Adhyaya 37
Pṛthivī-dohaṇa (The Milking of the Earth) and the Praise of King Pṛthu
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਧਰਤੀ (ਪ੍ਰਿਥਵੀ) ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਯਾਦ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਵਸੁਧਾ (ਧਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ), ਮੇਦਿਨੀ (ਮੇਦ/ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ; ਮਧੁ‑ਕੈਟਭ ਵਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ-ਜਲ ਦੀ ਸਿਮਰਣ), ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ (ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਥੁ ਵੈਨ੍ਯ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ)। ਫਿਰ ਪ੍ਰਿਥੁ ਨੂੰ ਆਦਿਰਾਜ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੱਟਣਾਂ ਅਤੇ ਆਕਰ/ਖਾਨੀ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸੁਚੱਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਤੁਰਵਰਨ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਵੰਦਨਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ‘ਪ੍ਰਿਥਵੀ‑ਦੋਹਣ’ ਹੈ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਤਸ, ਦੋਹਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪਾਤਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਹੀਂ; ਯੁਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਤ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਮਝਣਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਵੰਤਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्ग पादे शेषमन्वन्तराश्यानं पृथिवीदोहनं च नाम षट्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच आसीदिह समुद्रान्ता वसुधेति यथा श्रुतम् / वसु धत्ते यतस्तस्माद्वसुधा सेति गीयते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸ਼ੰਗਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ੇਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਆਖਿਆਨ ਅਤੇ ਪૃਥਵੀ-ਦੋਹਨ’ ਨਾਮ ਛੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਸੁਧਾ ਸਮੁੰਦਰ-ਅੰਤ ਤੱਕ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਸੁ (ਧਨ) ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ‘ਵਸੁਧਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 2
मधुकैटभयोः पूर्वं मेदसा संपरिप्लुता / तेनेयं मेदिनीत्युक्ता निरुक्त्या ब्रह्मवादिभिः
ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਮੇਦ (ਚਰਬੀ) ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਨਿਰੁਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮੇਦਿਨੀ’ ਆਖਿਆ।
Verse 3
ततो ऽभ्युपगमाद्राज्ञः पृथोर्वैन्यस्य धीमतः / दुहितृत्वमनुप्राप्ता पृथिवी पठ्यते ततः
ਫਿਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵੈਨ੍ਯ ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ ਦੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੇ ਧੀ ਦਾ ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ‘ਪૃਥਵੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 4
पृथुना प्रविभागश्चधरायाः साधितः पुरा / तस्याकरवती राज्ञः पत्तनाकरमालिनी
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਪૃਥੂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵੰਡ-ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ; ਤਦ ਉਹ ਰਾਜੇ ਲਈ ਖਾਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਈ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਖਾਣਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਸਜ ਗਈ।
Verse 5
चातुर्वर्णमयसमाकीर्णा रक्षिता तेन धीमता / एवंप्रभावोराजासीद्वैन्यः सद्विजसत्तमाः
ਉਹ (ਧਰਤੀ) ਚਾਰੋਂ ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ (ਪૃਥੂ) ਨੇ ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ; ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਵੈਨ੍ਯ ਰਾਜਾ ਐਸਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ।
Verse 6
नमस्यश्चैव पूच्यश्च भूतग्रामेण सर्वशः / ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः
ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਸਮੂਹ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ ਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਮਹਾਭਾਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ।
Verse 7
पृथुरेव नमस्कार्यो ब्रह्मयोनिः सनातनः / पार्थिवैश्च महाभागैः प्रार्थयद्भिर्महद्यशः
ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ-ਯੋਨੀ ਪૃਥੂ ਹੀ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ ਹੈ; ਮਹਾਭਾਗ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ।
Verse 8
आदिराजो नमस्कार्यः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् / योधैरपि च संग्रामे प्राप्तुकामैर्जयं युधि
ਆਦਿ-ਰਾਜ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਪૃਥੂ ਵੈਨ੍ਯ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ ਹੈ; ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਵੰਦਨਯੋਗ।
Verse 9
