ।
Verse 86
गोयूथवत्सवर्णं च चतुश्चक्रसमन्वितम् / गोखुरैश्च समायुक्तं सुवर्णकिणसंयुतम्
ਉਹ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦਾ, ਚਾਰ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਗੋ-ਖੁਰ ਆਕਾਰ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨੀ ਕੀਲਾਂ/ਜੜਾਵ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 87
वनमालाभिसंयुक्तं वज्रपुङ्खैश्च संयुतम् / एतादृशीं दरेर्मूर्ति लक्ष्मीनारायणं विदुः
ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੇ ਕਠੋਰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਐਸੀ ਦਿਵ੍ਯ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 88
कलौ नृणां तस्य लाभो दुर्लभः संस्मृतो भुवि / दानं च सुतरां देवि दर्लभं किं वदामि ते
ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਲਾਭ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੁਲੱਭ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਦਾਨ ਤਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਦੁਲੱਭ ਹੈ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਆਖਾਂ?
Verse 89
ब्रह्मतीर्थे च संस्नाय श्रोतव्या वै हरेः कथा / गण्डिकायाः शिलायाश्च लक्ष्मीनारायणस्य तु
ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਹਰਿ ਦੀ ਕਥਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੰਡਿਕਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ।
Verse 90
लक्षणं यो विजानाति तदा तत्सदृशं फलम् / प्राप्नोत्येव न संदेहो नात्र कार्या विचारणा
ਜੋ ਸੱਚੇ ਲੱਛਣ (ਚਿੰਨ੍ਹ/ਵਿਧੀ) ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 91
श्रीनिवासस्य तीर्थस्य पूर्वे स्यादिन्द्रतीर्थकम् / श्रीनिवासस्य पूजां तु कर्तुमास्ते शचीपतिः
ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇੰਦਰਤੀਰਥ ਨਾਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਇੰਦਰ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 92
शालग्रामशिलादानं कर्तव्यं श्रोत्रियायवै / शालग्रामशिलादानं हत्याकोटिविनाशनम्
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੀਯ, ਵੇਦ-ਵੇਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਦਾ ਦਾਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਦਾਨ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 93
तस्मिंस्तीर्थे तु यो देवि सीतारामशिलाभिधाम् / ददाति भूतले भद्रे भूपतेः सदृशो भवेत्
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਸ ਤੀਰਥ ਤੇ ਜੋ ਕੋਈ, ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ‘ਸੀਤਾ–ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ’ ਨਾਮੀ ਸ਼ਿਲਾ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 94
सीतारामशिला देवि द्विविधा संप्रकीर्तिता / पञ्चचक्रयुता काचित्षट्रचक्रेण च संयुता
ਹੇ ਦੇਵੀ, ‘ਸੀਤਾ–ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ’ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਇੱਕ ਪੰਜ ਚਕ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਦੂਜੀ ਛੇ ਚਕ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।
Verse 95
तत्रापि षट्रचक्रयुता ह्युत्तमा संप्रकीर्तिता / पञ्चचक्रयुतायाश्च फलं द्विगुणमीरितम्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਛੇ ਚਕ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼ਿਲਾ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੰਜ ਚਕ੍ਰਾਂ ਵਾਲੀ ਦਾ ਫਲ (ਪੁੰਨ) ਦੋਗੁਣਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 96
कुक्कुटाण्डप्रमाणं च सुसिग्धं नीलवर्णकम् / वदनत्रयसंयुक्तं सट्चक्रैः केसरैर्युतम्
ਇਹ ਮੁਰਗੀ ਦੇ ਅੰਡੇ ਜਿਤਨੇ ਆਕਾਰ ਦੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਿਕਣੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਮੁਖਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਛੇ ਚਕ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਕੇਸਰ ਵਰਗੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 97
स्वर्णरेखासमायुक्तं ध्वजवज्राङ्कुशैर्युतम् / एतादृशं तु वै भद्रे सीतारामाभिधं स्मृतम्
ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤੇ ਧੁੱਜਾ, ਵਜ੍ਰ ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਐਸਾ ਰੂਪ ‘ਸੀਤਾ–ਰਾਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 98
वदनेवन्दने देवि सीतारामस्य कोशकम् / दुर्लभं तु कलौ नॄणां स्वसाम्राज्यप्रदं शुभम्
