Adhyaya 1

Verse 1

प्रेतकल्पे मोक्षोपायनिरूपणं नामैकोनपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः श्रीगणेशायनमः / श्रीलक्ष्मीनृसिंहाय नमः / श्रीदत्तात्रेयाय नमः / श्रीवेदव्यासाय नमः / श्रीहयग्रीवाय नमः / ॐ मल्लानामशनिर्नृणां नरवरः स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान् गोपानां स्वजनो ऽसतां क्षितिभृतां शास्ता स्वपित्रोः शिशुः / मृत्युर्भोजपतेर्विधातृविहित स्तत्त्वं परं योगिनां वृष्णीनां च पतिः सदैव शुशुभे रङ्गे ऽच्युतः साग्रजः

ਪ੍ਰੇਤਕਲਪ ਵਿੱਚ ‘ਮੋਖ਼ਸ਼ੋਪਾਯ-ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮ ਦਾ ਉਨੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਗਣੇਸ਼ਾਇ ਨਮਹ, ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਾਇ ਨਮਹ, ਸ਼੍ਰੀ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯਾਇ ਨਮਹ, ਸ਼੍ਰੀ ਵੇਦਵਿਆਸਾਇ ਨਮਹ, ਸ਼੍ਰੀ ਹਯਗ੍ਰੀਵਾਇ ਨਮਹ। ॐ—ਰੰਗਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਅਗਰਜ ਸਮੇਤ ਅਚ੍ਯੁਤ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਇਉਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ: ਮੱਲਾਂ ਲਈ ਵਜ੍ਰ ਸਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਕਾਮਦੇਵ, ਗੋਪਾਂ ਲਈ ਸਵਜਨ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਲਈ ਦੰਡਧਾਰੀ, ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ਾਸਕ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਲਈ ਸ਼ਿਸ਼ੁ, ਭੋਜਪਤੀ ਕੰਸ ਲਈ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ, ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਪਰਮ ਤੱਤ੍ਵ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਲਈ ਨਿਤ੍ਯ ਨਾਥ।

Verse 2

नमो नारायणायेति तस्मै वै मूलरूपिणे / नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि नारायणकथामिमाम्

ਮੂਲ-ਰੂਪ ਧਾਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਨਾਰਾਇਣ-ਕਥਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 3

शौनकाद्या महात्मानो ह्यृषयो ब्रह्मवादिनः / नैमिषाख्ये महापुण्ये तपस्तेपुर्महत्तरम्

ਸ਼ੌਨਕ ਆਦਿ ਮਹਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਸਨ, ਨੈਮਿਸ਼ ਨਾਮਕ ਮਹਾਪੁੰਨ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 4

जितेन्द्रिया जिताहाराः संतः सत्यपरायणाः / यजन्तः परया भक्त्या विष्णुमाद्यं जगद्गुरुम्

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਮਿਤਾਹਾਰੀ, ਸੱਚ-ਨਿਸ਼ਠ ਸੰਤ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਦਿ ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 5

गृणन्तः परमं ब्रह्म जगच्चक्षुर्महौजसः / सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञास्तेपुर्नैमिष कानने

ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ—ਜਗਤ ਦੀ ਅੱਖ ਅਤੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ੀ—ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਨੈਮਿਸ਼ ਅਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕੀਤਾ।

Verse 6

यज्ञैर्यज्ञपतिं केचिज्ज्ञानैर्ज्ञानात्मकं परम् / केचित्परमया भक्त्या नारायणमपूजयन्

ਕੁਝ ਲੋਕ ਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯੱਗਪਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 7

एकदा तु महात्मानः समाजं चक्रुरुत्तमाः / धर्मार्थकाममोक्षाणामुपायं ज्ञातुमिच्छवः

ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਉੱਤਮ ਮਹਾਤਮਾ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਉਪਾਅ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।

Verse 8

षद्विंशतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् / तेषां शिष्यप्रशिष्याणां संख्या वक्तुं न शङ्क्यते

ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਤਪਸਵੀ) ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਛੱਬੀ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਿਸ਼੍ਯਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।

Verse 9

मुनयो भावितात्मानो मिलितास्ते महोजसः / लोकानुग्रहकर्तारो वीतरागा विमत्सराः

ਉਹ ਮੁਨੀ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਅੰਤਰੋਂ ਪਰਿਸ਼ੁੱਧ ਸਨ; ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਪਕਾਰਕ, ਵਿਰਾਗੀ ਅਤੇ ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ ਸਨ।

Verse 10

कथं हरौ मनुष्याणां भक्तिरव्यभिचारिणी / केन सिध्येत्तु सकलं कर्म त्रिविधमात्मनः

ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਪ੍ਰਤੀ ਅਵ੍ਯਭਿਚਾਰিণੀ, ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਦਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਕਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