आदिकर्त्तारणानां वै नमस्यः पृथुरेव हि / यो हि योद्धा रणं याति कीर्त्तयित्वा पृथुं नृपम्
ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਆਦਿ-ਕਰਤਾ ਪૃਥੂ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ ਹੈ; ਜੋ ਯੋਧਾ ਪૃਥੂ ਰਾਜੇ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਕੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
स घोररूपात्संग्रामात्क्षेमी तरति कीर्त्तिमान् / वैश्यैरपि च राजर्षिर्वेश्यवृत्तिमिहास्थितैः
ਉਹ ਕੀਰਤੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਤੋਂ ਸੁਖ-ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਵੈਸ਼੍ਯਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ (ਪૃਥੂ) ਵੰਦਿਤ ਹੈ।
Verse 11
पृथुरेव नमस्कार्यो वृत्तिदानान्महायशाः / एते वत्सविशेषाश्च दोग्धारः क्षीरमेव च
ਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਪૃਥੂ ਹੀ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵੱਛੇ, ਇਹ ਦੋਹਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਇਹੀ ਦੁੱਧ ਹੈ।
Verse 12
पात्राणि च मयोक्तानि सर्वाण्येव यथाक्रमम् / ब्रह्मणा प्रथमं दुग्धा पुरा पृथ्वी महात्मना
ਮੈਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਪਾਤਰ ਕਹੇ ਹਨ; ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੋਹਿਆ ਸੀ।
Verse 13
वायुं कृत्वा तथा वत्सं बीजानि वसुधातले / ततः स्वायंभुवे पूर्वं तदा मन्वन्तरे पुनः
ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ ਧਰਤੀ-ਤਲ ਉੱਤੇ ਬੀਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ (ਹੋਰ) ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ।
Verse 14
वत्सं स्वायंभुवं कृत्वा सर्वसस्यानि चैव हि / ततः स्वारोचिषे वापि प्राप्ते मन्वन्तरे ऽधुना
ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਾਰੇ ਅਨਾਜ-ਸ਼ਸ੍ਯ ਦੋਹੇ ਗਏ; ਫਿਰ ਹੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 15
वत्सं स्वारोचिषं कृत्वा दुग्धा सस्यानि मेदिनी / उत्तमेन तु तेनापि दुग्धा देवानु जेन तु
ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੇ ਫਸਲਾਂ ਦੋਹੀਆਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ (ਮਨੂ) ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਤੇ ਦੇਵਾਨੁਜ (ਮਨੂ) ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋਹੀ ਗਈ।
Verse 16
मनुं कृत्वोत्तमं वत्सं सर्वसस्यानि धीमता / पुनश्च पञ्चमे पृथ्वी तामसस्यान्तरे मनोः
ਧੀਮਾਨ ਨੇ ਮਨੂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ ਸਭ ਅਨਾਜ-ਸ਼ਸਿਆਂ ਦਾ ਦੋਹਣ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਪੰਜਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਤਾਮਸ ਮਨੂ ਦੇ ਅੰਤਰਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਵੀ ਦੋਹਣ ਹੋਇਆ।
Verse 17
दुग्धेयं तामसं वत्सं कृत्वा वै बलबन्धुना / चारिष्टवस्य वै षष्ठे संप्राप्ते चान्तरे मनोः
ਬਲਬੰਧੂ ਨੇ ਤਾਮਸ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਦੋਹਣ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਚਾਰਿਸ਼ਟਵ ਮਨੂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ, ਮਨੂ ਦੇ ਉਸ ਅੰਤਰਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 18
दुग्धा मही पुराणेन वत्सं चारिष्टवं प्रति / चाक्षुषे चापि संप्राप्ते तदा मन्वन्तरे पुनः
ਪੁਰਾਣ ਨੇ ਚਾਰਿਸ਼ਟਵ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਦੋਹਣ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਆਇਆ, ਤਦੋਂ ਫਿਰ ਉਸੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 19
दुग्धा मही पुराणेन वत्सं कृत्वा तु चाक्षुषम् / चाक्षुषस्यान्तरे ऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः
ਪੁਰਾਣ ਨੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਨੂੰ ਵੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਦੋਹਣ ਕੀਤਾ; ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਲੰਘ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ, ਫਿਰ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ।
Verse 20
वैन्येनेयं पुरा दुग्धा यथा ते कथितं मया / एतैर्दुग्धा पुरा पृथ्वी व्यतीतेष्वन्तरेषु वै
ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਨ੍ਯ (ਪ੍ਰਿਥੂ) ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਦੋਹਣ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਵੀ, ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਦੋਹੀ ਗਈ।
Verse 21
देवादिभिर्मनुष्यैश्च ततो भूतादिभिश्च ह / एवं सर्वेषु विज्ञेया अतीतानागतेष्विह
ਦੇਵਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭੂਤ ਆਦਿ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਭੂਤ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਭ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਜਾਣਨਯੋਗ ਹੈ।
Verse 22
देवा मन्वन्तरे स्वस्थाः पृथोस्तु शृणुत प्रजाः / पृथोस्तु पुत्रौ विक्रान्तौ जज्ञाते ऽन्तर्द्धिपाषनौ
ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਸਨ। ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਜਨੋ, ਪૃਥੂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ—ਪૃਥੂ ਦੇ ਦੋ ਮਹਾਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ‘ਅੰਤರ್ಧਿ’ ਅਤੇ ‘ਪਾਸ਼ਣ’ ਜਨਮੇ।