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸੀਤਾ–ਰਾਮ ਦੇ ‘ਕੋਸ਼ਕ’ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਵੰਦਨਾ ਲਈ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਦੁਰਲਭ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਮਰਾਜ (ਆਤਮ-ਸਵਰਾਜ) ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 99
इन्द्रतीर्थे महादेवि सीताराम भिधाशिला / या तद्दानं दुर्लभं तन्नाल्पस्य तपसः फलम्
ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੀ, ਇੰਦਰਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਸੀਤਾ–ਰਾਮ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ਿਲਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਦੁਰਲਭ ਹੈ—ਇਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ, ਮਹਾਨ ਤਪ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਪੁੰਨ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 100
दानस्य शक्त्यभावे तु श्रोतव्यं लक्षणं हरेः / शालग्राम शिलादानाद्यत्फलं तत्फलं लभेत्
ਜੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਰੀ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ (ਜਾਂ ਪਾਠ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਸ਼ਿਲਾ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਵਰਗਾ ਹੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 101
आग्नेयकोणे श्रीनिवासस्य देवि तीर्थं त्वास्ते वह्निसंज्ञं सुशस्तम् / स वह्निदेवः श्रीनिवासस्य पूजां कर्तुं ह्यास्ते सर्वदा तीर्थमध्ये
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਗਨੇਯ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ‘ਵਹਨੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਹਨੀਦੇਵ ਆਪ ਸਦਾ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 102
यो वा तीर्थे वह्निसंज्ञे च देवि भक्त्या स्नानं कुरुते ऽजं स्मरन्हि / ज्ञानद्वारा मोक्षमाप्नोति देवि तत्र स्नानं दुर्ल्लभं वै नृणां च
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ‘ਵਹ્નਿ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਅਜ (ਅਜਨਮਾ) ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ-ਦੁਆਰ ਰਾਹੀਂ ਮੋਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉੱਥੇ ਐਸਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
Verse 103
ज्ञात्वा स्नानं दुष्करं तीर्थराजे भक्तिस्तस्मिन्दुर्ल्लभा चैव देवि / शालग्रामे तच्छिलायाश्च दानं सुदुर्लभं वासुदेवाभिधायाः
ਹੇ ਦੇਵੀ, ‘ਤੀਰਥਰਾਜ’ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਦੁਰਘਟ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ (ਇਹ ਵੀ ਜਾਣੋ ਕਿ) ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਦਾ ਦਾਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ।
Verse 104
ह्रस्वं तथा वर्तुलं नीलवर्णं सूक्ष्मं मुखं मुखचक्रं सुशुद्धम् / सुवेणुयुक्तं वासुदेवाभिधेयं दानं कलौ दुर्लभं तस्य भद्रे
ਜੋ ਸ਼ਿਲਾ ਹ੍ਰਸਵ, ਗੋਲ, ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ, ਸੁਖਮ ਤੇ ਅਤਿ-ਸ਼ੁੱਧ ਮੁਖ ਵਾਲੀ, ਚਮਕਦੇ ਮੁਖ-ਚਕਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵੇਣੂ (ਬਾਂਸਰੀ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ‘ਵਾਸੁਦੇਵ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਦਾਨ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
Verse 105
दाने तस्याः शक्त्य भावे च देवि स्नात्वा तीर्थे वासुदेवाभिधस्य / सम्यक् श्राव्यं लक्षणं वै शिलायास्तयोस्तुल्यं फलमाहुर्महान्तः
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੇ ਉਸ ਦਾਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ‘ਵਾਸੁਦੇਵ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਲਾ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਹਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ।
Verse 106
दक्षिणे श्रीनिवासस्य यमतीर्थं च संस्मृतम् / तत्रास्ते यमराजस्तु पूजां कर्तुं हरेः सदा
ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ‘ਯਮ-ਤੀਰਥ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਯਮਰਾਜ ਸਦਾ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 107
तत्र स्नानं च दानं चाप्यक्षयं परमं स्मृतम् / शालग्रामशिलादानं कार्यं तत्र महामुने
ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਪਰਮ ਅਖ਼ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਉੱਥੇ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਦਾ ਦਾਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 108
