Adhyaya 23
Jāmbavatī’s Vaiṣṇava-Ācāra: Grace, Sense-Consecration, and Pilgrimage to Śrīnivāsa on Veṅkaṭādri
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਦੇ ਦਰਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਜਦੋਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਤੀਬਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਕੇਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਸਮਾਨ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਨਿੱਤ ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਮ੍ਬਵਤੀ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਉਂ ਉੱਤਮ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਸਦੀ ਪੂਰਵਜਨਮ ਕਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸੋਮ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਨਿੱਤ ਪੁਰਾਣ-ਸ਼੍ਰਵਣ, ਪ੍ਰਣਾਮ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਸਿਮਰਨ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗਹਿਣੇ-ਧਨ ਦਾ ਤਿਆਗ। ਅੱਗੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ—ਬਾਣੀ, ਹੱਥ, ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ, ਚਮੜੀ, ਘ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਰਸਨਾ ਨੂੰ ਸੇਵਾ, ਹਰਿਕਥਾ, ਦਰਸ਼ਨ, ਵੈਸ਼ਣਵ-ਸੰਗ, ਪਾਦਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਰਾਹੀਂ ਹਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ। ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵੀ—ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵਰਤ, ਵੈਸ਼ਣਵ ਸੰਗਤ, ਸੰਸਾਰੀ ਫਲ ਲਈ ਆਏ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਹਿਲ, ਦਇਆ ਨਾਲ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ ਹਰਿਕਥਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਰਹ-ਭਰੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸ਼ੇਸ਼ਾਚਲ/ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਨਾਨ-ਮੁੰਡਨ-ਤੀਰਥਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਭਾਗਵਤ ਪਾਠ ਦੇ ਵਿਧਾਨ—ਅੰਦਰਲੀ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਤੀਰਥਾਚਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
नाम द्वाविंशोध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / सोमस्य पुत्री पूर्वसर्गे बभूव भार्या मदीया जाम्बवती मम प्रिया / तासां मध्ये ह्यधिका वीन्द्र किञ्चिद्रुद्रादिभ्यः पञ्चगुणैर्विहीना
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੂਰਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਦੀ ਧੀ ਜਾਮ੍ਬਵਤੀ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਹੇ ਪੱਖੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ (ਵੀੰਦਰ), ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿਤ ਸੀ।
Verse 2
यदावेशो बलवान्स्याद्रमायां तदानामस प्रियते केशवोलम् / यदावेशाद्ध्रासमुपैति काले तदा तासां साम्यमाहुर्महान्तः
ਜਦੋਂ ਰਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਆਵੇਸ਼-ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਕੇਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਉਹੀ ਆਵੇਸ਼ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਢੰਗਾਂ/ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
लक्ष्म्यावेशः किञ्चिदस्त्येव नित्यमतस्ताभ्यः किञ्चिदाधिक्यमस्ति
ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਆਵੇਸ਼ (ਅਨੁਗ੍ਰਹ) ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਚਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 4
गरुड उवाच / तासां मध्ये जाम्बवन्ती तु कृष्ण आराधनं कीदृशं सा चकार / तन्मे ब्रूहि कृपया विश्वमूर्ते आधिक्ये वै कारणं ताभ्य एव
ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਮ੍ਬਵੰਤੀ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਿਹੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਕੀ ਸੀ? ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵਮੂਰਤੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਹੋਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕੀ ਸੀ?