Verse 23
शिखण्डिनी हविर्धानमन्तर्द्धानाव्द्यजायत / हविर्धानात्षडाग्नेयी धिषणाजनयत्सुतान्
ਸ਼ਿਖੰਡਿਨੀ ਨੇ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਤੋਂ ਹਵਿਰਧਾਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਹਵਿਰਧਾਨ ਤੋਂ ਅਗਨੀ-ਵੰਸ਼ੀ ਧਿਸ਼ਣਾ ਨੇ ਛੇ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।
Verse 24
प्राचीनबर्हिषं शुक्लं गयं कृष्णं प्रजाचिनौ / प्राचीनबर्हिर्भगवान्महानासीत्प्रजापतिः
ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕਲ, ਗਯ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਚਿਨ ਹੋਏ। ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿ ਆਪ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਸੀ।
Verse 25
बलश्रुततपोवीर्यैः पृथिव्यामेकराडसौ / प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य तस्मात्प्राचीनबर्ह्यसौ
ਬਲ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ, ਤਪ ਅਤੇ ਵੀਰਯ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕਛਤਰ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਕੁਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
Verse 26
समुद्रतनयायां तु कृतदारः स वै प्रभुः / महतस्तपसः पारे सवर्णायां प्रजापतिः
ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ; ਮਹਾਨ ਤਪ ਦੇ ਪਾਰ ਸਵਰਣਾ ਤੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੋਇਆ।
Verse 27
सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः / सर्वान्प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगान्
ਸਵਰਣਾ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ; ਉਹ ‘ਪ੍ਰਚੇਤਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੇ ਪਾਰੰਗਤ ਸਨ।
Verse 28
अपृथग्धर्मचरणास्ते ऽतप्यन्त महात्तपः / दशवर्ष सहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः
ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਇਕਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਲੇਟ ਕੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 29
तपश्चतेषु पृथिवीं तप्यत्स्वथ महीरुहाः / अरक्ष्यमाणामावब्रुर्बभूवाथ प्रजाक्षयः
ਉਹ ਤਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਤਪਣ ਲੱਗੀ; ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰੁੱਖ-ਬੇਲਾਂ ਫੈਲ ਕੇ ਛਾ ਗਈਆਂ, ਤਦ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।
Verse 30
प्रत्याहृते तदा तस्मिञ्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः / नाशकन्मारुतो वातुं वृत्तं खमभवद्द्रुमैः
ਉਸ ਵੇਲੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦੇ ਅੰਤਰਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਹ (ਵਿਵਸਥਾ) ਵਾਪਸ ਖਿੱਚੀ ਗਈ, ਹਵਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਹਿ ਸਕੀ; ਆਕਾਸ਼ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ।
Verse 31
दशवर्षसहस्राणि न शेकुश्चेष्टितुं प्रजाः / तदुपश्रुत्य तपसा सर्वे युक्ताः प्रचेतसः
ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਜਾ ਕੋਈ ਉਪਰਾਲਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਸਭ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਗਏ।
Verse 32
मुखेभ्यो वायुमग्निं च ससृजुर्जातमन्यवः / उन्मूलानथ वृक्षांस्तान्कृत्वा वायुरशोषयत्
ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉੱਠ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੂੰਹੋਂ ਹਵਾ ਤੇ ਅੱਗ ਛੱਡੀ। ਫਿਰ ਹਵਾ ਨੇ ਉਹ ਦਰੱਖ਼ਤ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖਾੜ ਕੇ ਸੁਕਾ ਦਿੱਤੇ।
Verse 33
तानग्निरदहद्धोर एवमासीद्दुमक्षयः / द्रुमक्षयमथो बुद्ध्वा किञ्चिच्छिष्टेषु शाखिषु
ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਇਆ। ਦਰੱਖ਼ਤ-ਖ਼ਤਮਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਟਾਹਣੀਦਾਰ ਦਰੱਖ਼ਤ ਬਚੇ ਸਨ…
Verse 34
उपगम्याब्रवी देतान्राजा सोमः प्रचेतसः / दृष्ट्वा प्रयोजनं सत्यं लोकसंतानकारणात्
ਤਦ ਰਾਜਾ ਸੋਮ ਪ੍ਰਚੇਤਸਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ—ਲੋਕ-ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ…
Verse 35
कोपं त्यजत राजानः सर्वे प्राचीनबर्हिषः / वृक्षाः क्षित्यां जनिष्यन्ति शाम्यतामग्निमारुतौ
ਹੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸ਼ ਰਾਜੋ, ਕ੍ਰੋਧ ਛੱਡੋ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਦਰੱਖ਼ਤ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ; ਅੱਗ ਤੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਦਿਓ।
Verse 36
रत्नभूता च कन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनीः / भविष्यज्जनता ह्येषा धृता गर्भेण वै मया
ਇਹ ਕੁੜੀ ਰਤਨਮਈ ਹੈ, ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਰਣ ਵਾਲੀ। ਇਹੀ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਗਰਭ ਵਿਚ ਧਾਰਿਆ ਹੈ।
Verse 37
मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षैरेव विनिर्मिता / भार्या भवतु वो ह्येषा सोमगर्भा विवर्द्धिता
ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਮਾਰਿਸ਼ਾ’ ਹੈ; ਇਹ ਰੁੱਖਾਂ ਨੇ ਹੀ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਸੋਮ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਪਲੀ ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਧਰਮ-ਪਤਨੀ ਬਣੇ।
Verse 38
युष्माकं तेजसार्द्धेन मम चार्धेन तेजसा / अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान्दक्षो नाम प्रजापतिः
ਤੁਹਾਡੇ ਤੇਜ ਦੇ ਅੱਧੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਤੇਜ ਦੇ ਅੱਧੇ ਨਾਲ, ਇਸ ਤੋਂ ‘ਦਕ੍ਸ਼’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਜਨਮੇਗਾ।
Verse 39
स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै / अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्द्धयिष्यति
ਉਹ, ਤੁਹਾਡੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਬਣੀ ਇਸ ਬਹੁਤ ਸੜੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ, ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਅੱਗ ਬਣ ਕੇ, ਮੁੜ ਪ੍ਰਜਾ ਨਾਲ ਵਧਾਏਗਾ।
Verse 40
ततः सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः / संत्दृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम्
ਫਿਰ ਸੋਮ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਚੇਤਸ, ਰੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਮਾਰਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 41
मारिषायां ततस्ते वै मनसा गर्भमादधुः / दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः
ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਰਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਾਲ ਗਰਭ ਧਾਰਿਆ; ਦਸ ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਤੋਂ ਮਾਰਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 42
दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन वीर्यवान् / असृजन्मनसा त्वादौ प्रजा दक्षो ऽथ मैथुनात्
ਸੋਮ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਵੀਰਯਵਾਨ ਦਕਸ਼ ਜਨਮਿਆ; ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਰਚੀ, ਫਿਰ ਮੈਥੁਨ ਨਾਲ।
Verse 43
अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदो ऽथ चतुष्पदः / विसृज्य मनसा दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः
ਦਕਸ਼ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਨਾਲ ਅਚਰ-ਚਰ, ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਰਚੇ; ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ।
Verse 44
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयां दश / कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे
ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਸ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਤੇਰਾਂ ਕਨਿਆਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਕਾਲ ਦੇ ਨੇਤਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਤਾਈ ਕਨਿਆਵਾਂ ਇੰਦੂ (ਚੰਦਰ) ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 45
एभ्यो दत्त्वा ततो ऽन्या वै चतस्रो ऽरिष्टनेमिने / द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਚਾਰ ਕਨਿਆਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਬਹੁਪੁਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦੋ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋ ਦਿੱਤੀਆਂ।
Verse 46
कन्यामेकां कृशाश्वाय तेभ्यो ऽपत्यं बभूव ह / अन्तरं चाक्षुषस्याथ मनोः षष्ठं तु गीयते
ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੰਨਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੂ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਮਨਵੰਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 47
मनोर्वैवस्वतस्यापि सप्तमस्य प्रजापतेः / वसुदेवाः खगा गावो नागा दितिजदानवाः
ਸੱਤਵੇਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਸੁਦੇਵ, ਪੰਛੀ, ਗਾਂਵਾਂ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਦਿਤੀਜ ਤੇ ਦਾਨਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 48
गन्धर्वाप्सरसश्चैव जज्ञिरे ऽन्याश्च जातयः / ततः प्रभृति लोके ऽस्मिन्प्रजा मैथुनसंभवाः / संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वासां सृष्टिरुच्यते
ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਵੀ ਜਨਮੀਆਂ। ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਮੈਥੁਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੰਕਲਪ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 49
ऋषिरुवाच देवानां दानवानां च देवर्षिणां च ते शुभः / संभवः कथितः पूर्वं दक्षस्य च महात्मनः
ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵਾਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਉਤਪੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਵੀ।
Verse 50
प्राणात्प्रजापतेर्जन्म दक्षस्य कथितं त्वया / कथं प्राचे तस्त्वं च पुनर्लेभे महातपाः
ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਮਹਾਤਪਸਵੀ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ (ਦਕਸ਼) ਤੁਸੀਂ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ?
