Adhyaya 38
ललितोपाख्याने मन्त्रतारतम्यकथनम् (Hierarchy of Mantras in the Lalitopākhyāna)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲਲਿਤੋਪਾਖਿਆਨ ਅੰਦਰ ਹਯਗ੍ਰੀਵ–ਅਗਸਤ੍ਯ ਸੰਵਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ, ਭੰਡਾਸੁਰ-ਵਧ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ/ਸ਼੍ਰੀਨਗਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸੁਣ ਕੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ‘ਉਸ ਮੰਤ੍ਰ’ ਦੀ ਸਾਧਨਾ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਲੱਛਣ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤਵ ਮੰਨ ਕੇ ਵੇਦਰਾਸ਼ੀ, ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਦੁਰਗਾ, ਗਣਪਤੀ, ਅਰਕ/ਸੂਰਜ, ਸ਼ੈਵ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਾਰਸਵਤ, ਗਿਰਿਜਾ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਆਮਨਾਯ-ਭੇਦ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਾਰਤਮ੍ਯਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਲਿਤਾ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਦਸਵਿਧ ਭੇਦ ਅਤੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਤ੍ਰਰਾਜ—ਲੋਪਾਮੁਦਰਾ ਤੇ ਕਾਮਰਾਜ—ਹਾਡਿਕਾਦਿ/ਕਾਦਿਕਾਦਿ ਬੀਜ-ਵਰਨ ਭੇਦ ਸਮੇਤ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने गृहराजान्तरकथनं नाम सप्तत्रिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच श्रुतमेतन्महावृत्तमाविर्भावादिकं महत् / भण्डासुरवधश्चैव देव्याः श्रीनगरस्थितिः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਹਯਗ੍ਰੀਵ–ਅਗਸਤ੍ਯ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਲਲਿਤੋਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ ‘ਗ੍ਰਿਹਰਾਜਾਂਤਰਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਸੈਂਤੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਅਗਸਤ੍ਯ ਬੋਲੇ—ਦੇਵੀ ਦੇ ਆਵਿਰਭਾਵ ਆਦਿ ਦਾ ਇਹ ਮਹਾਨ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ; ਭੰਡਾਸੁਰ-ਵਧ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਵੀ।
Verse 2
इदानीं श्रोतुमिच्छामि तस्या मत्रस्य साधनम् / तन्मन्त्राणां लक्षणं च सर्वमेतन्निवेदय
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੋ।
Verse 3
हयग्रीव उवाच सर्वेभ्यो ऽपि पदार्थेभ्यः शाब्दं वस्तु महत्तरम् / सर्वेभ्यो ऽपि हि शब्देभ्यो वेदराशिर्महान्मुने
ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਮੁਨੀ! ਸਭ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼ਬਦ-ਤੱਤਵ ਵਧੇਰੇ ਮਹਾਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦ-ਰਾਸ਼ੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਹੈ।
Verse 4
सर्वेभ्यो ऽपि हि वेदेभ्यो वेदमन्त्रा महत्तराः / सर्वेभ्यो वेदमन्त्रेभ्यो विष्णुमन्त्रा महत्तराः
ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੇਦ-ਮੰਤਰ ਮਹਾਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵੇਦ-ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਮੰਤਰ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 5
तेभ्यो ऽपि दौर्गमन्त्रास्तु महान्तो मुनिपुङ्गव / तेभ्यो गाणपता मन्त्रा मुने वीर्य महत्तराः
ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਮੰਤਰ ਮਹਾਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਗਣਪਤੀ ਦੇ ਮੰਤਰ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਉੱਚੇ ਹਨ।
Verse 6
तेभ्यो ऽप्यर्कस्य मन्त्रास्तु तेभ्यः शैवा महत्तराः / तेभ्यो ऽपि लक्ष्मीमन्त्रास्तु तेभ्यः सारस्वता वराः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੰਤਰ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸ਼ੈਵ ਮੰਤਰ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਮੰਤਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਮੰਤਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ।
Verse 7
तेभ्यो ऽपि गिरिजामन्त्रास्तेभ्यश्चाम्नायभेदजाः / सर्वाम्नायमनुभ्यो ऽपि वाराहा मनवो वराः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਗਿਰਿਜਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਦੇ ਮੰਤਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਆਮਨਾਯ-ਭੇਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਤਰ ਹਨ; ਪਰ ਸਭ ਆਮਨਾਯ-ਮਨੂਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਾਰਾਹ ਮਨੂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ।