Verse 11

इत्येवं प्रष्टुमात्मानमुद्यतान्प्रेक्ष्य शौनकः / सांज लिर्वाक्यमाह स्म विनयावनतः सुधीः

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।

Verse 12

शौनक उवाच / आस्ते सिद्धाश्रमे पुण्ये सूतः पौराणिकोत्तमः / स एतदखिलं वेत्ति व्यासशिष्यो यतीश्वरः

ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੰਨ ਸਿੱਧਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਣ-ਵਕਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਆਸ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਯਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਧੀਸ਼ ਹੈ।

Verse 13

तस्मात्तमेव पृच्छाम इत्येवं शौनको मुनिः / अथ ते ऋषयो जग्मुः पुण्यं सिद्धाश्रमं ततः

ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਪੁੱਛਾਂਗੇ—ਇਉਂ ਮੁਨੀ ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਉਥੋਂ ਚੱਲ ਪਏ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਸਿੱਧਾਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਗਏ।

Verse 14

पप्रच्छुस्ते सुखासीनं नैमिषारण्यवासिनः / ऋषय ऊचुः / वयं त्वतिथयः प्राप्तास्त्वातिथेयोसि सुव्रत

ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਖਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਰਿਸ਼ੀ ਬੋਲੇ—ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਆਏ ਹਾਂ; ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਆਤਿਥੇਯ ਹੋ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।

Verse 15

स्नानदानोपचारेण पूजयित्वा यथाविधि / केन विष्णुः प्रसन्नः स्यात्स कथं पूज्यते नरैः

ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ—ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?

Verse 16

मुक्तिसाधनभूतं च ब्रूहि तत्त्वविनिर्णयम् / सूत उवाच / शृणुध्वमृष्यः सर्वे हरिं तत्त्वविनिर्णयम्

ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਤੱਤਵ-ਨਿਰਣੇ ਵੀ ਦੱਸੋ। ਸੂਤ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਹਰੀ ਦੇ ਤੱਤਵ-ਨਿਰਣੇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ।

Verse 17

नत्वा विष्णुं श्रियं वायुं भारतीं शेषसंज्ञकम् / द्वैपायनं गुरुं कृष्णं प्रवक्ष्यामि यथामति

ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ), ਵਾਯੂ, ਭਾਰਤੀ (ਸਰਸਵਤੀ) ਅਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 18

नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति / एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान्साधयाम्यहम्

ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਨਾ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਸਤ੍ਯ-ਵਚਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਭ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 19

शौनक उवाच / किमर्थं नमनं विष्णोर्ग्रन्थादौ मुनिसत्तम / कर्तव्यं ब्रूहि मे ब्रह्मन्कृपया मम सुव्रत

ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਿਉਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੁਵ੍ਰਤਧਾਰੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 20

ततः श्रियं ततो वायुं भारतीं च ततः परम् / अन्ते व्यासं किमर्थं च त्वं नमस्कृतवानसि / सूतसूत महाभाग ब्रूहि कारणमत्र च

ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਵਾਯੂ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਭਾਰਤੀ (ਸਰਸਵਤੀ) ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ? ਹੇ ਸੂਤਪੁੱਤਰ ਮਹਾਭਾਗ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਦੱਸੋ।

Verse 21

सूत उवाच / आदौ वन्द्यः सर्ववेदैकवेद्यो वेदे शास्त्रे सेतिहासे पुराणे / सत्तां प्रायो विष्णुरेवैक एव प्रकाशते ऽतो नम्य एको हरिर्हि

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵੰਦਨਯੋਗ ਉਹੀ ਇਕ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵੇਦ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਹਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।

Verse 22

सर्वत्र मुख्यस्त्वधिकोन्यतोपि स एव नम्यो न च शङ्कराद्याः / नमन्ति ये ऽविनयाच्छङ्करं तु विनायकं चण्डिकां रेणुकां च

ਉਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ; ਨਮਸਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਉਹੀ ਹੈ, ਸ਼ੰਕਰ ਆਦਿ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਅਵਿਨਯ ਅਤੇ ਅਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ, ਵਿਨਾਇਕ, ਚੰਡਿਕਾ ਅਤੇ ਰੇਣੁਕਾ ਨੂੰ (ਪਰਮ ਮੰਨ ਕੇ) ਨਮਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ।

Verse 23

तथा सूर्यं भैरवं मातारश्व तथा वाणीं गिरिजां वै श्रियं च / सर्वेपि ते वैष्णवा नैव लोके न तद्भक्ता वेति चार्या वदन्ति