पट्टाभिरामसंज्ञायाः शिलाया दानमिष्यते / तच्चूतफलवत्स्थूलं वदनत्रयसंयुतम्
‘ਪੱਟਾਭਿਰਾਮ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਸ਼ਿਲਾ ਦਾ ਦਾਨ ਵਿਧੀਸੰਮਤ ਹੈ। ਉਹ ਆਮ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਵੱਡੀ ਤੇ ਮੋਟੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮੁਖਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ।
Verse 109
शिरश्चक्रेण रहितं सप्तचक्रैः समन्वितम् / नीलवर्णं स्वर्णरेखं गोशुराद्यैः समन्वितम्
ਇਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੱਕਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਸੱਤ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ, ਅਤੇ ‘ਗੋਸ਼ੁਰਾ’ ਆਦਿ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋਵੇ।
Verse 110
पट्टवर्धनरामं तु दुर्लभं बहुभाग्यदम् / पट्टवर्धनरामं तु यो ददाति च तत्र वै / पट्टाभिषिक्तो भवति नात्र कार्या विचारणा
‘ਪੱਟਵਰਧਨ ਰਾਮ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦਾਨ ਦੁਰਲਭ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਭਾਗ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉੱਥੇ ‘ਪੱਟਵਰਧਨ ਰਾਮ’ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਨੋ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ।
Verse 111
श्रीनिवासस्य नैरृत्ये नैरृतं तीर्थमुत्तमम् / आस्ते हि निरृतिस्तत्र पूजां कुर्तुं च सर्वदा
ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ‘ਨੈਰ੍ਰਿਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੇਵੀ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 112
तत्र स्नानं प्रकर्तव्यं पुनर्जन्म न विद्यते / शालग्रामशिलायाश्चः पुरुषोत्तमसंज्ञिकाम्
ਉੱਥੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉੱਥੇ ‘ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਵੀ ਹੈ।
Verse 113
मूर्तिं ददाति यो मर्त्यः स याति परमां गतिम् / औदुंबरफलाकारं प्रसन्नवदनं शुभम्
ਜੋ ਮਰਤ੍ਯ ਮੂਰਤੀ-ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੂਰਤੀ ਉਦੁੰਬਰ ਫਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਰਗੀ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ।
Verse 114
चक्रद्व्यसमायुक्तं शिरश्चक्रसमन्वितम् / सुवर्णबिन्दुसंयुक्तं वज्राङ्कुशसमान्वतम्
ਉਹ ਦੋ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਚੱਕਰ ਧਾਰੇ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਜੜੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਵੇ।
Verse 115
तन्मूर्तिदानं दुर्लभं तत्र देवः प्रीणाति यस्माच्छ्रीनिवासो महात्मा / यदा दानं दुर्घटं स्याच्च देवि तदा श्रोतव्यं लक्षणं तस्य मूर्तेः
ਉਹ ਮੂਰਤੀ-ਦਾਨ ਦੁਰਲਭ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਦੋਂ ਐਸਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉਸ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣ ਕੇ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 116
पाशिनैरृतयोर्मध्ये शेषतीर्थं परं स्मृतम् / तत्र स्नात्वा शेषमूर्तिं प्रददाति द्विजातये
ਪਾਸ਼ਿਨਾਂ ਅਤੇ ਨੈਤਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ‘ਸ਼ੇਸ਼-ਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਨੂੰ ਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 117
स याति परमं लोकं पुनरावृत्तिवर्जितम् / औदुंबरफलाकारं कुण्डलाकृतिमेव च
ਉਹ ਪਰਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੜ ਆਉਣਾ (ਪੁਨਰਜਨਮ) ਨਹੀਂ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਉਦੁੰਬਰ ਫਲ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲਾਕਾਰ (ਵਲਯਾਕਾਰ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 118
शेषवद्वदनं तस्य तस्मिंश्चक्रद्वयं स्मृतम् / फलं तमेकचक्रेण संयुतं वल्मिकान्वितम्
ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਵਰਗਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੋ ਚੱਕਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਫਲ ਇਕ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਲਮੀਕ (ਚੀਂਟੀ ਦਾ ਟਿੱਬਾ) ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 119
किञ्चिद्वर्णसमायुक्तं शेषमूर्ति मतिस्फुटम् / सुप्ता प्रबुद्धा द्विविधा शेषमूर्तिरुदाहृता
ਸ਼ੇਸ਼-ਮੂਰਤੀ ਕੁਝ ਰੰਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਅਸਪਸ਼ਟ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੇਸ਼-ਮੂਰਤੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਸੁਪਤ (ਨਿਦ੍ਰਿਤ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੁੱਧ (ਜਾਗ੍ਰਤ)।