Verse 8
तेभ्यः श्यामामनुवरा विशिष्टा इल्वलान्तक / तेभ्यो ऽपि ललितामन्त्रा दशभेदविभेदिताः
ਹੇ ਇਲਵਲਾਂਤਕ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸ਼ਿਆਮਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਲਲਿਤਾ ਦੇ ਮੰਤਰ ਦਸ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 9
तेषु द्वौ मनुराजौ तु वरिष्ठौ विन्ध्यमर्दन / लोपामुद्रा कामराज इति ख्यातिमुपागतौ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਨੁਰਾਜ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਹੇ ਗਏ—ਵਿੰਧ੍ਯਮਰਦਨ ਅਤੇ ਲੋਪਾਮੁਦ੍ਰਾ; ਅਤੇ ਉਹ ‘ਕਾਮਰਾਜ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।
Verse 10
ह्रादिस्तु लोपामुद्रा स्यात्कामराजस्तु कादिकाः / हंसादेर्वाच्यतां याताः कामराजो महेस्वरः
‘ਹ੍ਰਾਦਿ’ ਰੂਪ ਲੋਪਾਮੁਦ੍ਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਕਾਦਿ’ ਰੂਪ ਕੰਮਰਾਜ; ‘ਹੰਸ’ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਵਾਚ੍ਯ ਹੈ, ਉਹੀ ਕੰਮਰਾਜ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।
Verse 11
स्मरादेर्वाच्यतां याता देवी श्रीललितांबिका / हादिकाद्योर्मन्त्रयोस्तु भेदो वर्णत्रयोद्भवः
‘ਸਮਰ’ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਵਾਚ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵੀ ਸ਼੍ਰੀਲਲਿਤਾਂਬਿਕਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ‘ਹਾਦਿ’ ਅਤੇ ‘ਕਾਦਿ’ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਤਿੰਨ ਵਰਣਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ।
Verse 12
त्योश्च कामराजो ऽयं सिद्धिदो भक्तिशालिनाम् / शिवेन शक्त्या कामेन क्षित्या चैव तु मायया
ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ‘ਕਾਮਰਾਜ’ ਭਕਤੀਸ਼ਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਕਤੀ, ਕਾਮ, ਕ੍ਸ਼ਿਤੀ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਰੂਪ ਨਾਲ।
Verse 13
हंसेन भृगुणा चैव कामेन शशिमौलिना / शक्रेण भुवनेशेन चन्द्रेण च मनोभुवा
ਉਹ ‘ਹੰਸ’, ‘ਭ੍ਰਿਗੁ’, ‘ਕਾਮ’, ‘ਸ਼ਸ਼ਿਮੌਲੀ’, ‘ਸ਼ਕ੍ਰ’, ‘ਭੁਵਨੇਸ਼’, ‘ਚੰਦਰ’ ਅਤੇ ‘ਮਨੋਭਵ’—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਅਭਿਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
क्षित्या हृल्लेखया चैव प्रोक्तो हंसादिमन्त्रराट् / कामादिमन्त्रराजस्तु स्मरयोनिः श्रियो मुखे
ਖ਼ਿਤਿਆ ਅਤੇ ਹ੍ਰੁੱਲੇਖਾ ਦੁਆਰਾ ‘ਹੰਸ’ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਰਾਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ‘ਕਾਮ’ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਰਾਜ—ਸਮਰਯੋਨੀ—ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 15
पञ्चत्रिकमहाविद्या ललितांबा प्रवाचिकाम् / ये यजन्ति महाभागास्तेषां सर्वत्र सिद्धये
ਪੰਚਤ੍ਰਿਕ ਮਹਾਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਵਚਿਕਾ ਲਲਿਤਾਂਬਾ ਹੈ; ਜੋ ਮਹਾਭਾਗ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 16
सद्गुरोस्तु मनुं प्राप्य त्रिपञ्चार्णपरिष्कृतम् / सम्यक्संसाधयेद्विद्वान्वक्ष्यमाणप्रकारतः
ਸਦਗੁਰੂ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਪੰਚਾਰਣ ਨਾਲ ਪਰਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਮੰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਅੱਗੇ ਦੱਸੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਠੀਕ ਸਾਧਨਾ ਕਰੇ।
Verse 17
तत्क्रमेण प्रवक्ष्यामि सावधानो मुने शृणु / प्रातरुत्थाय शिरसिस्मृत्वा कमलमुज्ज्वलम्
ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣੋ। ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ, ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਉਜਲਾ ਕਮਲ ਸਿਮਰੋ।
Verse 18
सहस्रपत्रशोभाढ्यं सकेशरसुकर्णिकम् / तत्र श्रीमद्गुरुं ध्वात्वा प्रसन्नं करुणामयम्
ਹਜ਼ਾਰ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਕੇਸਰ-ਰਸ ਵਾਲੀ ਕਰਨਿਕਾ ਸਮੇਤ ਉਸ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਕਰੁਣਾਮਯ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਗੁਰੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।