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ, ਭੈਰਵ, ਮਾਤਰਿਸ਼ਵ (ਵਾਯੂ), ਵਾਣੀ (ਸਰਸਵਤੀ), ਗਿਰਿਜਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ)—ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵੈਸ਼ਣਵ ਹਨ; ਆਚਾਰਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ‘ਅਭਕਤ’ ਨਹੀਂ।

Verse 24

न पार्थिक्यान्नमनं कार्यमेव प्रीणन्ति नैता देवताः पूजनेन / पूजां गृहीत्वा देवताश्चैव सर्वाः किञ्चिद्दत्वा फलदानेन तांश्च

ਇਹ ਦੇਵਤੇ ਕੇਵਲ ਸੰਸਾਰੀ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਜਾਂ ਰਸਮੀ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੂਜਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਯਥਾਰਪਣ-ਯਥਾਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 25

संतर्प्य तुष्टैः स्वमनोनु सारात्तैः कारितां काम्यपूजां तथैव / निवेदयित्वा परदेवतायां विष्णौ हरौ श्रीपुरुषादिवन्द्ये

ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਹੇ ਮੁਤਾਬਕ ਕਾਮ੍ਯ-ਪੂਜਾ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ—ਵਿਸ਼ਣੁ, ਹਰਿ—ਸ਼੍ਰੀ-ਪੁਰੁਸ਼, ਆਦਿ ਪ੍ਰਭੂ, ਵੰਦਨਯੋਗ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਕੇ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 26

इहापरत्रापि सुखेतराणि दास्यन्ति पश्चादधरं वै तमश्च / अतो ह्येते नैव पूज्या न नम्या मोक्षेच्छुभिर्ब्राह्मणाद्यैर्द्विजेन्द्र

ਇਹ ਇੱਥੇ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ, ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਧੋਗਤੀ ਦੇ ਘੋਰ ਹਨੇਰੇ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੋਖ਼ਸ਼ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 27

तथैव सर्वाश्रमिभिश्च नित्यं महाविपत्तावपि विप्रवर्याः / श्रीकाम्य या ये तु भजन्ति नित्यं श्रीब्रह्मरुद्रेद्रयमादिदेवान्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਵਰ, ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ—ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਪੂਜਾ-ਭਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ, ਯਮ ਆਦਿ ਆਦਿ-ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਭਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨਚਾਹਾ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 28

इहेव भुञ्जन्ति महच्च दुः खं महापदः कुष्ठभगन्दरादीन् / नमन्ति ये ऽवैष्णवान्ब्रह्मरुद्रवायु प्रतीकान्नैव ते विष्णुभक्ताः

ਉਹ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ—ਕੁਸ਼ਠ, ਭਗੰਦਰ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਰੋਗ ਤੇ ਮਹਾਂ ਆਫ਼ਤਾਂ। ਜੋ ਅਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਨੂੰ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਜਾਂ ਵਾਯੂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਮੰਨ ਕੇ—ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਭਗਤ ਨਹੀਂ ਹਨ।

Verse 29

अभिप्रायं त्वत्र वक्ष्ये मुनीन्द्राः परं गोप्यं हृदि धार्यं हि तद्धि / वायोः प्रतीकं पूज्यमेवेह विप्रा न ब्रह्मरुद्रादिप्रतीकमेव

ਹੇ ਮੁਨੀੰਦਰੋ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਹੈ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਇੱਥੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਵਾਯੁਦੇਵ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੀ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਹੀਂ।

Verse 30

पूजाकाले देवदेवस्य विष्णोर्वायोः प्रतीकं योग्यभागे निधाय / अन्तर्गतं तस्य वायोर्हरिं च लक्ष्मीपतिं पूजयित्वा हि सम्यक्

ਪੂਜਾ ਵੇਲੇ ਦੇਵਦੇਵ ਵਿਸ਼ਨੂ ਲਈ ਯੋਗ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਯੁ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਵਾਯੁ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਰੀ—ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ—ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 31

पश्चाद्वायोः सुप्रतीकं च सम्यङ् निर्माल्यशेषेण हरेः समर्चयेत् / पृथक्च स्रग्धूपविलेपनादिपूजां प्रकुर्वन्ति च ये विमूढः

ਫਿਰ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ-ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਲ ਵਾਯੁ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੀ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਮਾਲਾ, ਧੂਪ, ਲੇਪਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀ (ਸੁਤੰਤਰ) ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 32

तेषां दुः खमिह लोके परत्र भविष्यते नात्र विचार्यमस्ति / प्रायश्चित्तं स्वस्ति विप्राः कथञ्चित्तत्कुर्वन्तु स्मरणं नाम विष्णोः

ਅਜਿਹਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਮਿਲੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ।