Verse 120
फणोन्नता प्रबुद्धा स्यात्सप्तलक्षफणान्विता / तत्रापि दुर्लभा सुप्ता महाभाग्यकरीस्मृता
ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਫਣ ਉੱਚੇ ਕਰਕੇ ਉੱਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤ ਲੱਖ ਫਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉੱਥੇ ‘ਸੁਪਤ’ ਅਵਸਥਾ ਦੁਰਲਭ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਂ-ਭਾਗ੍ਯ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 121
इह लोके परत्रापि मोक्षदा नात्र संशयः / नवचक्रादुपक्रम्य विंशत्यन्तं च यत्र सः
ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉਹ ਵਿਧੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਵ-ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਵੀਹਵੇਂ (ਵਿੰਸ਼ਤੀ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 122
अनन्त इति विज्ञेयो ह्यनन्तफलदायकः / विश्वंभरः स विज्ञेयो विंशत्यूर्ध्वं वरानने
ਉਸ ਨੂੰ “ਅਨੰਤ” ਕਰਕੇ ਜਾਣੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਨੰਤ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਵੀਹ ਤੋਂ ਉੱਪਰ (ਨਾਂ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ) ਉਸ ਨੂੰ “ਵਿਸ਼ਵੰਭਰ” ਵੀ ਜਾਣੋ।
Verse 123
तत्रापि केसरैश्चैक्रर्लक्षणैश्च समन्वितम् / कलौ तु दुर्लभं नणां तद्दानं चातिदुर्लभम्
ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹ (ਵਸਤੂ) ਕੇਸਰਾਂ (ਰੇਸ਼ਿਆਂ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ—ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਦਾਨ ਤਾਂ ਅਤਿ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ।
Verse 124
स्नानं कृत्वा शेषतीर्थे विशुद्धेनैव चेतसा / एतेषां लक्षणं श्रुत्वा प्रयाति परमां गतिम्
ਸ਼ੇਸ਼-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ (ਵ੍ਰਤ/ਦਾਨ) ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 125
ततः परं महाभागे वारुणं तीर्थमुत्तमम् / तत्रास्ते वरुणो देवः पूजां कर्तुं हरेः सदा
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ‘ਵਾਰੁਣ’ ਨਾਮ ਦਾ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੇਵ ਵਰੁਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 126
तत्र स्नानं प्रकर्तव्यं दातव्यं दानमुत्तमम् / शिशुमारं च मत्स्यं च त्रिविक्रममथापि वा / दातव्यं भूतिकामेन तीर्थेस्मिन्विरवर्णिनि
ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ, ਮਤਸ੍ਯ ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ (ਦੀ ਮੂਰਤੀ/ਪ੍ਰਤੀਕ) ਵੀ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ-ਵਰਨੀ, ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 127
जंबूफलसमाकारा पुच्छे सूक्ष्मा सबिन्दुका / चक्रत्रया च वदने पुच्छोपरि सचक्रका
ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਜੰਬੂ ਫਲ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਪੁੱਛ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁੱਖਮ ਬਿੰਦੂ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਚੱਕਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁੱਛ ਦੇ ਉੱਪਰ ਵੀ ਚੱਕਰ ਜਿਹਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ।
Verse 128
श्रीवत्सबिन्दुमालाढ्या मत्स्यमूर्तिरुदाहृता / पुच्छादधश्चक्रयुतं शिशुमारमुदाहृतम्
ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਜੋ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ‘ਮਤਸ੍ਯ-ਮੂਰਤੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਪੁੱਛ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਚੱਕਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਸ਼ਿਸੁਮਾਰ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 129
वक्रचक्रयुतश्चेत्स्यात्त्रिविक्रम उदाहृतः / एतेषां लक्षणं श्रुत्वा वारुणे तीर्थ उत्तमे
ਜੇ (ਚਿੰਨ੍ਹ) ਨਾਲ ਵਕਰਾ ਚੱਕਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ’ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣ ਕੇ, ਉੱਤਮ ਵਾਰੁਣ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ) ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 130
एतद्दानफलं प्राप्य मोदते विष्णुमन्दिरे / पूर्वौक्ता मूर्तयो यस्मिन् गृहे तिष्ठन्ति भामिनि / भागीरथी तीर्थवरा संनिधत्ते न संशयः
ਇਸ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਮੰਦਰ (ਧਾਮ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੀਰਥ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਾਗੀਰਥੀ (ਗੰਗਾ) ਦੀ ਸਨਿੱਧਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 131