Verse 19
ततोबहिर्विनिर्गत्य कुर्याच्छौचादिकाः क्रियाः / अथागत्य च तैलेन सामोदेन विलेपितः
ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸ਼ੌਚ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਰੇ। ਤਦ ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਤੇਲ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰੇ।
Verse 20
उद्वर्तितश्च सुस्नातः शुद्धेनोष्णेन वारिणा / आपो निसर्गतः पूताः किं पुनर्वह्निसंयुताः / तस्मादुष्णोदके स्नायात्तदभावे यथोदकम्
ਉਦਵਰਤਨ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ। ਪਾਣੀ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਅੱਗ ਨਾਲ ਤਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ; ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਪਾਣੀ ਮਿਲੇ।
Verse 21
परिधाय पटौ शुद्धे कौसुम्भौ वाथ वारुणौ / आचम्य प्रयतो विद्वान्हृदि ध्यायन्परांबिकाम्
ਸ਼ੁੱਧ ਕਪੜੇ—ਕੌਸੁੰਭ ਜਾਂ ਵਾਰੁਣ (ਨੀਲੇ)—ਧਾਰਨ ਕਰੇ। ਆਚਮਨ ਕਰ ਕੇ ਨਿਯਮਵਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਰਾਂਬਿਕਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 22
ऊर्ध्वपुण्ड्रं त्रिपुण्डं वा पट्टवर्धनमेव वा / अगस्त्यपत्राकारं वा धृत्वा भाले निजोचितम् / अन्तर्हितश्च शुद्धात्मा सन्ध्यावन्दनमाचरेत्
ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਊਰਧਵਪੁੰਡ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ, ਪੱਟਵਰਧਨ ਜਾਂ ਅਗਸਤ੍ਯ-ਪੱਤਰ ਆਕਾਰ ਦਾ ਤਿਲਕ ਧਾਰੇ। ਫਿਰ ਅੰਤਰਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ ਸੰਧਿਆਵੰਦਨ ਕਰੇ।
Verse 23
अश्वत्थपत्राकारेण पात्रेण सकुशाक्षतम् / सपुष्पचन्दनं चार्ध्यं मार्तण्डाय समुत्क्षिपेत्
ਅਸ਼ਵੱਥ ਦੇ ਪੱਤੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਤ ਸਮੇਤ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਚੰਦਨ ਵਾਲਾ ਅਰਘ੍ਯ ਮਾਰਤੰਡ ਸੂਰਜਦੇਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 24
तथार्ध्यभावदेवत्वाल्ललितायै त्रिरर्ध्यकम् / तर्प्पयित्वा यथाशक्ति मूलेन ललितेश्वरीम्
ਅਰਘ੍ਯ-ਭਾਵ ਦੀ ਅਧਿਦੇਵੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲਲਿਤਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਅਰਘ੍ਯ ਭੇਟ ਕਰਕੇ, ਯਥਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਲਲਿਤੇਸ਼ਵਰੀ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 25
देवर्षिपितृवर्गांश्च तर्पयित्वा विधानतः / दिवाकरमुपास्थाय देवीं च रविबिम्बगाम्
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ-ਪਿਤ੍ਰ ਵਰਗਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਦਿਵਾਕਰ ਦਾ ਉਪਾਸਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਬਿੰਬ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਵੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।
Verse 26
मौनी विशुद्धहृदयः प्रविश्य मखमन्दिरम् / चारुकर्पूरकस्तूरीचन्दनादिविलेपितः
ਮੌਨ ਧਾਰ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕਪੂਰ, ਕਸਤੂਰੀ, ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਦਾ ਲੇਪ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਰਹੇ।
Verse 27
भूषणैर्भूषिताङ्गश्च चारुशृङ्गारवेषधृक् / आमोदिकुसुमस्रग्भिरवतंसितकुन्तलः
ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗ ਸਜਾ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ-ਵੇਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਅਵਤੰਸਿਤ ਕਰੇ।
Verse 28
संकल्पभूषणो वाथ यथाविभवभूषणः / पूजाखण्डे वक्ष्यमाणान्कृत्वा न्यासाननुक्रमात्
ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਹੀ ਭੂਸ਼ਣ ਮੰਨ ਕੇ, ਜਾਂ ਯਥਾ-ਵਿਭਵ ਭੂਸ਼ਣ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਪੂਜਾ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਨਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇ।
Verse 29
मृद्वासने समासीनो ध्यायेच्छ्रीनगरं महत् / नानावृक्षमहोद्यानमारभ्य ललितावधि