Verse 5
गरुडेनैवमुक्तस्तु भगवान् देवकीसुतः / मेघगंभीरया वाचा उवाच विनतासुतम्
ਗਰੁੜ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇਵਕੀ-ਸੁਤ ਨੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੱਜ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਵਿਨਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
Verse 6
श्रीकृष्ण उवाच / या पूर्वसर्गे सोमपुत्री बभूव पितुर्गृहे वर्तमानापि साध्वी / जन्म स्वकीयं सार्थकं वै चकार पित्रा साकं विष्णुशुश्रूषणे न च
ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੂਰਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੋਮ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਸਾਧਵੀ ਰਹੀ। ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਸਾਰਥਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਉਪਾਸਨਾ ਤੋਂ ਕਦੇ ਮੁੜੀ ਨਹੀਂ।
Verse 7
शुश्राव नित्यं सत्पुराणानि चैवं चक्रे सदा विष्णुपादप्रणामम् / चक्रे सदा तारकस्यापि विष्णोः प्रदक्षिणं स्मरणं कुर्वती सा
ਉਹ ਨਿੱਤ ਸਤਪੁਰਾਣ ਸੁਣਦੀ ਅਤੇ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਤਾਰਕ-ਸਰੂਪ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਰਮੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।
Verse 8
पित्रा साकं सा तु कन्या खगेन्द्र वैराग्ययुक्ता श्रवणात्संबभूव / केशं च मित्रं द्विरदादिकं च अनर्घ्यरत्नानि गृहादिकं च
ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ! ਉਹ ਕੁੜੀ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ, ਮਿੱਤਰ-ਸੰਗ, ਹਾਥੀ ਆਦਿ ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਅਮੋਲ ਰਤਨ ਅਤੇ ਘਰ ਆਦਿ ਸਭ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 9
सर्वं ह्येतन्नश्वरं चैव मेने ममाधीनं हरिणा वै कृतं च / येनैव दत्तं पुत्रमित्रादिकं च तेना हृतं वेदनां नैव चक्रे
ਉਸ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਹਰੀ ਦੀ ਹੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ ਆਦਿ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਉਸੇ ਨੇ ਉਹ ਲੈ ਲਏ—ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।
Verse 10
अद्यैव विष्णुः परमो दयालुः दयां मयि कृतवांस्ते न सुष्ठु / पित्रा साकं कन्यका सा तु वीन्द्र सदात्मनि ह्यमले वासुदेवे
ਅੱਜ ਹੀ ਪਰਮ ਦਇਆਲੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਇਹ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਾਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਕੁੜੀ ਪਿਤਾ ਸਮੇਤ ਨਿਰਮਲ ਸਦਾਤਮਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
Verse 11
एकान्तत्वं सुष्ठु भक्त्या गता सा यदृच्छया सोपपन्नेन देवी / अकल्पयन्त्यात्मनो वीन्द्र वृत्तिं चकार यत्सावधिराधं प्रथैव
ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਕਾਗ੍ਰ ਏਕਾਂਤਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੇਵੀ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲੇ ਯੋਗ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਡੋਲਣ ਨਾ ਦੇ ਕੇ ਜੀਵਨ-ਮਰਯਾਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਗਈ; ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਅਧਰਮ ਦੀ ਹੱਦ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀ।
Verse 12
सा वै वित्तं विष्णुपादारविन्दे दुः खार्णवात्तराके संचकार / वागीन्द्रिद्रियं खग सम्यक् चकार हरेर्गुणानां वर्णने वा सदैव
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨੌਕਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਖਗ, ਉਸ ਨੇ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਯਮਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਹਰੀ ਦੇ ਗੁਣ-ਗਾਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੀ।
Verse 13
हस्तौ च विष्णोर्गृहसंमार्जनादौ चकार देवी गात्रमलापहारम् / श्रोत्रं च चक्रे हरिसत्कथोदये मोक्षादिमार्गे ह्यमृतोपमे च
ਦੇਵੀ ਨੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ—ਘਰ ਦੀ ਸਫਾਈ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ—ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੀ ਮੈਲ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰੀ ਦੀ ਸਤਕਥਾ ਦੇ ਉਦਯ, ਮੋਖਸ਼ ਆਦਿ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਵਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ।
