Adhyaya 18
Daṇḍanātha-Śyāmalā Senāyātrā (The Marshal Śyāmalā’s Military Procession) / दण्डनाथश्यामला सेनायात्रा
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਲਲਿਤੋਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਹਯਗ੍ਰੀਵ–ਅਗਸਤ੍ਯ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦੰਡਨਾਥ (ਸੈਨਾਪਤੀ) ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਸ਼੍ਯਾਮਲਾ ਦਾ ਰਾਜਸੀ-ਯੁੱਧਮਈ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਘਣੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹੈ—ਅੰਕੁਸ਼ ਵਰਗਾ ਅਧਿਕਾਰ, ਪਾਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪ-ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਛਵੀ, ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਜਿਹੀ ਜੋਤ। ਫਿਰ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਦੀ ਰਸਮੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਵਿਜਯਾ ਆਦਿ ਸੇਵਿਕਾਵਾਂ ਚਾਮਰਾਂ ਨਾਲ ਝਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਜੈ-ਮੰਗਲ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਛਿੜਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਿਤ੍ਯਾ ਦੇਵੀਆਂ ਚਰਨਾਂ ਨੇੜੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰ ਵਰਗੇ ਤਿਲਕ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਛੂਹਦੇ ਧ੍ਵਜਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਣੀ ਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੱਸ ਕੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ, ਬ੍ਰਹਮਾਂਡੀ ਸਤ੍ਯ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ੍ਯ ‘ਪੱਚੀ ਨਾਮ’ ਕਰਣਰਸਾਯਨ ਵਜੋਂ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਲਲਿਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਗਿਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਸੈਨਾਯਾਤਰਾ ਭਕਤਾਂ ਲਈ ਸੁਣਨਯੋਗ ਨਾਮ-ਲਿਤਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने दण्डनाथाश्यामलासेनायात्रा नाम सप्तदशो ऽध्यायः अथ राजनायिका श्रिताज्वलिताङ्कुशा फणिसमानपाशभृत् / कलनिक्वणद्वलयमैक्ष्वं धनुर्दधती प्रदीप्तकुसुमेषुपञ्चका
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਹਯਗ੍ਰੀਵ–ਅਗਸਤ੍ਯ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਲਲਿਤੋਪਾਖ੍ਯਾਨ ਵਿੱਚ ‘ਦੰਡਨਾਥਾ-ਸ਼ਿਆਮਲਾ-ਸੇਨਾਯਾਤਰਾ’ ਨਾਮ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਤਦ ਰਾਜਨਾਇਕਾ, ਜ੍ਵਲੰਤ ਅੰਕੁਸ਼ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਸੱਪ-ਸਮਾਨ ਪਾਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਮਿੱਠੀ ਝੰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਕੰਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਇਖ਼ਸ਼ੁ-ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੀਪਤ ਕੁਸੁਮ-ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਪੰਜਕ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 2
उदयत्सहत्स्रमहसा सहस्रतो ऽप्यतिपाटलं निजवपुः प्रभाझरम् / किरती दिशासु वदनस्य कान्तिभिः सृजतीव चन्द्रमयमभ्रमण्डलम्
ਉਦਯ ਹੋਂਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ, ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਅਤਿ ਅਰੁਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਝਰਨਾ ਸੀ; ਮੁਖ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਖੇਰਦੀ ਹੋਈ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰਮਯ ਮੇਘ-ਮੰਡਲ ਰਚ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
Verse 3
दशयोजनायतिमाता जगत्त्रयीमभिवृण्वता विशदमौक्तिकात्मना / धवलातपत्रवलयेन भासुरा शशिमण्डलस्य सखितामुपेयुषा
ਦਸ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ, ਨਿਰਮਲ ਮੋਤੀ ਵਰਗਾ ਚਿੱਟਾ ਛਤਰ-ਵਲਯ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰ-ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਸਖ਼ੀਤਾ ਪਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 4
