Adhyaya 3
प्रत्याहारवर्णनम् (Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ (ਪ੍ਰਲਯ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਥਿਤਿਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ ਮਹਾਕਲਪ-ਸੰਕਸ਼ਯ ਵੇਲੇ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਥੂਲ ਭੂਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੂਖਮ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਗੰਧ-ਤਨਮਾਤ੍ਰ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਜਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਰਸ-ਤਨਮਾਤ੍ਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਜਲ ਤੇਜਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਅੱਗ ਫੈਲ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼/ਅੱਗ ਦਾ ਰੂਪ-ਗੁਣ ਹਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ‘ਨਿਰਾਲੋਕ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਪੁਰਾਣਿਕ ਤਰਕ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते उत्तरभागे चतुर्थ उपसंहारपादे शिवपुरवर्णनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच प्रत्याहारं प्रवक्ष्यामि परस्यान्ते स्वयंभुवः / ब्रह्मणः स्थितिकाले तु क्षीणे तस्मिंस्तदा प्रभोः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੂ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਉੱਤਰਭਾਗ ਦੇ ਚੌਥੇ ਉਪਸੰਹਾਰਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਿਵਪੁਰ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਰਮ ਅੰਤ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਥਿਤਿਕਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗੇ, ਤਦ ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 2
यथेदं कुरुते व्यक्तं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः / अव्यक्तं ग्रसते व्यक्तं प्रत्याहारे च कृत्स्नशः
ਜਿਵੇਂ ਈਸ਼ਵਰ ਇਸ ਅਤਿ-ਸੂਖਮ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਵਿੱਚ ਅਵਿਅਕਤ ਤੱਤ ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
पुरान्तद्व्यणुकाद्यानां संपूर्णे कल्पसंक्षये / उपस्थिते महाघोरे ह्यप्रत्यक्षे तु कस्यचित्
ਜਦੋਂ ਕਲਪ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਸ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਘੋਰ ਪ੍ਰਲਯ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਦ੍ਵ੍ਯਣੁਕ ਆਦਿ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਵੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 4
अन्ते द्रुमस्य संप्राप्ते पश्चिमास्य मनोस्तदा / अन्ते कलियुगे तस्मिन्क्षीणे संहार उच्यते
ਤਦ ਮਨੂ ਦੇ ਇਸ ਪੱਛਮੀ (ਆਖ਼ਰੀ) ਕਾਲ ਵਿੱਚ ‘ਦ੍ਰੁਮ’ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ—ਇਸੇ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
संप्रक्षाले तदा वृ-त्ते प्रत्याहारे ह्युपस्थिते / प्रत्याहारे तदा तस्मिन्भूततन्मात्रसंक्षये
ਜਦੋਂ ‘ਸੰਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਾਲ’ (ਸਮ੍ਯਕ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਾਲਨ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰ ਵਿੱਚ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
महदादिविकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये / स्वभावकारिते तस्मिन्प्रवृत्ते प्रतिसंचरे
ਮਹਦ ਆਦਿ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ (ਸਥੂਲ) ਅੰਤ ਤੱਕ ਜੋ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ—ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਪ੍ਰਤਿਸੰਚਾਰ (ਪ੍ਰਤਿਆਵਰਤਨ) ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
आपो ग्रसंति वै पूर्वं भूमेर्गन्धात्मकं गुमम् / आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੰਧ-ਸਰੂਪ ਗੁਣ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 8
प्रणष्टे गन्धतन्मात्रे तोयावस्था धरा भवेत् / आपस्तदा प्रविष्टास्तु वेगवत्यो महास्वनाः
ਜਦੋਂ ਗੰਧ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਜਲ-ਅਵਸਥਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਦੋਂ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਧੁਨੀ ਵਾਲੀਆਂ ਆਪਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 9
सर्वमापूरयित्वेदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च / अपामपि गणो यस्तु ज्योतिःष्वालीयते रसः
ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ ਆਪਾਂ ਕਿਤੇ ਠਹਿਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕਿਤੇ ਵਿਚਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਲਾਂ ਦਾ ਜੋ ਸਮੂਹ-ਰੂਪ ਰਸ ਹੈ, ਉਹ ਜੋਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
नश्यन्त्यापस्तदा तत्र रसतन्मात्रसंक्षयात् / तीव्रतेजोहृतरसाज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्त्युत
ਉੱਥੇ ਰਸ-ਤਨਮਾਤ੍ਰ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਆਪਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੀਖੇ ਤੇਜ ਦੁਆਰਾ ਰਸ ਹਰਨ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਜੋਤੀ-ਸਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 11
ग्रस्ते च सलिले तेजः सर्वतोमुखमीक्षते / अथाग्निः सर्वतो व्याप्त आदत्ते तज्जलं तदा
ਜਦੋਂ ਜਲ ਗ੍ਰਸਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੇਜ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਤੱਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਰਬਤ੍ਰ ਵਿਆਪਕ ਅੱਗ ਉਸ ਜਲ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 12