Verse 14
नेत्रं च चक्रे प्रतिमादिदर्शने अनादिकालीनमलापहरिणी / सद्वैष्णवानां स्पर्शने चैव संगे निर्माल्यगन्धानुविलेपने त्वक्
ਅੱਖ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਆਦਿ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਜੋ ਅਨਾਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਮੈਲ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਵੀ ਸੱਚੇ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਗ ਲਈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਅਨੁਲੇਪਨ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ।
Verse 15
घ्रार्णेद्रियं सा हरिपादसारे चकार संसारविमुक्तिदे च / जिह्वेन्द्रियं हरिनैवेद्यशेषे श्रीमत्तुलस्यादिविमिश्रिते च
ਉਸ ਨੇ ਹਰੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰ—ਜੋ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਨਾਲ ਘ੍ਰਾਣ ਇੰਦ੍ਰੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਤੁਲਸੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹਰੀ-ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਦੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਜੀਭ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ।
Verse 16
पादौ हरेः क्षेत्रपथानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने / कामं हृदास्ये तु हरिदास्यकाम्या तथोत्तमश्लोकजनाश्चरन्ति
ਉੱਤਮ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਗਤ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਹਰੀ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਦਿਲ ਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਇਕੋ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਹਰੀ ਦੀ ਦਾਸ੍ਯ ਸੇਵਾ ਦੀ ਲਾਲਸਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 17
निष्कामरूपे च मतिं चकार वागिन्द्रियं स्तवनं स्वीचकार / एवं सदा कार्यसमूहमात्मना समर्पयित्वा परमेशपादयोः
ਉਸ ਨੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਤਿ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਾਣੀ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ-ਸਤਵਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿੱਤ ਸਮਰਪਿਤ ਰਿਹਾ।
Verse 18
तीर्थाटनार्थं तु जगाम पित्रा साकं हरेः प्रीणनाद्यर्थमेव / आराधयित्वा ब्राह्मणान्विष्णुभक्तानादौ गृहे वस्त्रसंभूषणाद्यैः
ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਉਹ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਗਿਆ, ਕੇਵਲ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ, ਆਭੂਸ਼ਣ ਆਦਿ ਦੇ ਕੇ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 19
पश्चात्कल्पं कारयामास देवी विष्णोरग्रे तीर्थयात्रार्थमेव / यावत्कालं तीर्थयात्रा मुकुन्द तावत्कालं तूर्ध्वरेता भवामि
ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਮੱਖ ਕੇਵਲ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਮੁਕੁੰਦ! ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਇਹ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਚਲੇਗੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ ਰਹਾਂਗੀ।”
Verse 20
यावत्कालं तीर्थयात्रां करिष्ये तावद्दत्ताद्वैष्णवानां च संगम् / हरेः कथाश्रवणं स्यान्मुकुन्द नावैष्णवानां संगिनामङ्गसंगम्
ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਾਂ, ਤਦ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਦੀ ਸਤਸੰਗਤ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਮੁਕੁੰਦ, ਹਰਿ-ਕਥਾ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਅਵੈਸ਼ਣਵ-ਸੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਦੇਹ-ਸੰਗ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 21
सुहृज्जनैः पुत्रमित्रादिकैश्च दीर्थाटनं नैव कुर्यां मुकुन्द / कुर्वन्ति ये काम्यया तीर्थयात्रां तेषां संगं कुरु दूरे मुकुन्द
ਹੇ ਮੁਕੁੰਦ, ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ ਆਦਿ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੀਰਥ-ਭ੍ਰਮਣ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਜੋ ਲੋਕ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖੋ, ਹੇ ਮੁਕੁੰਦ।
Verse 22
शालग्रामं ये विहायैव यात्रां कुर्वन्ति तेषां किं फलं प्राहुरार्याः / यदा तीर्थानां दर्शनं स्यात्तदैव शालग्रामं पुरतः स्थापयित्वा