अभिवीजिता च मणिकान्तशोभिना विजयादिमुख्यपरिचारिकागणैः / नवचन्द्रिकालहरिकान्तिकन्दलीचतुरेण चामरचतुष्टयेन च
ਉਹ ਮਣੀਆਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਵਿਜਯਾ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਪਰਿਚਾਰਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਚੰਦਨੀ ਵਰਗੀ ਠੰਢੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਚਾਮਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਪੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
Verse 5
शक्त्यैकराज्यपदवीमभिसूचयन्ती साम्राज्यचिह्नशतमण्डितसैन्यदेशा / संगीतवाद्यरचनाभिरथामरीणां संस्तूयमानविभवा विशदप्रकाशा
ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਕਛਤਰ ਰਾਜਪਦਵੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਸੀ; ਸਾਮਰਾਜੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸੈਨਿਕ ਖੇਤਰ ਮੰਡਿਤ ਸੀ; ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤ-ਵਾਦਯ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵੈਭਵ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
Verse 6
वाचामगोचरमगोचरमेव बुद्धेरीदृक्तया न कलनीयमनन्यतुल्यम्
ਉਹ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੀ ਹੈ; ਐਸੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਮਾਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ—ਉਹ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ।
Verse 7
त्रैलोक्यगर्भपरिपूरितशक्तिचक्रसाम्राज्यसंपदभिमानमभिस्पृशन्ती / आबद्धभक्तिविपुलाञ्जलिशेखराणामारादहंप्रथमिका कृतसेवनानाम्
ਉਹ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸੰਪਦਾ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀ ਹੋਈ; ਬੱਧ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਅੰਜਲੀ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ‘ਮੈਂ ਹੀ ਪਹਿਲੀ’ ਹੋਵੇ, ਐਸੇ ਪ੍ਰਾਧਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
Verse 8
ब्रह्मेशविष्णुवृषमुख्यसुरोत्तमानां वक्त्राणिवर्षितनुतीनि कटाक्षयन्ती / उद्दीप्तपुष्पशरपञ्चकतः समुत्थैज्योतिर्मयं त्रिभुवनं सहसा दधाना
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਈਸ਼, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਮੁਖ੍ਯ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖਾਂ ਤੋਂ ਵਰ੍ਹਦੀਆਂ ਸਤੁਤੀਆਂ ਵੱਲ ਕਟਾਖ਼ ਕਰਦੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਪੁਸ਼ਪ-ਸ਼ਰਾਂ ਦੇ ਪੰਚਕ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ ਨੂੰ ਜੋਤਿਰਮਯ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।
Verse 9
विद्युत्समद्युतिभिरप्सरसां समूहैर्विक्षिप्यमाणजयमङ्गललाजवर्षा / कामेश्वरीप्रभृतिभिः कमनीयभाभिः संग्रामवेषरचनासुमनोहराभिः
ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨੇ ਜੈ-ਮੰਗਲ ਦੇ ਅੱਖਤਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਛਿੜਕਦੀ ਰਹੀ; ਕਾਮੇਸ਼ਵਰੀ ਆਦਿ ਮਨੋਹਰ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਯੁੱਧ-ਵੇਸ਼ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 10
दीप्तायुधद्युतितिरस्कृत भास्कराभिर्नित्याभिरङ्घ्रिसविधे समुपाक्यमाना / श्रीचक्रनामतिलकं दशयोजनातितुङ्गध्वजोल्लिखितमेघकदंबमुच्चैः
ਚਮਕਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਿਤਿਆ ਦੇਵੀਆਂ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ‘ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤਿਲਕ ਦਸ ਯੋਜਨ ਉੱਚੇ ਧਵਜ ਨਾਲ ਛੁਹੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਾਂਗ ਉੱਚੇ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।
Verse 11
तीव्राभिरावणसुशक्तिपरंपरभिर्युक्तं रथं समरकर्मणि चालयन्ती / प्रोद्यत्पिशङ्गरुचिभागमलांशुकेन वीतामनोहररुचिस्समरे व्यभासीत्