सर्वमापूर्यते ऽर्चिर्भिस्तदा जगदिदं शनैः / अर्चिर्भिः संतते तस्मिंस्तर्यगूर्ध्वमधस्ततः
ਤਦ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਜਗਤ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰ ਵਿੱਚ ਤਿਰਛੇ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ—ਸਭ ਪਾਸੇ ਵਿਆਪਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 13
ज्योतिषो ऽपि गुणं रूपं वायुरत्ति प्रकाशकम् / प्रलीयते तदा तस्मिन्दीपार्चिरिव मारुते
ਜੋਤ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਗੁਣ-ਰੂਪ ਵੀ ਵਾਯੂ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਤਦ ਉਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ।
Verse 14
प्रनष्टे रूपतन्मात्रे हृतरूपो विभावसुः / उपशाम्यति तेजो हिवायुराधूयते महान्
ਜਦੋਂ ਰੂਪ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਵਿਭਾਵਸੁ (ਅੱਗ) ਰੂਪ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇਜ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵਾਯੂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵੱਗਦੀ ਹੈ।
Verse 15
निरालोके तदा लोके वायुभूते च तेजसि / ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संबन्धमात्मनः
ਉਦੋਂ ਲੋਕ ਅੰਧਕਾਰਮਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਜ ਵੀ ਵਾਯੂ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵਾਯੂ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।
Verse 16
ऊर्ध्वञ्चाधश्च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश / वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते च तत्
ਉੱਪਰ, ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਤਿਰਛੇ—ਦਸੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਡੋਲਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਯੂ ਦੇ ਗੁਣ, ਅਰਥਾਤ ਸਪਰਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
प्रशाम्यति तदा वायुः खन्तु तिष्ठत्यनावृतम् / अरूपमरसस्पर्शमगन्धं न च मूर्तिमत्
ਤਦ ਵਾਯੂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਖੰ (ਆਕਾਸ਼) ਬਿਨਾ ਢੱਕਣ ਦੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਰੂਪ ਰਹਿਤ, ਰਸ ਰਹਿਤ, ਸਪਰਸ਼ ਰਹਿਤ, ਗੰਧ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਮੂਰਤ।
Verse 18
सर्वमापूरयच्छब्दैः सुमहत्तत्प्रकाशते / तस्मिंल्लीने तदा शिष्टमाकाशं शब्दलक्षणम्
ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਭਰ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਤੇ ਤਦ ਸ਼ਬਦ-ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਸ਼ੇਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
शब्दमात्रं तदाकाशं सर्वमावृत्य तिष्ठति / तत्र शब्दं गुमं तस्य भूतदिर्ग्रसते पुनः
ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦ-ਮਾਤ੍ਰ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤਾਮਸਿਕ ਭੂਤਾਦਿ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
भूतेन्द्रियेषु युगपद्भूतादौ संस्थितेषु वै / अभिमानात्मको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः
ਜਦੋਂ ਭੂਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਭੂਤਾਦਿ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਅਹੰਕਾਰ-ਸਰੂਪ ਇਹ ਭੂਤਾਦਿ ਤਾਮਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
भूतादिर्ग्रसते चापि महान्वै बुद्धिलक्षणः / महानात्मा तु विज्ञेयः संकल्पो व्यवसायकः
ਭੂਤਾਦਿ ‘ਮਹਾਨ’ ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ-ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੋ।
Verse 22
बुद्धिर्मनश्च लिङ्गं च महानक्षर एव च / पर्यायवाचकैः शब्दैस्तमाहुस्तत्त्व चिन्तकाः
ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਲਿੰਗ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਅੱਖਰ—ਇਹਨਾਂ ਪਰਯਾਏਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਤੱਤਵ-ਚਿੰਤਕ ਉਸੇ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 23
संप्रलीनेषु भूतेषु गुणसाम्ये ततो महान् / लीयन्ते गुणसाम्यं तु स्वात्मन्येवावतिष्ठते
ਜਦੋਂ ਸਭ ਭੂਤ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਮਹੱਤੱਤਵ ਵੀ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਗੁਣ-ਸਾਮ੍ਯ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
लीयन्ते सर्वभूतानां कारणानि प्रसंगमे / इत्येष संयमश्चैव तत्त्वानां कारणैः सह
ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਾਰਣਾਂ ਸਮੇਤ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਇਹੀ ਨਿਯਮ-ਨਿਗ੍ਰਹ ‘ਸੰਯਮ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 25
तत्त्वप्रसंयमो ह्येष स्मृतो ह्यावर्तको द्विजाः / धर्माधर्मौं तपो ज्ञानं शुभं सत्यानृते तथा
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਇਹ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਯਮ ‘ਆਵਰਤਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਤਪ, ਗਿਆਨ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ-ਅਸਤ੍ਯ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 26
ऊर्ध्वभावो ह्यधोभावः सुखदुःखे प्रियाप्रिये / सर्वमेतत्प्रपञ्चस्थं गुणमात्रात्मकं स्मृतम्
ਉੱਪਰਲਾ ਭਾਵ ਤੇ ਹੇਠਲਾ ਭਾਵ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਪ੍ਰਿਯ-ਅਪ੍ਰਿਯ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਪੰਚ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 27
निरिन्द्रियाणां च तदा ज्ञानिनां यच्छुभाशुभम् / प्रकृत्यां चैव तत्सर्वं पुण्यं पापं प्रतिष्ठति
ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਰਹਿਤ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਜੋ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ—ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਸਮੇਤ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
यात्यवस्था तु साचैव देहिनां तु निरुच्यते / जन्तूनां पापपुण्यं तु प्रकृतौ यत्प्रतिष्ठितम्
ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜੋ ‘ਯਾਤ੍ਯਵਸਥਾ’ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਾਪ‑ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
अवस्थास्थानि तान्येव पुण्यपापानि जन्तवः / योजयन्ते पुनर्देहान्परत्वेन तथैव च
ਉਹੀ ਪੁੰਨ‑ਪਾਪ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ‑ਮੁੜ ਦੇਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 30
धर्माधर्मौं तु जन्तूनां गुणमात्रात्मकावुभौ / कारणैः स्वैः प्रचीयेते कायत्वेनेह जन्तुभिः
ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮਾਤ੍ਰ ਰੂਪ ਹਨ; ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਜੀਵ ਦੇਹ-ਭਾਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 31
सचेतनाः प्रलीयन्ते क्षेत्रज्ञाधिष्ठिता गुणाः / सर्गे च प्रतिसर्गे च संसारे चैव जन्तवः
ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਚੇਤਨ-ਯੁਕਤ ਗੁਣ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ‑ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਨਿਰੰਤਰ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 32
संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते कारणैः संचरन्ति च / राजसी तामसी चैव सात्त्विकी चैव वृत्तयः
ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜੁੜਦੇ ਹਨ, ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸੰਚਰਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਸੀ, ਤਾਮਸੀ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕੀ—ਇਹੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।
Verse 33
गुणमात्राः प्रवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठता स्त्रिधा / उर्द्ध्वदेशात्मकं सत्त्वमधोभागात्मकं तमः
ਗੁਣ-ਮਾਤ੍ਰ ਹੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੱਤਵ ਉੱਪਰ ਵੱਲ, ਤਮਸ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਹੈ।
Verse 34
तयोः प्रवर्त्तकं मध्ये इहैवावर्त्तकं रजः / इत्येवं परिवर्तन्तेत्रयश्चेतोगुणात्मकाः
ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਜਸ ਹੀ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਅਤੇ ਘੁੰਮਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਦੇ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਗੁਣ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 35
लोकेषु सर्वभूतानां तन्न कार्यं विजानता / अविद्याप्रत्ययारंभा आरभ्यन्ते हि मानवैः
ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਉਹ ਸੱਚਾ ਕਰਤੱਬ ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਅਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਉੱਠੀਆਂ ਧਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 36
एतास्तु गतयस्तिस्रः शुभात्पापात्मिकाः स्मृताः / तमसो ऽभिभवाज्जन्तुर्याथातथ्यं न विन्दति
ਇਹ ਤਿੰਨ ਗਤੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਤੋਂ ਪਾਪਮਈ ਤੱਕ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਤਮਸ ਦੇ ਹਾਵੇ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਯਥਾਰਥ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ।
Verse 37
अतत्त्वदर्शनात्सो ऽथ विविधं वध्यते ततः / प्राकृतेन च बन्धेन तथ्यावैकारिकेण च
ਤੱਤਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਵੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰ-ਜਨਿਤ (ਸੱਚ ਦਾ ਭਾਸ) ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਵੀ।
Verse 38
दक्षिणाभिस्ततीयेन बद्धो ऽत्यन्तं विवर्त्तते / इत्येते वै त्रयः प्रोक्ता बन्धा ह्यज्ञानहेतुकाः
ਦੱਖਿਣਾ-ਆਸਕਤੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਜੀਵ ਅਤਿ ਅਧਿਕ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਬੰਧਨ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 39
अनित्ये नित्यसंज्ञा च दुःखे च सुखदर्शनम् / अस्वे स्वमिति च ज्ञानमशुचौ शुचिनिश्चयः
ਅਨਿੱਤ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਦੀ ਧਾਰਣਾ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ; ਜੋ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮੇਰਾ’ ਜਾਣਨਾ, ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਚ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ—ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਹਨ।
Verse 40
येषामेते मनोदोषा ज्ञानदोषा विपर्ययात् / रागद्वेषनिवृत्तिश्च तज्ज्ञानं समुदाहृतम्
ਵਿਪਰਯਯ ਕਰਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੇਸ਼ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਉਹੀ ‘ਗਿਆਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 41
अज्ञानं तमसो मूरं कर्मद्वयफलं रजः / कर्म जस्तु पुनर्देहो महादुःखं प्रवर्त्तते
ਅਗਿਆਨ ਤਮਸ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਰਜਸ ਕਰਮ ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਫਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਕਰਮ ਤੋਂ ਫਿਰ ਦੇਹ ਜਨਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
श्रोत्रजा नेत्रजा चैव त्वग्जिह्वाघ्राणजा तथा / पुनर्भवकरी दुःखात्कर्मणा जायते तृषा