Verse 51
एतं नः संशयं सूत व्याख्यातुं त्वमिहार्हसि / दौहित्रश्चैव सोमस्य कथं श्र्वशुरतां गतः
ਹੇ ਸੂਤ! ਸਾਡਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਇੱਥੇ ਤੂੰ ਹੀ ਸਮਝਾ ਸਕਦਾ ਹੈਂ—ਸੋਮ ਦਾ ਦੌਹਿਤਰ ਕਿਵੇਂ ਸਹੁਰੇਪਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ?
Verse 52
सूत उवाच उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु सत्तमाः / ऋषयो ऽत्र न सुह्यन्ति विद्यावन्तश्च ये जनाः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੱਤਮੋ! ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਿਰੋਧ ਸਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
Verse 53
युगे युगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो द्विजाः / पुनश्चैव निरुध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुह्यति
ਯੁਗ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦੱਖ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦਵਿਜ ਉਪਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਕਦੇ ਭੁੱਲਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 54
ज्यैष्ठ्यकानिष्ठ्यमप्येषां पूर्वमासीद्द्विजोत्तमाः / तप एव गरीयो ऽभूत्प्रभावश्चैव कारणम्
ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ! ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ ਦਾ ਭੇਦ ਵੀ ਸੀ; ਪਰ ਤਪ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।
Verse 55
इमां विसृष्टिं यो वेद चाक्षुषस्य चराचरम् / प्रजावानायुषस्तीर्णः स्वर्गलोके महीयते
ਜੋ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਇਸ ਚਰ-ਅਚਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਤਾਨਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 56
एवं सर्गः समाख्यातश्चाक्षुषस्य समासतः / इत्येते षट् निसर्गाश्च क्रान्ता मन्वन्तरात्मकाः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਸ੍ਰਗ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਨਵੰਤਰ-ਸਰੂਪ ਇਹ ਛੇ ਨਿਸਰਗ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
Verse 57
स्वायंभुवाद्याः संक्षेपाच्चाशुषान्ता यथाक्रमम् / एते सर्गा यथा प्राज्ञैः प्रोक्ता ये द्विजसत्तमाः
ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਆਦਿ ਤੋਂ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਤੱਕ ਦੇ ਸ੍ਰਗ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਜ্ঞਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਓਹੀ ਇਹ ਸ੍ਰਗ ਹਨ।
Verse 58
वैवस्वतनिसर्गेण तेषां ज्ञेयस्तु विस्तरः / अन्यूनानतिरिक्तास्ते सर्वे सर्गा विवस्वतः
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵੈਵਸਵਤ ਨਿਸਰਗ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ੍ਰਗ ਨਾ ਘੱਟ ਹਨ ਨਾ ਵੱਧ।
Verse 59
आरोग्यायुः प्रमाणेभ्यो धर्मतः कामतोर्ऽथतः / एतानेव गुणानेति यः पठन्ननसूयकः
ਜੋ ਬਿਨਾ ਈਰਖਾ ਦੇ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਰੋਗ੍ਯ, ਦੀਰਘ ਆਯੁ, ਯਸ਼, ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ—ਇਹੀ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 60
वैवस्वतस्य वक्ष्यामि सांप्रतस्य महात्मनः / समासव्यासतः सर्गं ब्रुवतो मे निबोधत
ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਰਤਮਾਨ ਮਹਾਤਮਾ ਵੈਵਸਵਤ ਦਾ ਸ੍ਰਗ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਕਹਾਂਗਾ; ਮੇਰੀ ਬਾਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds King Pṛthu Vainya as the ādi-rāja (archetypal sovereign). Rather than a long dynastic catalogue, it encodes kingship as a cosmological function: partitioning, protecting, and making the earth productive for the varṇa-ordered society.
They function as compressed cosmological memory: Vasudhā highlights the earth as the bearer of ‘vasu’ (wealth/substance); Medinī recalls an early state of material inundation (medas) associated with the Madhu-Kaiṭabha prelude; Pṛthivī links the earth to Pṛthu’s ordering claim, portraying geography as politically and ritually constituted.
The earth’s ‘milking’ is presented as epoch-sensitive: different manvantaras are associated with specific calves (vatsa), milkers (dogdhṛ), and vessels (pātra), implying that prosperity and resource-availability are governed by cyclical cosmic administration rather than a single, timeless event.