ਤੀਖੀਆਂ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਥਿਆਰ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਥ ਨੂੰ ਯੁੱਧ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਉਗਦੇ ਪੀਤਲਿਆਂ ਰੰਗ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਨਿਰਮਲ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਉਹ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਮਨੋਹਰ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕੀ।
Verse 12
पञ्चाधिकैर्विशतिनामरत्नैः प्रपञ्चपापप्रशमातिदक्षैः / संस्तूयमाना ललिता मरुद्भिः संग्राममुद्दिश्य समुच्चचाल
ਜਗਤ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਸਮਰੱਥ ਪੱਚੀ ਨਾਮ-ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਮਰੁਦਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੋਂਦੀ ਲਲਿਤਾ ਦੇਵੀ ਯੁੱਧ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਈ।
Verse 13
अगस्त्य उवाच वीजिवक्त्र महाबुद्धे पञ्चविंशतिनामभिः / ललितापरमेशान्या देहि कर्णरसायनम्
ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਵੀਜਿਵਕਤ੍ਰ, ਹੇ ਮਹਾਬੁੱਧੀਮਾਨ! ਲਲਿਤਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇ ਪੱਚੀ ਨਾਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੈਨੂੰ ਕਰਨ-ਰਸਾਇਨ, ਅਰਥਾਤ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਬਖ਼ਸ਼ੋ।
Verse 14
हयग्रीव उवाच सिंहासना श्रीललिता महाराज्ञी पराङ्कुशा / चापिनी त्रिपुरा चैव महात्रिपुरसुन्दरी
ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਹ ਸਿੰਹਾਸਨਾਰੂੜ੍ਹਾ ਸ਼੍ਰੀ ਲਲਿਤਾ, ਮਹਾਰਾਜ्ञੀ, ਪਰਾਂਕੁਸ਼ਾ, ਧਨੁਸ਼ਧਾਰিণੀ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਅਤੇ ਮਹਾਤ੍ਰਿਪੁਰਸੁੰਦਰੀ ਹੈ।
Verse 15
सुन्दरी चक्रनाथा च साम्राजी चक्रिणी तथा / चक्रेश्वरी महादेवी कामेशी परमेश्वरी
ਉਹ ਸੁੰਦਰੀ, ਚਕ੍ਰਨਾਥਾ, ਸਾਮਰਾਜ्ञੀ, ਚਕ੍ਰਿਣੀ; ਚਕ੍ਰੇਸ਼ਵਰੀ, ਮਹਾਦੇਵੀ, ਕਾਮੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਹੈ।
Verse 16
कामराजप्रिया कामकोटिगा चक्रवर्तिनी / महाविद्या शिवानङ्गवल्लभा सर्वपाटला
ਉਹ ਕਾਮਰਾਜਪ੍ਰਿਆ, ਕਾਮਕੋਟਿਗਾ, ਚਕ੍ਰਵਰਤਿਨੀ; ਮਹਾਵਿਦਿਆ, ਸ਼ਿਵਾ, ਅਨੰਗਵੱਲਭਾ ਅਤੇ ਸਰਵਪਾਟਲਾ ਹੈ।
Verse 17
कुलनाथाम्नायनाथा सर्वाम्नायनिवासिनी / शृङ्गारनायिका चेति पञ्चविंशतिनामभिः
ਉਹ ਕੁਲਨਾਥਾ, ਆਮਨਾਯਨਾਥਾ, ਸਭ ਆਮਨਾਯਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰਨਾਇਕਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਚੀ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ (ਸਤੁਤ ਹੈ)।
Verse 18
स्तुवन्ति ये महाभागां ललितां परमेश्वरीम् / ते प्राप्नुवन्ति सौभाग्यमष्टौ सिद्धीर्महद्यशः
ਜੋ ਮਹਾਭਾਗਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਲਲਿਤਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੌਭਾਗ੍ਯ, ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
इत्थं प्रचण्डसंरंभं चालयन्ती महद्बलम् / भण्डासुरं प्रति क्रुद्धा चचाल ललितांबिका
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਚੰਡ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਮਹਾਬਲ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਭੰਡਾਸੁਰ ਵੱਲ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਲਿਤਾਂਬਿਕਾ ਅੱਗੇ ਵਧੀ।
Frequently Asked Questions
No explicit solar/lunar royal genealogy is enumerated in the sampled verses; instead, the chapter encodes “divine sovereignty lineage” through titles and attendants, and it pivots into nāma-transmission (epithet lists) that function as a ritual taxonomy of Lalitā’s authority.
The imagery uses yojana-scale measures (e.g., umbrella/canopy spanning ‘ten yojanas’) and lunar/celestial metaphors to signal that the procession is not merely terrestrial; it is staged as a tri-loka (three-world) event, mapping Shākta power onto cosmic space.
It converts spectacle into sādhanā-ready knowledge: Agastya requests a compact liturgical unit (25 names) as “ear-nectar,” and Hayagrīva begins the epithet sequence (e.g., Siṃhāsanā, Śrīlalitā, Mahārājñī, Tripurā), establishing a recitable interface to the Goddess’s cosmological kingship.