ਕੰਨ, ਅੱਖ, ਚਮੜੀ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਨੱਕ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ਯ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ—ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਜਨਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਜਨਮ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 43
सतृष्णो ऽभिहितो बालः स्वकृतैः कर्मणः फलैः / तैलवीडकवज्जीवस्तत्रैव परिवर्त्तते
ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਬਾਲਕ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝ ਕੇ, ਤੇਲ-ਪੀੜਕ ਵਾਂਗ ਜੀਵ ਓਥੇ ਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 44
तस्मान्मूलमनर्थानामज्ञान मुपदिश्यते / तं शत्रुमवधार्यैकं ज्ञाने यत्नं समाचरेत्
ਇਸ ਲਈ ਅਨਰਥਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਇਕ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਗਿਆਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 45
ज्ञानाद्धि त्यजते सर्वं त्यागाद्बुद्धिर्विरज्यते / वैराग्याच्छुध्यते चापि शुद्धः सत्त्वेन मुच्यते
ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ; ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਰਾਗ-ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸੱਤਵ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 46
अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि रागं भूतापहारिणम् / अभिष्वङ्गाय योगः स्याद्विषयेष्ववशात्मनः
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਰਾਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੇਬਸ ਆਤਮਾ ਲਈ ਲਗਾਵ ਹੀ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 47
अनिष्टमिष्टमप्रीतिप्रीतितापविषादनम् / दुःखलाभे न तापश्च सुखानुस्मरणं तथा
ਅਨਿਸ਼ਟ ਤੇ ਇਸ਼ਟ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰੀਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਾਪ ਅਤੇ ਵਿਸਾਦ; ਦੁੱਖ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ ਤਾਪ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖ ਦਾ ਯਾਦ ਕਰਨਾ—(ਇਹ ਲੱਛਣ ਹਨ)।
Verse 48
इत्येष वैषयो रागः संभूत्याः कारणं स्मृतः / ब्रह्मादौ स्थावरान्ते वै संसारेह्यादिभौतिके
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਆਸਕਤੀ (ਵੈਸ਼ਯ ਰਾਗ) ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਥਾਵਰ ਤੱਕ, ਇਸ ਆਦਿ-ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ।
Verse 49
अज्ञानपूर्वकं तस्मादज्ञानं तु विवर्जयेत् / यस्य चार्षे न प्रमाणं शिष्टाचारं तथैव च
ਇਸ ਲਈ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਅਗਿਆਨ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਲਈ ਨ ਰਿਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ, ਨ ਹੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਆਚਾਰ।
Verse 50
वर्णाश्रमविरुद्धो यः शिष्टशास्त्रविरोधकः / एष मार्गो हि निरये तिर्य्यग्योनौ च कारणम्
ਜੋ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਚੱਲਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਰਾਹ ਨਰਕ ਅਤੇ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 51
तिर्य्यग्यो निगतं चैव कारणं तत्त्ररुच्यते / त्रिविधो यातनास्थाने तिर्य्यग्योनौ च षड्विधे
ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਯਾਤਨਾ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ, ਅਤੇ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 52
कारणे विषये चैव प्रतिघातस्तु सर्वशः / अनैश्वर्यं तु तत्सर्वं प्रतिघातात्मकं स्मृतम्
ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤ (ਰੋਕ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰਾ ਅਨੈਸ਼ਵਰ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤ-ਸਰੂਪ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 53
इत्येषा तामसी वृत्तिर्भूतादीनां चतुर्विधा / सत्त्वस्थमात्रकं चित्तं यथासत्त्वं प्रदर्शनात्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਤ ਆਦਿ ਦੀ ਤਾਮਸੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਸੱਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਚਿੱਤ ਸੱਤ੍ਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 54
तत्त्वानां च यथातत्त्वं दृष्ट्वा वै तत्त्वदर्शनात् / सत्त्वक्षेत्रज्ञनानात्वमेतन्नानार्थदर्शनम्
ਤੱਤਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤੱਤਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦੇ ਤਿਵੇਂ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਸੱਤ੍ਵ ਅਤੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਨਾਨਾਰਥ-ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ।
Verse 55
नानात्वदर्शनं ज्ञानं ज्ञानाद्वै योग उच्यते / तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च
ਨਾਨਾਤ੍ਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੀ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਨਾਲ ਬੱਧ ਦਾ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਦਾ ਮੋਖ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 56
संसारे विनिवृत्ते तु मुक्तो लिङ्गेन मुच्यते / निःसंबन्धो ह्यचैतन्यः स्वात्मन्येवावतिष्ठते
ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਕਤ ਪੁਰਖ ਲਿੰਗ (ਸੂਖਮ ਦੇਹ) ਤੋਂ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਸੰਬੰਧ, ਅਚੇਤਨ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।
Verse 57