ਜੋ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਫਲ—ਇਹ ਆਰਯ ਜਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੀਰਥ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ-ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 23
तीर्थाटनं पादचैरैः कृतं चेत्पूर्णं फलं प्राहुरार्याः खगेन्द्र / पादत्राणं पादरक्षां च कृत्वा तीर्थाटनं पादहीनं तदाहुः
ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ, ਆਰਯ ਜਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੈਦਲ ਕੀਤਾ ਤੀਰਥਾਟਨ ਪੂਰਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜੁੱਤੀ ਆਦਿ ਪਾ ਕੇ ਤੀਰਥਾਟਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਮਾਨੋ ‘ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ’—ਅਧੂਰੇ ਫਲ ਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 24
यो वाहने तुरगे चोपविष्टस्तीर्थाटनं कुरुते चार्धहीनम् / वृषादीनां वाहने पादमाहुः परान्नानां भोजने व्यर्थमाहुः
ਜੋ ਵਾਹਨ ਜਾਂ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਤੀਰਥਾਟਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਅੱਧਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਲਦ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਚੌਥਾ ਫਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਰਾਇਆ ਅੰਨ (ਭਿੱਖਿਆ/ਦਾਨ ਦਾ ਭੋਜਨ) ਖਾਣ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 25
महात्मनां वेदविदां यतीनां परान्नानां भोजने नैव दोषः / संकल्पयित्वा परमादरेण जगाम सा तीर्थयात्रार्थमेव
ਮਹਾਤਮਾ, ਵੇਦ-ਵਿਦ ਯਤੀਆਂ ਲਈ ਪਰਾਇਆ ਅੰਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਕੇਵਲ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 26
आदौ स्नात्वा हरिनिर्मात्यगन्धं विसर्जयित्वा श्रवणं वै चकार / पित्रा साकं भोजनं चापि कृत्वा अग्रे दिने क्रोशमेकं जगाम
ਪਹਿਲਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹਰਿ-ਨਿਰਮਿਤ ਸੁਗੰਧ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ, ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਕਰਮ ਕੀਤਾ। ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 27
तत्र द्विजान्पूजयित्वान्नपान रात्रौ तत्त्वं श्रावयामास देवी / एवं यात्रां ये प्रकुर्वन्ति नित्यं तेषां यात्रां सफलां प्राहुरार्याः
ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ-ਪਾਨ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਨੇ ਤੱਤਵ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਵਾਇਆ। ਜੋ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਰਯ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸਫਲ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 28
विना दयां तीर्थयात्रा खगेन्द्रव्यर्थेत्येवं वीन्द्र चाहुर्महान्तः / दिवा रात्रौ ये न शृण्वन्ति दिव्यां हरेः कथां तीर्थमार्गे खगेन्द्र
ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ! ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਇਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਤੀਰਥ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਰਾਤ ਹਰਿ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕਥਾ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਨਿਸਫਲ ਹੈ।
Verse 29
व्यर्थंव्यर्थं तस्य चाहुर्गतं वै अश्वादीनां वाहनानां च विद्धि / अश्वादीनामपराधं वदस्व गङ्गादीनां दर्शनात्पापनाशः
ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਜਾਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਇਹ ਘੋੜਿਆਂ ਆਦਿ ਵਾਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਪਰਾਧ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਘੋੜੇ ਆਦਿ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ; ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 30
क्षेत्रस्थविष्णोर्दर्शनात्पापनाशो मार्जारस्याप्यपराधं वदस्व / क्षेत्रस्थविष्णोः पूजनात्पापनाशः पूजावतामपराधं वदस्व
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੀਰਥ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਬਿੱਲੀ ਵਰਗੇ ਤੱਛ ਜੀਵ ਦਾ ਵੀ ਅਪਰਾਧ ਕੀ ਹੈ—ਦੱਸੋ। ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਵੀ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤਰ-ਸਥ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 31