ਨਰਮ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਮਹਾਨ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਨਾਨਾ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਵੱਡੇ ਉਦਿਆਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲਲਿਤਾ-ਪਰਯੰਤ ਸਭ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿਚ ਧਾਰੇ।
Verse 30
ध्यायेच्छ्रीनगरं दिव्यं बहिरन्तरतः शुचिः / पूजाखण्डोक्तमार्गेम पूजां कृत्वा विलक्षणः
ਬਾਹਰੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਪੂਜਾ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਵਿਲੱਖਣ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ।
Verse 31
अक्षमालां समादाय चन्द्रकस्तूरिवासिताम् / उदङ्मुखः प्राङ्खो वा जपेत्सिंहासनेश्वरीम् / षट्त्रिंशल्लक्षसंख्यां तु जपेद्विद्या प्रसीदति
ਚੰਦਨ ਤੇ ਕਸਤੂਰੀ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧਿਤ ਅੱਖਮਾਲਾ ਲੈ ਕੇ, ਉੱਤਰਮੁਖ ਜਾਂ ਪੂਰਬਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਸਿੰਹਾਸਨੇਸ਼ਵਰੀ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਛੱਤੀ ਲੱਖ ਜਪ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 32
तद्दशांशस्तु होमः स्यात्तद्दशांशं च तर्पणम् / तद्दशांशं ब्राह्मणानां भोजनं समुदीरितम्
ਉਸ ਜਪ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੋਮ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਤਰਪਣ। ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ—ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 33
एवं स सिद्धमन्त्रस्तु कुर्यात्काम्यजपं पुनः / लक्षमात्रं जपित्वा तु मनुष्यान्वशमानयेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਮੰਤ੍ਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਕਾਮ੍ਯ ਜਪ ਕਰੇ। ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
लक्षद्वितयजाप्येन नारीः सर्वा वशं नयेत् / लक्षत्रितयजापेन सर्वान्वशयते नृपान्
ਦੋ ਲੱਖ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਜਪ ਨਾਲ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 35
चतुर्लक्षजपे जाते क्षुभ्यन्ति फणिकन्यकाः / पञ्चलक्षजपे जाते सर्वाः पातालयोषितः
ਚਾਰ ਲੱਖ ਜਪ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਚੰਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪੰਜ ਲੱਖ ਜਪ ਹੋਣ ਤੇ ਪਾਤਾਲ ਦੀਆਂ ਸਭ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਚੰਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 36
भूलोकसुन्दरीवर्गो वश्यःषड्लक्षजापतः / क्षुभ्यन्ति सप्त लक्षेण स्वर्गलोकमृगीदृशः
ਛੇ ਲੱਖ ਜਪ ਨਾਲ ਭੂਲੋਕ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਵਰਗ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੱਤ ਲੱਖ ਜਪ ਨਾਲ ਸਵਰਗਲੋਕ ਦੀਆਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਨੈਣੀਆਂ ਵੀ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 37
देवयोनिभवाः सर्वे ऽप्यष्टलक्षजपाद्वशाः / नवलक्षेण गीर्वाणा नखिलान्वशमानयेत्
ਅੱਠ ਲੱਖ ਜਪ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਸਭ ਜੀਵ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਨੌਂ ਲੱਖ ਜਪ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 38
लक्षैकादशजाप्येन ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् / लक्षद्वादशजापेन सिद्धीरष्टौ वशं नयेत्
ਗਿਆਰਾਂ ਲੱਖ ਜਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ-ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਬਾਰਾਂ ਲੱਖ ਜਪ ਨਾਲ ਅੱਠੋਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵੀ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 39
इन्द्रस्येन्द्रत्वमेतेन मन्त्रेण ह्यभवत्पुरा / विष्णोर्विष्णुत्वमेतेन शिवस्य शिवतामुना
ਇਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਇੰਦਰਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਇਸੇ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂਤਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਤਵ ਮਿਲਿਆ।
Verse 40
इन्दोश्चन्द्रत्वमेतेन भानोर्भास्करतामुना / सर्वासां देवतानां च तास्ताः सिद्धय उज्ज्वलाः / अनेन मन्त्रराजेन जाता इत्यवधारय
ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਇੰਦੂ ਨੂੰ ਚੰਦਰਤਵ ਅਤੇ ਭਾਨੂ ਨੂੰ ਭਾਸਕਰਤਾ ਮਿਲੀ; ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਹ-ਉਹ ਉਜਲੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰਰਾਜ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ—ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਜਾਣ।
Verse 41
एतन्मन्त्रस्य जापी तु सर्वपापविवर्जितः / त्रैलोक्यसुन्दराकारो मन्मथस्यापि मोहकृत्
ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮੰਮਥ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
सर्वाभिः सिद्धिभिर्युक्तः सर्वज्ञः सर्वपूजितः / दर्शनादेव सर्वषामन्तरालस्य पूरकः
ਉਹ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਪੂਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਘਾਟ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 43
वाचा वाचस्पतिसमः श्रिया श्रीपतिसानभः / बले मरुत्समानः स्यात्स्थिरत्वे हिमवानिव
ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਚਸਪਤੀ ਵਰਗਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ ਸਮਾਨ; ਬਲ ਵਿੱਚ ਮਰੁਤਾਂ ਜਿਹਾ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਵਿੱਚ ਹਿਮਵਾਨ (ਹਿਮਾਲਯ) ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 44
औन्नत्ये मेरुतुल्यः स्याद्गांभीर्येण महार्णवः / क्षणात्क्षोभकरो मूर्त्या ग्रामपल्लीपुरादिषु
ਉੱਚਾਈ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੇਰੂ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਮੂਰਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ, ਪੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰੀਆਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖਲਬਲੀ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 45
ईषद्भूभङ्गमात्रेण स्तम्भको जृंभकस्तथा / उच्चाटको मोहकश्च मारको दुष्टचेतसाम्
ਧਰਤੀ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਭੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਤੰਭਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜ੍ਰੰਭਣ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉੱਚਾਟਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮੋਹਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਚਿੱਤਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਵੀ ਹੈ।
Verse 46
क्रुद्धः प्रसीदति हठात्तस्य दर्शनहर्षितः / अष्टादशसु विद्यासु निरूढिमभिगच्छति
ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹರ್ಷਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਠਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੂਰੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 47
मन्दाकिनीपूरसमा मधुरा तस्य भारती / न तस्याविदितं किञ्चित्सर्वशास्त्रेषु कुम्भज
ਹੇ ਕੁੰਭਜ! ਉਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੀ ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅਣਜਾਣ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 48
दर्शनानि च सर्वाणि कर्तु खण्डयितुं पटुः / तत्त्वञ्जानाति निखिलं सर्वज्ञत्वं च गच्छति
ਉਹ ਸਭ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ। ਉਹ ਸਮੂਹ ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸਰਵਜ੍ਞਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 49
सदा दयार्द्रहृदयं तस्य सर्वेषु जन्तुषु / तत्कोपाग्नेर्विषयतां गन्तुं नालं जगत्त्रयी
ਉਹ ਸਦਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਹਿਰਦਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰੋਧ-ਅੱਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਨ ਜੋਗ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 50
तस्य दर्शनवेलायां श्लथन्नीवीनिबन्धनाः / विश्रस्तरशनाबन्धा गलत्कुण्डलसञ्चयाः
ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੀਵੀ-ਬੰਧ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਗਏ; ਕਮਰਬੰਦ ਖਿਸਕ ਗਏ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਝੜਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 51
घर्मवारिकणश्रेणीमुक्ताभूषितमूर्तयः / अत्यन्तरागतरलव्यापारनयनाञ्चलाः
ਪਸੀਨੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਜਾ ਰਹੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਅਤਿ ਅਨੁਰਾਗ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਚੰਚਲ ਹੋ ਉਠੇ।
Verse 52
स्रंसमानकरांभोजमणिकङ्कणपङ्क्तयः / ऊरुस्तम्भेन निष्पन्दा नमितास्याश्च लज्जया
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਮਣੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਗਣਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਢਲਕਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ; ਜੰਘਾਂ ਜੜ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਲਾਜ ਨਾਲ ਮੁਖ ਝੁਕ ਗਿਆ।
Verse 53
द्रवत्कन्दर्पसदनाः पुलकाङ्कुरभूषणाः / अन्यमाकारमिव च प्राप्ता मानसजन्मना
ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਮਨ ਪਿਘਲ ਗਿਆ; ਰੋਮਾਂਚ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਬਣ ਗਏ; ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈਆਂ।
Verse 54
दीप्यमाना इवोद्दामरागज्वालाकदंबकैः / वीक्ष्यमाणा इवानङ्गशरपावकवृष्टिभिः
ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਉੱਦਾਮ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀਆਂ ਜਵਾਲਾ-ਗੁੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਦਹਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਅਨੰਗ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਅੱਗ-ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਨਿਹਾਰੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
Verse 55
उत्कण्ठया तुद्यमानाः खिद्यमाना तनूष्मणा / सिच्यमानाः श्रमजलैः शुच्यमानाश्च लज्जया
ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਉਤਕੰਠਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁਭਦੀ ਸੀ, ਦੇਹ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਕਲਪ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਪਾਣੀ (ਪਸੀਨੇ) ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਲਾਜ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
Verse 56
कुलं जातिं च शीलं च लज्जां च परिवारकम् / लोकाद्भयं बन्धुभयं परलोकभये तथा
ਕੁਲ, ਜਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ੀਲ; ਅਤੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਵਾਂਗ ਲਾਜ—ਲੋਕ ਦਾ ਡਰ, ਬੰਧੂਆਂ ਦਾ ਡਰ, ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦਾ ਡਰ ਵੀ।
Verse 57
मुञ्चन्त्यो हृदि याचन्त्यो भवन्ति हरिणीदृशः / अरण्ये पत्तने वापि देवालयमठेषु वा / यत्र कुत्रापि तिष्ठन्तं तं धावन्ति मृगीदृशः
ਦਿਲ ਦਾ ਸੰਕੋਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਉਹ ਹਰিণੀ-ਨੈਣ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਾਲਿਆਂ ਜਾਂ ਮਠਾਂ ਵਿੱਚ; ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਮ੍ਰਿਗੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੀਆਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੌੜ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 58
अत्याहतो यथैवांभोबिन्दुर्भ्रमति पुष्करे / तद्वद्भ्रमन्ति चित्तानि दर्शने तस्य सुभ्रुवाम्
ਜਿਵੇਂ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਖਾਧਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਬੂੰਦ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸੁਭ੍ਰੂਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਵੀ ਭਟਕਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
Verse 59
विनीतानवनीतानां विद्रावणमहाफलम् / तं सेवन्ते समस्तानां विद्यानामपि पङ्क्तयः
ਵਿਨੀਤਾਂ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਅਵਿਨੀਤਾਂ ਦਾ ਦਮਨ—ਇਹ ਮਹਾਂ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 60
चन्द्रार्कमण्डलद्वन्द्वकुचमण्डलशोभिनी / त्रिलोके ललना तस्य दर्शनादनुरज्यति / अन्यासां तु वराकीणां वक्तव्यं किं तपोधन
ਚੰਦ੍ਰ-ਸੂਰਜ ਮੰਡਲਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਵਰਗੇ ਸਤਨ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਉਹ; ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਦਿਨੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿਣਾ, ਹੇ ਤਪੋਧਨ!