स्वात्मन्यवस्थितश्चापि विरूपाख्येन लिख्यते / इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं समासाज्ज्ञान मोक्षयोः
ਸਵੈ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ‘ਵਿਰੂਪ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 58
स चापि त्रिविधः प्रोक्तो मोक्षो वै तत्त्वदर्शिभिः / पूर्वं वियोगो ज्ञानेन द्वितीये रागसंक्षयात्
ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਯੋਗ, ਦੂਜਾ ਰਾਗ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ।
Verse 59
तृष्णाक्ष यात्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षकारणम् / लिङ्गाभावात्तु कैवल्यं कैवल्यात्तु निरञ्जनम्
ਤੀਜਾ ਮੋਖਸ਼-ਕਾਰਣ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਕੈਵਲ੍ਯ, ਅਤੇ ਕੈਵਲ੍ਯ ਤੋਂ ਨਿਰੰਜਨ ਅਵਸਥਾ।
Verse 60
निरञ्जनत्वाच्छुद्धस्तु नितान्यो नैव विद्यते / अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि वैराग्यं दोषदर्शनात्
ਨਿਰੰਜਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਿੱਤ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਦੋਸ਼-ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲਾ ਵੈਰਾਗ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 61
दिव्ये च मानुषे चैव विषये पञ्चलक्षणे / अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः कर्त्तव्यो दोषदर्शनात्
ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਮਾਨੁਖ ਪੰਜ-ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਨਾ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰਨਾ, ਨਾ ਹੀ ਚਿਮੜਨਾ—ਇਹੀ ਕਰਤਵ ਹੈ।
Verse 62
तपप्रीतिविषादानां कार्यं तु परिवर्जनम् / एवं वैराग्यमास्थाय शरीरी निर्ममो भवेत्
ਤਪ, ਪ੍ਰੀਤਿ ਅਤੇ ਵਿਸਾਦ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਰਾਗ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨਿਰਮਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 63
अनित्यमशिवं दुःखमिति वुद्ध्यानुचिन्त्य च / विशुद्धं कार्यकरणं सत्त्वस्यातिनिषैवया
ਇਸ ਨੂੰ ‘ਅਨਿੱਤ, ਅਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਰੂਪ’ ਜਾਣ ਕੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਅਤਿ ਸਾਧਨਾ ਦੁਆਰਾ ਸੱਤਵ ਦਾ ਕਾਰਜ-ਕਰਣ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 64
परिपक्वकषायो हि कृत्स्नान्दोषान्प्रपश्यति / ततः प्रयाणकाले हि दोषैर्नैमित्तिकैस्तथा
ਜਿਸ ਦੇ ਕਸ਼ਾਯ ਪੱਕੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਸਾਫ਼ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਯਾਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 65
ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः / स शरीरमुपाश्रित्य कृत्स्नान्दोषान्रुणद्धि वै
ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਭੜਕੀ ਹੋਈ ਗਰਮੀ ਤੀਖੇ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 66
प्राणक्थानानि भिन्दन्हि छिन्दन्मर्माण्यतीत्य च / शैत्यात्प्रकुपितो वायुरूर्द्ध्वं तूत्क्रमते ततः
ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭੇਦਦਾ, ਮਰਮਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਠੰਢ ਨਾਲ ਭੜਕਿਆ ਵਾਯੂ ਤਦ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 67
स चायं सर्वभूतानां प्राणस्थानेष्ववस्थितः / समासात्संवृते ज्ञाने संचृत्तेषु च कर्मसु
ਅਤੇ ਇਹ ਵਾਯੂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਗਿਆਨ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ ਸਿਮਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 68
स जीवो नाभ्यधिष्ठानः कर्मभिः स्वैः पुराकृतैः / अष्टाङ्गप्रणवृत्तिं वै स विच्यावयते पुनः
ਉਹ ਜੀਵ ਨਾਭੀ-ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਕ੍ਰਿਤ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਾਣ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਗਾੜਦਾ ਹੈ।
Verse 69
शरीरं प्रजहन्सोंऽते निरुच्छ्वासस्ततो भवेत् / एवं प्राणैः परित्यक्तो मृत इत्यभिधीयते
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਹੋਇਆ ‘ਮ੍ਰਿਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 70
यथेह लोके स्वप्ने तं नीयमानमितस्ततः / रञ्जनं तद्विधेयस्य ते तान्यो न च विद्यते
ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਉੱਥੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਮ-ਅਧੀਨ ਲਈ ਉਹੀ ਭੋਗ-ਰੰਜਨ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Verse 71
नृष्णाक्षयस्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षलक्षणम् / शब्दाद्ये विषये दोषदृष्टिर्वै पञ्चलक्षणे
ਤੀਜਾ ਲੱਛਣ ‘ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਖ਼ਯ’ ਹੈ—ਇਹ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਣਾ ਪੰਜ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।
Verse 72
अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः प्रीतितापविवर्जनम् / वैराग्यकारणं ह्येते प्रकृतीनां लयस्य च
ਦ੍ਵੈਸ਼ ਦਾ ਅਭਾਵ, ਅਨਾਸਕਤੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤਿ ਤੇ ਤਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਲਯ ਦੇ ਵੀ।
Verse 73
अष्टौ प्रकृतयो ज्ञेयाः पूर्वोक्ता वै यथाक्रमम् / अव्यक्ताद्यास्तु विज्ञेया भूतान्ताः प्रकृतेर्भवाः
ਪੂਰਵੋਕਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਭੂਤਾਂ ਤੱਕ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ।
Verse 74
वर्णाश्रमाचारयुक्तः शिष्टः शास्त्राविरोधनः / वर्णाश्रमाणां धर्मो ऽयं देवस्थानेषु कारणम्