Verse 33

पाषण्डरुद्रादिकसं प्रतिष्ठितान्हरेर्वायोः शङ्करस्य प्रतीकान् / नमन्ति ये फलबुद्ध्या विभूढास्तेषां फलं शाश्वतं दुः खमेव

ਪਾਸ਼ੰਡੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਰੀ, ਵਾਯੁ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਲੋਕ ਫਲ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਸਿਰਫ਼ ਸਦੀਵੀ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ।

Verse 34

वायोः प्रतीकं यदि विप्रवर्यैः प्रतिष्ठितं चेन्नमनं हि कार्यम् / नैवेद्यशेषेण हरेश्च विष्णोः पूजा कृता चेन्न हि दोषलेशः

ਜੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਯੂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਹਰਿ—ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੈਵੇਦ੍ਯ-ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ।

Verse 35

गुरुर्हि मुख्यो हनुमज्जनिर्महान्रामाङ्घ्रिभक्तो हनुमान्सदैव / एवं विदित्वा परमं हरिं च पुत्रं पुनर्मुख्यदेवस्य वायोः

ਮਹਾਬਲੀ ਵਾਯੂ-ਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਹੀ ਮੁੱਖ ਗੁਰੂ ਹਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਹਰਿ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਵਾਯੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 37

नमस्कारो नान्यथा विप्रवर्या आधीयतां हृदि सर्वै रहस्यमम् / ये वैष्णवा वैष्ण वदासभृत्याः सर्वेपि ते सर्वदा विष्णुमेव // गर्प्३,१।३६ / नमन्ति ये वै प्रतिपादयन्ति तथैव पुण्यानि च सात्त्विकानि / नमन्ति ये वासुदेवं हरिं च सम्यक् स्वशक्त्या प्रतिपादयन्ति

ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਇਸ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਨੂੰ ਸਭ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰੋ—ਸੱਚਾ ਨਮਸਕਾਰ ਇਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਵੈਸ਼ਣਵ ਹਨ, ਵੈਸ਼ਣਵ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਦਾਸ-ਸੇਵਕ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਸ਼ਠ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਨਮਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁੰਨਯੁਕਤ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹਰਿ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਯਥਾਰਥ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 38

प्रवृत्तिमार्गेण न पूजयन्ति ह्यापत्काले परदैवं तदन्यम् / ते वैष्णवा वैष्णवदासभृत्या अन्ये च सर्वे ऽवैष्णवमात्रकाः स्मृताः

ਜੋ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ—ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਦੇ ਦਾਸਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਅਵੈਸ਼ਣਵ ਮਾਤਰ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 39

उपक्रमैरुपसंहारस्य लिङ्गैर्हरिं गुरुं ह्यन्तरेणैव यान्ति / तानेवाहुः सत्पुराणानि विप्राः कलौ युगे नाभ्यसूयन्ति सर्वे

ਜਿਹੜੇ ਗ੍ਰੰਥ ਆਪਣੇ ਉਪਕ੍ਰਮ, ਉਪਸੰਹਾਰ ਅਤੇ ਲੱਛਣ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੇਵਲ ਹਰਿ—ਪਰਮ ਗੁਰੂ—ਵੱਲ ਹੀ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ‘ਸਤ੍ਪੁਰਾਣ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

Verse 40

यतो हितान्ये प्रतिपादयन्ति प्रवृत्तिधर्मान्स्वस्ववर्णानुरूपान् / अतो ह्यसूयन्ति सदा विमूढाः कलौ हि विप्राः प्रचुरा हि तेपि

ਜੋ ਸਮਾਜ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਲੋਕ ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਲਿ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਪ੍ਰ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜੇਹੇ ਦ੍ਵੇਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਹਨ।

Verse 41

न चास्ति विष्णोः सदृशं च दैवतं न चास्ति वायोः सदृशो गुरुश्च / न चास्ति तीर्थं सदृशं विष्णुपद्याः न विष्णुभक्तेन समोस्ति भक्तः

ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ; ਵਾਯੂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ। ਵਿਸ਼ਣੂਪਦੀ (ਗੰਗਾ) ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਭਗਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਭਗਤ ਨਹੀਂ।

Verse 42

अन्यानि विष्णोः प्रतिपादकानि सर्वाणि ते सात्त्विकानीति चाहुः / श्राव्याणि तान्येव मनुष्यलोके श्राव्याणि नान्यानि च दुः खदानि

ਜੋ ਹੋਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਪਾਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸੁਣਨਯੋਗ ਹਨ; ਹੋਰ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਸੁਣਣੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।

Verse 43

कलौ युगे सर्व पुराणमध्ये त्रीण्येव मुख्यानि हरिप्रियाणि / मुख्यं पुराणं हि कलौ नृणां च श्रेयस्करं भागवतं पुराणम्

