Upasamhara
The Conclusion
‘ਉਪਸੰਹਾਰ’ (ਅਧਿਆਇ 1–4) ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਆਏ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਤੱਤ, ਕਾਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਯੁਗ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਆਚਾਰ-ਨੀਤੀ ਦਾ ਸਾਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਅੱਗੇ ਅੰਤਿਮ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਸੰਹਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ—ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਲਯ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਣਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਵੇਂ ਚੱਕਰਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ। ਪੁਰਾਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਗਤ ਚੱਕਰੀ ਹੈ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਲਯ ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਧੀਨ ਅਟੱਲ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਧਰਮ ਦੀ ਧਾਰਾ ਟੁੱਟਦੀ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਇੱਥੇ ਪੱਕੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਭਵਿੱਖ-ਸੂਚਕ ਸੰਕੇਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਰਸਾ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਚੱਕਰ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਪਾਵਨ, ਉਧਾਰਕ ਮਹਿਮਾ ਉਚਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਘਟਾਓ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਸਿਮਰਨ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਥਿਰਤਾ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਮੋੜਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਉਪਸੰਹਾਰ ਦਾ ਭਕਤੀਮਈ ਸਾਰ ਹੈ।