ਵਰਨਾਸ਼੍ਰਮ ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ—ਵਰਨਾਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦਾ ਇਹੀ ਧਰਮ ਦੇਵ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਣ (ਆਧਾਰ) ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 75
ब्रह्मादीनि पिशाचान्तान्यष्टौ स्थानानि देवता / ऐश्वर्यमाणिमाद्यं हि कारणं ह्यष्टलक्षणम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪਿਸਾਚ ਤੱਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅੱਠ ਸਥਾਨ (ਵਰਗ) ਹਨ। ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ, ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ—ਇਹ ਅੱਠ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਹੈ।
Verse 76
निमित्तमप्रतीघाते दृष्टे शब्दादिलक्षणे / अष्टावेतानि रूपाणि प्राकृतानि यथाक्रमम्
ਅਪ੍ਰਤੀਘਾਤ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿੱਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ—ਇਹ ਅੱਠ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਹਨ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ।
Verse 77
क्षेत्रज्ञेष्वनुसज्जन्ते गुणमात्रत्मकानि तु / प्रावृट्काले पृथग्मेघं पश्यन्तीव सचक्षुषः
ਗੁਣ-ਮਾਤ੍ਰ ਸਰੂਪ ਤੱਤ ਖੇਤਰਜ੍ਞਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਨੇਤਰਵਾਨ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੱਦਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
Verse 78
पश्यन्त्येवं विधाः सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा / खादतश्चान्नपानानि योनीः प्रविशतस्तथा
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਿੱਧ ਦਿਵ੍ਯ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਅੰਨ-ਪਾਨ ਖਾਂਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 79
तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च धावतो ऽपि यथाक्रमम् / जीवः प्राणस्तथा लिङ्गं करणं च चतुष्टयम्
ਉਹ ਤਿਰਛਾ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ—ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ—ਜੀਵ, ਪ੍ਰਾਣ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਕਰਣ—ਇਹ ਚਾਰ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 80
पर्यायवाचकैः शब्दैरेकार्थैः सो ऽभिलष्यते / व्यक्ताव्यक्तप्रमाणो ऽयं स वै भुङ्क्ते तु कृत्स्नशः
ਇਕੋ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਪਰਯਾਯਵਾਚੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਸੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਵ ਵਿਅਕਤ-ਅਵਿਆਕਤ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 81
अव्यक्तानुग्रहान्तं च क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं च यत् / एवं ज्ञात्वा शुचिर्भूत्वा ज्ञानाद्वै विप्रमुच्यते
ਜੋ ਅਵਿਆਕਤ ਦੀ ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 82
नष्टं चैव यथा तत्त्वं तत्त्वानां तत्त्वदर्शने / यथेष्टं परिनिर्याति भिन्ने देहे सुनिर्वृते
ਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਤੱਤਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਤੱਤਵ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਦੇਹ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਪਰਮ ਨਿਰਵ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 83
भिद्यते करणं चापि ह्यव्यक्तज्ञानिनस्ततः / मुक्तो गुणशरीरेण प्रणाद्येन तु सर्वशः
ਤਦ ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਕਰਣ ਵੀ ਭੇਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਗੁਣ-ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਰਬਤ੍ਰ ਪ੍ਰਣਾਦਿ (ਪ੍ਰਾਣ-ਨਾਦ) ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 84
नान्यच्छरीरमादत्ते दग्धे वीजे यथाङ्कुरः / ज्ञानी च सर्वसंसाराविज्ञशारीरमानसः
ਜਿਵੇਂ ਸੜੇ ਹੋਏ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ਰੀਰ ਨਹੀਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ; ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਸੰਸਾਰਕ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 85
ज्ञानाच्चतुर्द्दशाबुद्धः प्रकृतिस्थो निवर्तते / प्रकृतिं सत्यमित्याहुर्विकारो ऽनृतमुच्यते
ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਚੌਦਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਜੀਵ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ‘ਸੱਚ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਨੂੰ ‘ਅਨ੍ਰਿਤ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 86
असद्भावो ऽनृतं ज्ञेयं सद्भावः सत्य मुच्यते / अनामरूपं क्षेत्रज्ञनामरूपं प्रचक्षते
ਅਸਦਭਾਵ ਨੂੰ ‘ਅਨ੍ਰਿਤ’ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵ ‘ਸੱਚ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ (ਖੇਤਰ ਨੂੰ) ਨਾਮ-ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 87
यस्मात्क्षेत्रं विजानाति तत्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते / क्षेत्रं प्रत्ययते यस्मात्क्षेत्रज्ञः शुभ उच्यते
ਜੋ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ (ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ‘ਸ਼ੁਭ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 88
क्षेत्रज्ञः स्मर्यते तस्मात्क्षेत्रं तज्ज्ञैर्विभाष्यते / क्षेत्रं त्वत्प्रत्ययं दृष्टं क्षेत्रज्ञः प्रत्ययः सदा
ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ‘ਖੇਤਰ’ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ! ਖੇਤਰ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਸਦਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ-ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 89