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਹੀ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਲਿ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ ਮੁੱਖ ਪੁਰਾਣ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਹੀ ਹੈ।

Verse 44

पूर्वं हि सृष्टिः प्रतिपाद्यते त्र यतो ह्यतो भागवतं परं स्मृतम् / यस्मिन्पुराणे कथयन्ति सृष्टिं ह्यादौ विष्णोर्ब्रह्मरुद्रादिकानाम्

ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਰਮ ‘ਭਾਗਵਤ’ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਤੋਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਕਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਦੀ।

Verse 45

नानार्थमेवं कथयन्ति विप्र नीचोच्चरूपं ज्ञानमाहुर्महान्तः / तेनैव सिद्धं प्रवदन्ति सर्वं ह्यतः परं भागवतं पुराणम्

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਉਹ ਨਾਨਾਰਥਾਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨੀਚ ਅਤੇ ਉੱਚ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿੱਧ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਪਰਮ ਹੈ।

Verse 46

ततः परं विष्णुपुराणमाहुस्ततः परं गारुडसंज्ञकं च / त्रीण्येव मुख्या नि कलौ नृणां तु तथा विशेषो गारुडे किञ्चिदस्ति

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁ ਪੁਰਾਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਰੁਡ ਨਾਮਕ ਪੁਰਾਣ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਮੁੱਖ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਗਾਰੁਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦ ਵੀ ਹੈ।

Verse 47

शृणुध्वं वै तं विशेषं च विप्रास्त्र्यंशैर्युक्तं गारुडाख्यं पुराणम् / आद्यांशं वै कर्मकाण्डं वदन्ति द्वितीयांशं धर्मकाण्डं तमाहुः

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣੋ। ਗਾਰੁਡ ਆਖਿਆ ਪੁਰਾਣ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਕਰਮਕਾਂਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਧਰਮਕਾਂਡ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 48

तृतीयांशं ब्रह्मकाण्डं वदन्ति तेषां मध्ये त्वन्तिमोयं वरिष्ठः / तृतीयांशश्रवणात्पुण्यमाहुस्तुल्यं पुण्यं भागवतस्य विप्राः

ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਬ੍ਰਹਮਕਾਂਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਤਿਮ ਭਾਗ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ੍ਰਵਣ ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਸ੍ਰਵਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 49

तृतीयांशे पठिते वेदतुल्यं फलं भवेन्नात्र विचार्यमस्ति / तृतीयांशश्रवणादेव विप्राः फलं प्रोक्तं पठतोप्यर्थमेवम्

ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰਵਣ ਵੀ ਪਾਠ ਵਰਗਾ ਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

तृतीयांशश्रवणादर्थतश्च पुण्यं चाहुः पठतो वै दशांशम् / ततो वरं मत्स्यपुराणमाहुस्ततो वरं कूर्मपूराणमाहुः

ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਤਿਹਾਈ ਭਾਗ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸਮਝ ਕੇ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਪੁੰਨ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਮਤਸ੍ਯ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 51

तथैव वै वायुपुराणमाहुस्त्रीण्येव चाहुः सात्त्विकानीति लोके / तत्रापि किञ्चिद्वेदितव्यं भवेच्च पुराणषट्के सत्त्वरूपे मुनीन्द्राः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵਾਯੁ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਵੀ (ਉੱਤਮ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਪੁਰਾਣ ਠੀਕ ਤਿੰਨ ਹੀ ਹਨ। ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਸੱਤ੍ਵ-ਸਰੂਪ ਛੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਜਾਣਨਯੋਗ ਹੈ।

Verse 52

सत्त्वाधमे मात्स्यकौर्मे तथाहुर्वायु चाहुः सात्त्विकं मध्यमं च / विष्णोः पुराणं भागवतं पुराणं सत्त्वोत्तमं गारुडं चाहुरार्याः

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਤਸ੍ਯ ਅਤੇ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਸੱਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਨੀਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਹਨ; ਵਾਯੁ ਪੁਰਾਣ ਸੱਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਮੱਧਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੁ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਸੱਤ੍ਵੋਤ੍ਤਮ ਹਨ; ਅਤੇ ਆਰ੍ਯ ਜਨ ਗਾਰੁਡ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਤ੍ਵੋਤ੍ਤਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 53

स्कान्दं पाद्मं वामनं वै वराहं तथाग्रेयं भविष्यं पर्वसृष्टौ / एतान्याहू राजसानीति विप्रास्तत्रैकदेशः सात्त्विकस्तामसश्च