Verse 61
पत्तनेषु च वीथीषु चत्वरेषु वनेषु च / तत्कीर्तिघोषणा पुण्या सदा द्युसद्द्रुमायते
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਚੌਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਦੀ ਪੁੰਨ ਘੋਸ਼ਣਾ ਸਦਾ ਸੁਰਗ ਦੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਾਂਗ ਫਲਦੀ-ਫੂਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 62
तस्य दर्शनतः पाप जालं नश्यति पापिनाम् / तद्गुणा एव घोक्ष्यन्ते सर्वत्र कविपुङ्गवैः
ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪਾਪੀਆਂ ਦਾ ਪਾਪ-ਜਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਕਵੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 63
भिन्नैर्वर्णैरायुधैश्च भिन्नैर्वाहनभूषणैः / ये ध्यायन्ति महादेवीं तास्ताः सिद्धीर्भञ्जति ते
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਯੁਧਾਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਵਾਹਨ-ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਸਮੇਤ ਜੋ ਮਹਾਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੇਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹੋ-ਉਹੋ ਸਿੱਧੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।
Verse 64
मनोरादिमखण्डस्तु कुन्देन्दुधवलद्युतिः / अहश्चक्रे ज्वलज्ज्वालश्चिन्तनीयस्तु मूलके
ਮਨੋਰਾਦਿ ਨਾਮ ਦਾ ਖੰਡ ਕੁੰਦ-ਫੁੱਲ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਧਵਲ ਜੋਤ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਹਸ਼ਚਕ੍ਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਲਦੀ ਜਵਾਲਾ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਮੂਲਾਧਾਰ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 65
इन्द्रगोपक संकाशो द्वितीयो मनुखण्डकः / नीभालनीये ऽहश्चक्रे आबालान्तज्वलच्छिखः
ਦੂਜਾ ਮਨੁੱਖੰਡਕ ਇੰਦਰਗੋਪਕ (ਲਾਲ ਕੀੜੇ) ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ। ਅਹਸ਼ਚਕ੍ਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਰਸ਼ਨਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਜਲਦੀ ਸ਼ਿਖਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 66
अथ बालादिपद्मस्थद्विदलांबुजकोटरे / नीभालनीयस्तार्तीयखण्डो दुरितखण्डकः
ਫਿਰ ਬਾਲਾਦਿ ਪਦਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੋ-ਦਲ ਕਮਲ ਦੇ ਕੋਟਰ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਖੰਡ—ਦੁਰਿਤਖੰਡਕ—ਦਰਸ਼ਨਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 67
मुक्ता ध्येया शशिजोत्स्ना धवलाकृतिरंबिका / रक्तसंध्यकरोचिः स्याद्वशीकरणकर्मणि
ਅੰਬਿਕਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਮੋਤੀ ਵਰਗੀ, ਚੰਦ੍ਰ-ਜੋਤਸਨਾ ਵਰਗੀ ਧਵਲ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਾਲ ਸੰਧਿਆ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 68
सर्वसंपत्तिलाभे तु श्यामलाङ्गी विचिन्त्यते / नीला च मूकीकरणे पीता स्तंभनकर्मणि
ਸਾਰੀ ਸੰਪੱਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸ਼ਿਆਮਲਾਂਗੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨੀਲੀ, ਅਤੇ ਸਤੰਭਨ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪੀਲੀ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 69
कवित्वे विशदाकारा स्फटिकोपलनिर्मला / धनलाभे सुवर्णाभा चिन्त्यते ललितांबिका
ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਫਟਿਕ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਧਨ-ਲਾਭ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਲਿਤਾਂਬਿਕਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 70
आमूलमाब्रह्मबिलं ज्वलन्माणिक्यदीपवत् / ये ध्यायन्ति महापुञ्जं ते स्युः संसिद्धसिद्धयः
ਮੂਲਾਧਾਰ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਤੱਕ ਜਲਦੇ ਮਾਣਿਕ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਉਸ ਮਹਾਪੁੰਜ ਦਾ ਜੋ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਧ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 71
एवं बहुप्रकारेण ध्यानभेदेन कुम्भज / निभालयन्तः श्रीदेवीं भजन्ति महतीं श्रियम् / प्राप्यते सद्भिरेवैषा नासद्भिस्तु कदाचन
ਹੇ ਕੁੰਭਜ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਧਿਆਨ-ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਗਤ ਮਹਾਨ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਵੀ ਕੇਵਲ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
Verse 72
यैस्तु तप्तं तपस्तीव्रं तैरेवात्मनि ध्यायते / तस्य नो पश्चिमं जन्म स्वयं यो वा न शङ्करः / न तेन लभ्यते विद्या ललिता परमेश्वरी
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੀਖਾ ਤਪ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਆਪ ਸ਼ੰਕਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਆਖ਼ਰੀ ਜਨਮ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਨੂੰ ਲਲਿਤਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 73
