Kāraṇa-vyākhyā: Cosmic Agents, Rudra-Forms, Sense-Purity, and Ānanda-Tāratamya
दृष्ट्वा हरिं पुलकाङ्गस्तु रुद्रः सभाष्पचक्षू रुद्धकण्ठश्च हृष्टः / अनाद्यनन्तब्रह्मकल्पेषु नैव कृतं यया स्मरणं सर्वदैव
dṛṣṭvā hariṃ pulakāṅgastu rudraḥ sabhāṣpacakṣū ruddhakaṇṭhaśca hṛṣṭaḥ / anādyanantabrahmakalpeṣu naiva kṛtaṃ yayā smaraṇaṃ sarvadaiva
ਹਰਿ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਚ ਛਾ ਗਿਆ; ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਗਲਾ ਰੁਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਉਠੇ। ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਸਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਮਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Narrator (Purana’s storyteller describing Rudra’s reaction on seeing Hari)
Concept: Darśana of Hari awakens bhāva-bhakti with sāttvika-vikāras; true smaraṇa can arise as a grace-event beyond ordinary time.
Vedantic Theme: Īśvara-anugraha as the catalyst for bhakti; the heart’s transformation (antaḥkaraṇa-śuddhi) evidenced by spontaneous devotion.
Application: Value moments of genuine remembrance; cultivate conditions for bhakti (japa, stotra, satsanga) while recognizing grace as decisive.
Primary Rasa: karuna
Secondary Rasa: adbhuta
Related Themes: Garuda Purana: stuti and darśana motifs where devotion manifests physically (aśru, romāñca)
This verse presents darshana as a transformative devotional event, producing classical bhakti signs—tears, horripilation, and a choked voice—showing the soul’s deep awakening toward Hari.
Even exalted beings like Rudra are depicted as overwhelmed by remembrance of Hari, emphasizing that liberation-oriented wisdom is fulfilled through sustained smaraṇa (remembrance) and devotion across cosmic time.
Cultivate daily smaraṇa—japa, nama-sankirtana, or contemplative remembrance—so devotion becomes steady rather than occasional, turning spiritual practice into an “always” discipline.