स्वामि पुष्करिणीस्नानं दुर्घटं तु कलौ नृणाम् / तत्र स्थितानां तीर्थानां स्नानं चाप्यतिदुर्घटम्
ਹੇ ਸਵਾਮੀ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ (ਮੰਦਰ-ਕੁੰਡ) ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਥਿਤ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਹੈ।
Verse 132
शालग्रामशिलादानं दुर्घटं च तथा स्मृताम् / स्वामिपुष्करिणीतीरे कन्यादानं सुदुर्घटम्
ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਦਾ ਦਾਨ ਵੀ ਕਠਿਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਵਾਮੀ-ਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਕਨਿਆਦਾਨ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ (ਇਸ ਲਈ ਮਹਾ ਪੁੰਨਦਾਇਕ) ਹੈ।
Verse 133
दुर्घटं कपिलादानं भक्ष्यदानं सुदुर्घटम् / स्वामिपुष्करिणीतीर्थे तीर्थेष्वन्येषु भामिनि
ਕਪਿਲਾ (ਭੂਰੀ) ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ-ਅੰਨ ਦਾ ਦਾਨ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਕਠਿਨ। ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਸਵਾਮੀ-ਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਤੀਰਥ ਤੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ) ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 134
स्नानं कुरु यथान्या यं शय्यादानं तथा कुरु / जैगीषव्येन मुनिना त्वेवमुक्ता च कन्यका
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੈਯਾ-ਦਾਨ ਵੀ ਕਰ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੁਨੀ ਜੈਗੀਸ਼ਵ੍ਯ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਕੁੜੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੀ/ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋਈ।
Verse 135
स्वामिपुष्करिणीस्नानं सा चकार धृतव्रता / तीर्थेष्वेतेषु सुस्नाता दानं चक्रे सुभामिनी
ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਵਾਮੀ-ਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਸੁਭਾਮਿਨੀ ਨੇ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਕੀਤੇ।
Verse 136
उवास तत्र सा दवी त्रिः सप्तकन्दिनानि च / स्वामिपुष्करणीतीरमहिमानं शृणोति यः / स याति परमां भक्तिं श्रीनिवासे जगन्मये
ਉਹ ਦੇਵੀ ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸੱਤ ਦਿਨ ਵੱਸਦੀ ਰਹੀ। ਜੋ ਸਵਾਮੀ-ਪੁਸ਼ਕਰਣੀ ਦੇ ਤਟ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਗਤ-ਵਿਆਪਕ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It anchors Veṅkaṭeśa’s tīrtha-māhātmya in a cosmic rescue paradigm: Viṣṇu restores the Earth and then reflects on how beings will worship and receive compassion, motivating the descent/establishment of Śeṣācala and the localization of grace at Śrīnivāsa-kṣetra.
The chapter lists directional/adjacent tīrthas—Vāyu (south‑west corner at Kanyāka), Candra (north), Raudra (north‑east), Brahma (between Īśāna and Śakra), Indra (east), Vahni (south‑east), Yama (south), Nairṛta (south‑west), Śeṣa (between regions of Pāśins and Nairṛtas), and Vāruṇa (thereafter). The organizing principle is a sacred geography of deities stationed to worship Śrīnivāsa, with each site prescribing bathing, charity, and specific dāna-forms.
It praises sunrise bathing by Vaiṣṇava devotees and explicitly condemns defiling acts (discharging bodily waste and related cleansing) at the tīrtha, labeling such behavior as asuric/rākṣasa-like, thereby framing tīrtha efficacy as dependent on śauca (purity) and reverence.
It provides an equivalence principle: when one lacks means for Śālagrāma/mūrti-dāna, one should bathe and then listen to (or recite/learn) the description and lakṣaṇas of Hari’s sacred forms; the hearing/understanding is said to yield merit comparable to the donation.
Among those explicitly named/described are Dadhivāmana (at Candra-tīrtha), Bhū-Varāha (Varāha form), Lakṣmī-Nṛsiṃha (at Raudra-tīrtha), Lakṣmī-Nārāyaṇa (at Brahma-tīrtha), Sītā–Rāma-śilā (at Indra-tīrtha), Vāsudeva (at Vahni-tīrtha), Paṭṭābhirāma/Paṭṭavardhana Rāma (at Yama-tīrtha), Puruṣottama (at Nairṛta), Śeṣa-mūrti (at Śeṣa-tīrtha), and Matsya/Śiśumāra/Trivikrama (at Vāruṇa-tīrtha).