वंशे तु यस्य कस्यापि भवेदेष मनुर्यदि / तद्वंश्याः सर्व एव स्युर्मुक्तास्तृप्ता न संशयः
ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਨੂ ਜਨਮ ਲੈ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਲੋਕ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 74
गुप्ताद्गुप्ततरैवैषा सर्वशास्त्रेषु निश्चिता / वेदाः समस्तशास्त्राणि स्तुवन्ति ललितेश्वरीम्
ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਗੁਪਤ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤਿ ਗੁਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਵੇਦ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਲਲਿਤੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 75
परमात्मेयमेव स्यादियमेव परा गतिः / इयमेव महत्तीर्थमियमेव महत्फलम्
ਇਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਹਾਤੀਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਮਹਾਫਲ ਹੈ।
Verse 76
इमां गायन्ति मुनयो ध्यायन्ति सनकादयः / अर्चन्तीमां सुरश्रेष्ठा ब्रह्माद्याः पञ्चसिद्धिदाम्
ਮੁਨੀ ਇਸ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਨਕ ਆਦਿ ਇਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇਵ, ਪੰਚਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 77
न प्राप्यते कुचारित्रैः कुत्सितैः कुटिलाशयैः / दैवबाह्यैर्वृथातर्कैर्वृथा विभ्रान्त बुद्धिभिः
ਕੁਚਰਿੱਤਰ, ਨਿੰਦਿਤ ਅਤੇ ਕੂਟਿਲ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੋ ਦੈਵੀ ਭਾਵ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਵਿਅਰਥ ਤਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਅਤੇ ਭ੍ਰਾਂਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਉਹ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
Verse 78
नष्टैरशीलैरुच्छिष्टैः कुलभ्रष्टैश्च निष्ठुरैः / दर्शनद्वेषिभिः पापशीलैराचारनिन्दकैः
ਜੋ ਨਸ਼ਟ, ਅਸ਼ੀਲ, ਉੱਛਿਸ਼ਟ-ਭੋਜੀ, ਕੁਲਭ੍ਰਸ਼ਟ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ ਹਨ; ਜੋ ਦਰਸ਼ਨ-ਦ್ವੇਸ਼ੀ, ਪਾਪਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਆਚਾਰ-ਨਿੰਦਕ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 79
उद्धतैरुद्धतालापैर्दांभिकैरतिमानिभिः / एतादृशानां मर्त्यानां देवानां चातिदुर्लभा
ਉੱਧਤ ਬੋਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਦੰਭੀ ਅਤੇ ਅਤਿ ਅਹੰਕਾਰੀ ਐਸੇ ਮਰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ (ਅਨੁਗ੍ਰਹ/ਸਿੱਧੀ) ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ।
Verse 80
देवतानां च पूज्यत्वमस्याः प्रोक्तं घटोद्भव / भण्डासुर वधायैषा प्रादुर्भूता चिदग्नितः
ਹੇ ਘਟੋਦਭਵ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਣਯੋਗਤਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਭੰਡਾਸੁਰ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਇਹ ਚਿਦਗਨੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 81
महात्रिपुरसुन्दर्या सूर्तिस्तेजोविजृंभिता / कामाक्षीति विधात्रा तु प्रस्तुता ललितेश्वरी
ਮਹਾਤ੍ਰਿਪੁਰਸੁੰਦਰੀ ਦੀ ਸਫੂਰਤੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਹੋਈ; ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਕਾਮਾਖ਼ੀ’ ਅਤੇ ‘ਲਲਿਤੇਸ਼ਵਰੀ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ।
Verse 82
ध्यायतः परया भक्त्या तां परां ललितांबिकाम् / सदाशिवस्य मनसो लालनाल्ललिताभिधा
ਜੋ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਪਰਮ ਲਲਿਤਾਂਬਿਕਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਲਾਲਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਲਲਿਤਾ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 83
यद्यत्कृतवती कृत्यं तत्सर्वं विनिवेदितम् / पूजाविधानमखिलं शास्त्रोक्तेनैव वर्त्मना / खण्डान्तरे वदिष्यामि तद्विलासं महाद्भुतम्
ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਜੋ ਕਰਤੱਬ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਨਿਵੇਦਿਤ ਹੋ ਗਏ; ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਮਹਾ ਅਦਭੁਤ ਵਿਲਾਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Frequently Asked Questions
No dynastic vamśa-catalog appears in the sampled portion; the chapter’s ‘metadata’ is primarily mantra-taxonomy rather than royal or sage genealogy, functioning as a doctrinal index of sacred sound traditions within Lalitopākhyāna.
None in the sampled verses; the content is classificatory and phonological (mantra hierarchy, bīja/varṇa distinctions) rather than bhuvana-kośa geography or planetary distances.
The significance lies in mantra-tāratamya culminating in Lalitā-mantras: Kāmarāja and Lopāmudrā are presented as supreme mantra-sovereigns, with hādikādi/kādikādi phonemic differences marking distinct vidyā-forms that are said to confer siddhi for bhakti-oriented sādhakas.