जपादीनां कुर्वतां पापनाशो विष्णोर्ध्यानात्सद्य एवाधनाशः / अनुसंधानाद्रहितं सर्वमेव कृतं व्यर्थमेवेति चाहुः
ਜਪ ਆਦਿ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਤੁਰੰਤ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਿਮਰਨ (ਅਨੁਸੰਧਾਨ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।
Verse 32
अतो हरेः पापविनाशिनीं कथां श्रुत्वा विष्णोर्भक्तिमान्स्यात्वगन्द्र / दृष्ट्वादृष्ट्वा हरिपादाङ्कितं च स्मृत्वास्मृत्वा भक्तिमान्स्यात्खगेन्द्र
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਾਣੀ ਦੇ ਨਾਥ, ਹਰੀ ਦੀ ਪਾਪ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਭਗਤ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇ ਖਗੇਂਦ੍ਰ, ਹਰੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਥਾਂ/ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਸੱਚਾ ਭਗਤ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 33
पित्रा साकं कन्यका सापि वीन्द्र शेषाचलस्थं श्रीनिवासं च द्रष्टुम् / जगाम सा मार्गमध्ये हरिं च सा चिन्तयामास रमापतिं च
ਹੇ ਇੰਦਰ, ਉਹ ਕੁੜੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੇਸ਼ਾਚਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਗਈ। ਅਤੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਉਹ ਹਰੀ—ਰਮਾਪਤੀ, ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ—ਦਾ ਹੀ ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।
Verse 34
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य वक्षः श्रीवत्सरत्नैर्भूषितं विस्तृतं च / कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य तुन्दं वलित्रयेणाङ्कितं सुंदरं च
ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਕਸ਼-ਸਥਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ-ਰਤਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ? ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਉਦਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਮੰਗਲਮਈ ਵਲੀਆਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਹੈ?
Verse 35
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य कण्ठं महर्लोकस्याश्रयं कंबुतुल्यम् / कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य नाभिं सदान्तरिक्षस्याश्रयं वै सुपूर्णम्
ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਕੰਠ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਸ਼ੰਖ ਵਰਗਾ, ਮਹਰਲੋਕ ਦਾ ਆਧਾਰ? ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਸਦਾ ਪਰਿਪੂਰਨ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਦਾ ਆਸਰਾ?
Verse 36
कदा द्रक्ष्ये वदनं वै मुरारेर्जनलोकस्याश्रयं सर्वदैव
ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਮੁਰਾਰੀ ਦੇ ਮੁਖ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਜੋ ਜਨਲੋਕ ਦਾ ਸਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ?
Verse 37
शिरः कदा श्रीनिवासस्य द्रक्ष्ये सत्यस्य लोकस्याश्रयं सर्वदैव / कटिं कदा श्रीनिवासस्य द्रक्ष्ये भूर्लोकस्याश्रयं सर्वदैव
ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਸਿਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਦਾ ਸਦਾ ਆਸਰਾ? ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੀ ਕਟਿ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਭੂਰਲੋਕ ਦਾ ਸਦਾ ਆਧਾਰ?
Verse 38
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य चोरु तलातलस्याश्रयं सर्वदैव / कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य जानु सुकोमलं सुतलस्याश्रयं च
ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਤਲਾਤਲ ਦਾ ਸਦਾ ਆਧਾਰ? ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਕੋਮਲ ਘੁੱਟਣਿਆਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਸੁਤਲ ਦਾ ਵੀ ਆਸਰਾ?
Verse 39
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य जङ्घे रसातलस्याश्रयेः सर्वदैव / कदा द्रक्ष्ये पादतलं हरेश्च पाताललोकस्याश्रयं सर्वदैव
ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਰਸਾਤਲ ਦਾ ਸਦਾ ਆਸਰਾ? ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਹਰੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਦਾ ਸਦਾ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸ਼ਰਨ?