ਸਕਾਂਦ, ਪਾਦਮ, ਵਾਮਨ, ਵਰਾਹ; ਅਤੇ ਅਗਨੀ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਪਰਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਾਜਸ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਅਤੇ ਤਾਮਸ ਵੀ ਹਨ।

Verse 54

रजः प्राचुर्याद्राजसानीति च हुः श्राव्याणि नैतानि मुमुक्षुभिः सदा / तेषां मध्ये सात्त्विकांशाश्च संति तेषां श्रुतेर्गारुडीयं फलं च

ਰਜਸ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਰਾਜਸ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇੱਛੁਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਹੀਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਸ਼ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਗਾਰੁਡ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 55

ब्रह्माण्डलैङ्ग्ये ब्रह्मवैवर्तकं वै मार्कंण्डेयं ब्राह्ममादित्यकं च / एतान्या हुस्तामसानीति विप्रास्तत्रैकदेशः सात्त्विको राजसश्च

ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ, ਲਿੰਗ, ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਬ੍ਰਾਹਮ ਅਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯ—ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਕਤਰ ਤਾਮਸ ਪੁਰਾਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਅਤੇ ਕੁਝ ਰਾਜਸ ਵੀ ਹਨ।

Verse 56

श्राव्याणि नैतानि मनुष्यलोके तत्त्वेच्छुभिस्तामसानीत्यतो हि / तेषु स्थिताः सात्त्विकांशा मुनीन्द्रास्तेषां श्रुतिर्गारुडैकाङ्घ्रितुल्या

ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੱਤ੍ਵ ਦੇ ਇੱਛੁਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤਾਮਸ ਸੁਭਾਵ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਤਵ ਅੰਸ਼ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਪ੍ਰਮਾਣਤਾ ਗਰੁੜ ਦੇ ਇਕ ਪੈਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 57

अल्पान्युपपुराणानि वदन्त्यष्टादशानि च / विष्णुधर्मोतरं चैव तन्त्रं भागवतं तथा

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਪਪੁਰਾਣ ਘੱਟ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਾਂ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੁਧਰਮੋੱਤਰ, ਤੰਤਰ ਅਤੇ ਭਾਗਵਤ ਆਦਿ।

Verse 58

तत्त्वसारं नारसिंहं वायुप्रोक्तं तथैव च / तथा हंसपुराणं च षडेतानि मुनीश्वराः

ਤੱਤ੍ਵਸਾਰ, ਨਾਰਸਿੰਹ, ਵਾਯੂ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਗ੍ਰੰਥ, ਅਤੇ ਹੰਸਪੁਰਾਣ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਇਹ ਛੇ (ਗ੍ਰੰਥ) ਹਨ।

Verse 59

सात्त्विकान्येव जानीध्वं प्रायशो नात्र संशयः / एतेषां श्रवणादेव गारुडार्धफलं श्रुतम्

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਕਤਰ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਹੀ ਜਾਣੋ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਰੁੜਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅੱਧੇ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਉਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 60

भविष्योत्तरनामानं बृहन्नारदमेव च / यमनारदसंवादं लघुनारदमेव च

ਭਵਿਸ਼੍ਯੋੱਤਰ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰੰਥ, ਬ੍ਰਿਹਨ੍ਨਾਰਦ, ਯਮ-ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਲਘੁ-ਨਾਰਦ—ਇਹ ਵੀ (ਗ੍ਰੰਥ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 61

विनायकपुराणं च बृहद्ब्रह्माण्डमेव च / एतानि राजसान्याहुः श्रवणाद्भुक्तरुत्तमा

ਵਿਨਾਇਕ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੰਛੀ, ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਭੋਗ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 62

गारुडात्पादतुल्यं च फलं चाहुर्मनीषिणः / पुराणं भागवतं शैवं नन्दिप्रोक्तं तथैव च

ਮਨੀਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਾਰੁੜ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਫਲ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ, ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਨੰਦੀ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਦ (ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ) ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

Verse 63

पाशुपत्यं रैणुकं च भैरवं च तथैव च / एतानि तामसान्याहुर्हरितत्त्वार्थवेदिनः

ਪਾਸ਼ੁਪਤ, ਰੈਣੁਕ ਅਤੇ ਭੈਰਵ—ਹਰੀ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਮਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 64

एतेषां श्रवणाद्विप्रागारुडाङ्घ्यर्ध्मेव च / सर्वेष्वपि पुराणेषु श्रेष्ठं भागवतं स्मृतम्

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ—ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਰੁੜ (ਪੁਰਾਣ) ਦਾ ਅੱਧਾ ਵੀ ਸੁਣਨ ਨਾਲ—ਸਮਸਤ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗਵਤ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 65