क्षपणात्कारणाच्चैव क्षतत्राणात्तथैव च / भोज्यत्वविषयत्वाच्च क्षेत्रं क्षेत्रविदो विदुः
ਨਾਸ ਕਰਾਉਣ ਕਰਕੇ, ਕਾਰਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਹਾਨੀ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਕਰਕੇ; ਅਤੇ ਭੋਗਯ ਤੇ ਵਿਸ਼ਯ ਹੋਣ ਕਰਕੇ—ਖੇਤਰਵਿਦ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਖੇਤਰ’ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 90
महदाद्यं विशेषान्तं सर्वैरूप्यं विलक्षणम् / विकारलक्षणं तद्वै सो ऽक्षरः क्षरमेति च
ਮਹੱਤੱਤਵ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਤ (ਸਥੂਲ ਭੂਤ) ਤੱਕ ਜੋ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵਿਲੱਖਣ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਕਾਰ-ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹੀ ‘ਅਕਸ਼ਰ’ ਵੀ ਖ਼ਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 91
तमेवानुविकारं तु यस्माद्वै क्षरते पुनः / तस्माच्च कारणाच्चैव ज्ञरमित्यभिधीयते
ਉਹੀ ਜੋ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਖ਼ਰਦਾ ਹੈ—ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਜ੍ਞਰ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 92
संसारे नरकेभ्यश्च त्रायते पुरुषं च यत् / दुःखत्राणात्पुनश्चापि क्षेत्रमित्यभिधीयते
ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਨਰਕਾਂ ਤੋਂ ਪੁਰਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਤ੍ਰਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਵੀ ‘ਖੇਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 93
सुखदुःखमहंभावाद्भोज्यमित्यभिधीयते / अचेतनत्वाद्विषयस्तद्विधर्मा विभुः स्मृतः
ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਅਤੇ ‘ਮੈਂ’ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਭੋਗ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਚੇਤਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਯ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਵਿਭੂ (ਪਰਮ) ਸਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।
Verse 94
न क्षीयते न क्षरति विकारप्रसृतं तु तत् / अक्षरं तेन वाप्युक्तम क्षीणत्वात्तथैव च
ਉਹ ਨਾ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਖਰਦਾ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅਕਸ਼ਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਖ਼ੀਣ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 95
यस्मात्पूर्यनुशेते च तस्मात्पुरुष उच्यते / पुरप्रत्ययिको यस्मात्पुरुषेत्यभिधीयते
ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਪੁਰੀ’ ਅਰਥਾਤ ਦੇਹ-ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਪੁਰ’ ਦੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ/ਆਧਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਹ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅਭਿਧਿਤ ਹੈ।
Verse 96
पुरुषं कथयस्वाथ कथितो ऽज्ञैर्विभाष्यते / शुद्धो निरञ्जनाभासो ज्ञाता ज्ञानविवर्जितः
‘ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ’ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਜਾਣ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਨਿਰੰਜਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਗਿਆਤਾ ਹੈ, ਪਰ (ਵਿਸ਼ਯਕ) ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
Verse 97
अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा बद्धो मुक्तो गतःस्थितः / नैर्हेतुकात्त्वनिर्देश्यादहस्तस्मिन्न विद्यते
ਉਹ ‘ਹੈ’ ਜਾਂ ‘ਨਹੀਂ ਹੈ’, ‘ਹੋਰ ਹੈ’—ਇਉਂ; ‘ਬੱਝਿਆ’ ‘ਮੁਕਤ’, ‘ਗਿਆ’ ‘ਠਹਿਰਿਆ’—ਇਹ ਕਥਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਾਰਣ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਵਰਨਨੀਯ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ‘ਹੱਥ’ (ਪਕੜ/ਆਧਾਰ) ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 98
शुद्धत्वान्न तु दृश्यो वै द्रष्टृत्वात्समदर्शनः / आत्मप्रत्ययकारित्वादन्यूनं वाप्यहेतुकम्
ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦਿੱਖਦਾ ਨਹੀਂ; ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਹੈ। ਆਤਮ-ਪ੍ਰਤਿਆਯ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨ ਘੱਟ ਹੈ, ਨ ਬੇਕਾਰ।
Verse 99
भावग्राह्यमनुमानाच्चिन्तयन्न प्रमुह्यते / यदा पश्यति ज्ञातारं शान्तार्थं दर्शनात्मकम्
ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਭਾਵ-ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਤੱਤ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਰਸ਼ਨ-ਸਰੂਪ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਗਿਆਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 100
दृश्यादृश्येषु निर्देश्यं तदा तद्दुर्द्धरं वरम् / विज्ञाता न च दृश्येत वृथक्त्वेनेह सर्वशः
ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਉੱਤਮ ਤੱਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਤਾ ਇੱਥੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿੱਖਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 101
स्वेनात्मना तथात्मानं कारणात्मा नियच्छति / प्रकृतौ कारणे तत्र स्वात्मन्येवोपतिष्ठति
ਕਾਰਣ-ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕਾਰਣ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 102
अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा इहामुत्रेति वा पुनः / एकत्वं वा पृथक्वं वा क्षेत्रज्ञः पुरुषो ऽपि वा