Verse 40
इत्थं मार्गे चिन्तयन्ती च देवी शेषाचले शेषदेवं ददर्श / फणैः सहस्रैः सुविराजमानं नानाद्रुमैर्वानरैर्वानरीभिः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਦੇਵੀ ਨੇ ਸ਼ੇਸ਼ਾਚਲ ਉੱਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ਦੇਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਹਜ਼ਾਰ ਫਣਾਂ ਨਾਲ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਬੰਦਰਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 41
अनन्त जन्मार्जितपुण्यसंचयान्मयाद्य दृष्टः परमाचलो हि / तद्दर्शनाद्वाष्पकलाकुलेक्षणा सद्यः समुत्थाय ननाम मूर्ध्ना
ਅਨੰਤ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਾਲ ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਸ ਪਰਮ ਪਹਾੜ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ; ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਕੇ ਮੱਥਾ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 42
मुखं च दृष्ट्वा नमनं च कार्यं पृष्ठादिभागे नमनं न कार्यम् / सापि द्विषट्कं नमनं च चक्रे शालग्रामं स्थापयित्वा पुरो ऽस्य
ਮੁੱਖ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਿੱਠ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਨਮਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਰੱਖ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 43
इत्थं कार्यं वैष्णवैः पर्वतस्य त्वं वैष्णवैर्विपरीतं च कार्यम् / मध्वान्तःस्थः पर्वताग्रेस्ति नित्यं रमाब्रह्माद्यैः पूजितः श्रीनिवासः
ਪਹਾੜ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਹੀ ਕਰਤੱਬ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਤੂੰ ਵੈਸ਼ਨਵ ਆਚਾਰ ਦੇ ਉਲਟ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ‘ਮਧਵ’ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਨਿੱਤ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਰਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ), ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਸਦਾ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।
Verse 44
सुसत्तमं परमं श्रीनिवासं द्रक्ष्ये ऽथाहं ह्यारुरुक्षे ऽचलञ्च / इत्येवमुक्त्वा कपिलाख्यतीर्थे स्थानं चक्रे सा स्वपित्रा सहैव
“ਮੈਂ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗੀ; ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਂਗੀ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸਮੇਤ ਕਪਿਲ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਈ।
Verse 45
अत्रैवास्ते श्रीनिवासो हरिस्तु द्रव्येण रूपेण न चान्यथेति / आदौस्नात्वा मुण्डनं तत्र कृत्वा तीर्थश्राद्धं कारयित्वा सुतीर्थे
ਇੱਥੇ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਹਰੀ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਖਾਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮੁੰਡਨ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਉਸ ਸੁਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਰਥ-ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਵਾਏ।
Verse 46
गोभूहिरण्यादिसमस्तदानं दत्त्वा शैलं चारुरोहाथ साध्वी / शालग्रामं स्थापयित्वा स चाग्रे पुनः प्रणामं सापि चक्रे सुभक्त्या
ਗਾਂ, ਜ਼ਮੀਨ, ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਸਭ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀ। ਅੱਗੇ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 47
सोपानानां शतपर्यन्तमेवमारुह्य सा ह्युपविष्टा तु तत्र / शुश्राव सा भागवतं पुराणं शुश्राव वैवेङ्कटाद्रेः प्रशंसाम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੌ ਪੌੜੀਆਂ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉੱਥੇ ਬੈਠ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਸੁਣੀ।
Verse 48
जैगीषव्याद्गुरुपादात्सुभक्त्या सुश्राव तत्त्वं वेङ्कटाद्रेश्च सर्वम्
ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਜੈਗੀਸ਼ਵ੍ਯ ਨੇ ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਰਾ ਤੱਤਵ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਿਆ।
Frequently Asked Questions
It assigns speech to describing Hari’s virtues, hands to sevā and purity-maintenance, ears to hearing Hari narratives and liberating teachings, eyes to sacred darśana that cleanses beginningless impurities, skin to contact with true Vaiṣṇavas and nirmālya fragrance, smell to Hari’s pāda-tīrtha essence, and taste to prasāda remnants with tulasī—turning embodiment into a devotional instrument.
The text frames bodily hardship and humility (walking) as integral to yātrā’s purificatory intent; protecting the feet or riding is portrayed as diminishing that austerity, hence described as ‘footless’ or partial in fruit. The emphasis is ethical-spiritual orientation rather than travel logistics.
Compassion is stated as a non-negotiable prerequisite: without day-to-day kindness and a softened heart, the journey becomes externally correct yet internally barren, undermining the very purification that tīrtha-yātrā is meant to cultivate.
That their sin-destroying and prosperity-removing promises are realized only when joined to remembrance of Viṣṇu; performed without anusaṃdhāna, they are declared ‘in vain’ despite outward correctness.