वेदैस्तुल्य सम पाठे श्रवणे च तदर्धकम् / अर्थतः श्रवणे चास्य पुण्यं दशगुणं स्मृतम्

ਇਸ ਦਾ ਸਮ੍ਯਕ ਅਤੇ ਸਮਭਾਵ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਰਥ ਸਮਝ ਕੇ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਦਸ ਗੁਣਾ ਪੁੰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 66

वक्तुः स्याद्द्विगुणं पुण्यं व्याख्यातुश्च तथाधिकम् / अनन्तवेदैःसाम्यमाहुर्महान्तः भारान्महत्त्वाद्भारतस्यापि विप्राः

ਵਕਤਾ ਦਾ ਪੁੰਨ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨਾਲੋਂ ਦੂਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ (ਮਹਾਭਾਰਤ) ਅਨੰਤ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਵਾਨ ਮਹੱਤਤਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਭਾਰਤ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 67

वेदोभ्योस्य त्वर्थतश्चाधिकत्वं वदन्ति बै विष्णुरहस्यवेदिनः

ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਗੁਪਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਸੱਚੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ।

Verse 68

तत्र श्रेष्ठां गीतिकामाहुरार्यास्तथैव विष्णोर्नामसाहस्रक च / तयोस्तत्र श्रवणाद्भारतस्य दशाधिकं फलमाहुर्महान्तः

ਉੱਥੇ ਆਰਯ ਜਨ ‘ਗੀਤਾ’ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪਵਿੱਤਰ ਗੀਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਵਿਸ਼ਣੂ-ਨਾਮ-ਸਹਸ੍ਰ’ ਨੂੰ ਵੀ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਰਤ (ਮਹਾਭਾਰਤ) ਸੁਣਨ ਨਾਲੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 69

दैत्याः सर्व विप्रकुलेषु भूत्वा कृते युगे भारते षट्सहस्र्याम् / निष्कास्य कांश्चिन्नवनिर्मितानां निवेशनं तत्र कुर्वन्ति नित्यम्

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੈਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਨਿੱਤ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।

Verse 70

मत्वा हरिं भगवान्व्यासरूपी चक्रे तदा भागवतं पुराणम् / तथा समाख्याय च वैष्णवं तत्ततः परं गारुडाख्यं स चक्रे

ਹਰੀ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਮੰਨ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਵਿਆਸ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤਦ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਸ਼ਣਵ ਤੱਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਰੁੜ ਨਾਮਕ ਪੁਰਾਣ ਵੀ ਰਚਿਆ।

Verse 71

अतो हि गारुडं मुख्यं पुराणं शास्त्रसंमतम् / गारुडेन समं नास्ति विष्णुधर्मप्रदर्शने

ਇਸ ਲਈ ਗਾਰੁੜ ਪੁਰਾਣ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ-ਧਰਮ ਦਿਖਾਉਣ ਵਿੱਚ ਗਾਰੁੜ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 72

यथा सुराणां प्रवरो जनार्दनो यथायुधानां प्रवरः सुदर्शनम् / यथाश्वमेधः प्रवरः क्रतूनां छिन्नेषु भक्तेषु तथैव रुद्रः

ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਾਰਦਨ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜੇ ਤੇ ਵਿਪੱਤ ਨਾਲ ਟੁੱਟੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 73

नदीषु गङ्गा जलजेषु पद्ममच्छिन्नभक्तेषु तथैव वायुः / तथा पुराणेषु च गारुडं च मुख्यं तदाहुर्हरितत्त्वदर्शने

ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਜਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਵੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਗਾਰੁੜ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 74

गारुडाख्यपुराणे तु प्रतिपाद्यो हरिः स्मृतः / अतो हरिर्नमस्कार्यो गम्यो योग्यो हरिः स्मृतः

ਗਾਰੁੜ ਨਾਮਕ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ-ਯੋਗ੍ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਗਮ੍ਯ ਲਕਸ਼ ਮੰਨ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 75

भाग्यात्मकत्वाच्छ्रीदेव्या नमनं नदनु स्मृतम् / परो नरोत्तमो वा स साधकेशोपि च स्मृतः

ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਭਾਗ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਆਪ ਹੀ ਪੁੰਨ-ਦਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਐਸਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਰਮ, ਨਰੋਤਮ ਅਤੇ ਸਾਧਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 76

अतो नम्यो वायुरपि पुराणादौ द्विजोत्तमाः / भारती वाक्यरूपत्वान्नम्या वायोरनन्तरम्

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ (ਸਰਸਵਤੀ) ਬਾਣੀ-ਸਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਵੰਦਨੀਯ ਹੈ।

Verse 77

उपसाधको नरः प्रोक्तो यतोतस्तदनन्तरम् / नम्य इत्यच्यते सद्भिस्तारतम्येन सर्वदा

ਇਤਨੇ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ‘ਉਪਸਾਧਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੱਜਣ ਲੋਕ ਪੁੰਨ ਦੇ ਦਰਜੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ‘ਨਮ੍ਯ’—ਅਰਥਾਤ ਵੰਦਨੀਯ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 78

अतो व्यासं नमस्कुर्याद्ग्रन्थकर्तृत्वहेतुतः / शौनक उवाच / व्यासस्य नमनं ह्यन्ते कथं कार्यं महात्मनः

ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਮਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ?”