‘ਹੈ’ ਜਾਂ ‘ਨਹੀਂ’, ‘ਉਹ ਹੋਰ ਹੈ’, ‘ਇੱਥੇ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ’—ਫਿਰ ‘ਏਕਤਾ ਜਾਂ ਵੱਖਰਾਪਣ’—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਪੁਰੁਸ਼ ਵੀ (ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।
Verse 103
आत्मा वा स निरात्मा वा चेतनो ऽचेतनो ऽपि वा / कर्त्ता वा सो ऽप्यकर्त्ता वा भोक्ता वा भोज्यमेव च
ਉਹ ਆਤਮਾ ਵੀ ਹੈ ਜਾਂ ਅਨਾਤਮਾ ਵੀ; ਚੇਤਨ ਵੀ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਵੀ। ਉਹ ਕਰਤਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਕਰਤਾ ਵੀ; ਭੋਗਤਾ ਵੀ ਅਤੇ ਭੋਗ੍ਯ ਵੀ ਹੈ।
Verse 104
यद्गत्वा न निवर्त्तन्ते क्षेत्रज्ञं तु निरञ्जनम् / अवाच्यं तदनाख्यानादग्राह्यं वादहेतुभिः
ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਉਹ ਨਿਰੰਜਨ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਾਚ੍ਯ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਹੇਤੂਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਨਹੀਂ।
Verse 105
अप्रतर्क्यमचिन्त्यत्वादवा येत्वाच्च सर्वशः / नालप्य वचसा तत्त्वमप्राप्य मनसा सह
ਉਹ ਤੱਤ ਤਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਸਰਬਥਾ ਅਵਿਜ੍ਞੇਯ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਹ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 106
क्षेत्रज्ञे निर्गुणे शुद्धे शान्ते क्षीणे निरञ्जने / व्यपेतसुखदुःखे च निरुद्धे शान्तिमागते
ਜਦੋਂ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਨਿਰਗੁਣ, ਸ਼ੁੱਧ, ਸ਼ਾਂਤ, ਖ਼ੀਣ ਅਤੇ ਨਿਰੰਜਨ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ—
Verse 107
निरात्मके पुनस्तस्मिन्वाच्यावाच्यं न विद्यते / एतौ संहारविस्तारौ व्यक्ताव्यक्तौ ततः पुनः
ਪਰ ਉਸ ਨਿਰਾਤਮਾ (ਨਿਰਵਿਸ਼ੇਸ਼) ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਾਚ੍ਯ-ਅਵਾਚ੍ਯ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਤੋਂ ਸੰਹਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ—ਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 108
सृज्यते ग्रसते चैव व्यक्तौ पर्यवतिष्ठते / क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सर्वं पुनः सर्गे प्रवर्त्तते
ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਿਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲਯ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਸਿਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਅਕਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੇਠ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁੜ ਸ੍ਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 109
अधिष्ठानं प्रपद्येत तस्यान्ते बुद्धिपूर्वकम् / साधर्म्यवैधर्म्यकृतः संयोगो विदितस्तयोः / अनादिमांश्च संयोगो महापुरुषजः स्मृतः
ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਨਤਾ ਤੇ ਵਿਸਮਾਨਤਾ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਯੋਗ ਅਨਾਦਿ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼-ਜਨਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 110
यावच्च सर्गप्रति सर्गकालस्तावज्जगत्तिष्ठति संनिरुध्य / पूर्वं हि तस्यैव च बुद्धिपूर्वं प्रवर्त्तते तत्पुरुषार्थंमेव
ਜਦ ਤੱਕ ਸ੍ਰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰਗ ਦਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਜਗਤ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸੇ ਦਾ ਬੁੱਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਉਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 111
एषा निसर्गप्रतिसर्गपूर्वा प्राधानिकी चेश्वरकारिता वा / अनाद्यनन्ता ह्यभिमानपूर्वकं वित्रासयन्ती जगदभ्युपैति
ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਨਿਸਰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਈਸ਼ਵਰ ਦੁਆਰਾ ਕਰਾਈ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ; ਅਭਿਮਾਨ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 112
इत्येष प्राकृतः सर्गस्तृतीयो हेतुलक्षणः / उक्तो ह्यस्मिंस्तदात्यन्तं कालं ज्ञात्वा प्रमुच्यते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤੀਜਾ, ਕਾਰਣ-ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪਰਮ (ਅਤਿਅੰਤ) ਕਾਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 113
इत्येष प्रतिसर्गो वस्त्रिविदः कीर्त्तितो मया / विस्तरेणानुपूर्व्याच भूयः किं वर्त्तयाम्यहम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸੂਤ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਫਿਰ ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਾਂ?
Frequently Asked Questions
Here pratyāhāra is a cosmological withdrawal: the manifest universe (vyakta) is systematically reabsorbed into the unmanifest (avyakta) at kalpa-saṃkṣaya, following an ordered metaphysical rollback rather than a merely physical catastrophe.
Earth loses gandha-tanmātra and becomes water-dominant; water is exhausted through rasa-tanmātra loss and becomes tejasic; fire/tejas spreads and consumes; then vāyu consumes the illuminating/form aspect (rūpa/visibility) leading toward a lightless (nirāloka) condition—signaling progressive subtleization.
It primarily supports Pratisarga (re-creation/return), detailing the mechanics of pralaya that complete the Purāṇic cycle and contextualize Manvantara and genealogical history as phases within repeating cosmic periods.