Verse 79

अन्ते च वन्दने तस्य कारणं ब्रूहि सुव्रत / सूत उवाच / विष्णोरनन्तरं व्यासनमनं मुख्यमेव हि

ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੰਦਨਾ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਮੁੱਖ ਹੈ।

Verse 80

हरिरेव यतो व्यासो वाच्यचक्रस्वरूपकः / व्यासो नैव समत्वेन प्रोक्तो भगवतो हरेः

ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਆਸ ਆਪ ਹੀ ਹਰਿ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਣੀ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਸਰੂਪ; ਇਸ ਲਈ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕੇਵਲ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ।

Verse 81

तत्रापि कारणं वक्ष्ये सादरेण मुनीश्वराः / व्यासस्तु कश्चन ऋषिः पुराणे तामसे स्मृतः

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਤਾਮਸ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਆਸ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 82

प्रविशन्ति ह्यन्धतम इति त्वन्ते नमस्कृतः

“ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਘੋਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ”—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 83

यदिदं परमं गोप्यं हृदि धार्यं न संशयः / पराणां नम्यमेवोक्तं प्रतिपाद्यं यतोत्र हि

ਇਹ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਲਈ ਵੰਦਨਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 84

समासव्यासभावाद्धि पराणां तत्प्रतीयते / वास्तवं तं न जानीयुरुपजीव्यो यतो हरिः

ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇ ਭਿੰਨ ਢੰਗ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਤਾਂ ਹਰਿ ਹੀ ਹਨ।

Verse 85

हरिर्व्यासस्त्वेक एव व्यासस्तु हरिवत्स्मृतः / उपजीव्यतदीशत्वे तयोरेव न संशयः

ਹਰੀ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਤੱਤਵਤಃ ਇਕ ਹੀ ਹਨ; ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰੀ-ਸਮਾਨ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 86

ईशकोटिप्रविष्टत्वाच्छ्रियः स्वामित्वमीरितम् / त्रयाणामुपजीव्यत्वात्सेव्यत्वात्स्वामिता स्मृताः

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਕੋਟਿ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਦਾ ਸਵਾਮਿਤਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਭ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਵਾਮੀ-ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 87

वाय्वादीनां त्रयाणां च सेव्यत्वात्सेव्यता स्मृता / भूभारहरणे विष्णोः प्रधानाङ्गं हि मारुतिः

ਵਾਯੂ ਆਦਿ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਸੇਵਣਯੋਗ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਉਚਿਤ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਰਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਮਾਰੁਤੀ (ਹਨੁਮਾਨ) ਹੀ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹੈ।

Verse 88

वाक्यरूपा भारती तु द्वितीयाङ्गं हि सा स्मृता / तृतीयाङ्ग हरेः शेषो न नम्याः साम्यतो हरेः

ਵਾਣੀ-ਸਰੂਪ ਭਾਰਤੀ (ਸਰਸਵਤੀ) ਹਰੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅੰਗ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਹਰੀ ਦਾ ਤੀਜਾ ਅੰਗ ਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ; ਹਰੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 89

प्रतिपाद्या मुख्यतया नम्या एव समीरिताः / अवान्तराश्च वाय्वाद्या न नम्यास्तेन ते स्मृताः

ਇੱਥੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ-ਯੋਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਾਯੂ ਆਦਿ ਅਵਾਂਤਰ (ਗੌਣ) ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਮਸਕਾਰ-ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਗਏ।

Verse 90

भीष्मद्रोणादिनामानि भीमादिष्वेव मुख्यतः / वाचकानि यतो नित्यं तन्नम्यास्ते मुनीश्वराः

ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ ਆਦਿ ਨਾਮ ਮੁੱਖ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਭੀਮ ਆਦੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਸਦਾ ਪ੍ਰਣਾਮਯੋਗ ਹਨ।

Verse 91

पराणामेव नम्यत्वं प्रतिपाद्यत्वमेव हि / एतत्सर्वं मयाख्यातं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕੇਵਲ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹੀ ਪ੍ਰਣਾਮਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ਯ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ—ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?