Adhyaya 33
युगप्रजालक्षणम् ऋषिप्रवरवर्णनं च (Yuga–Prajā-Lakṣaṇa and the Enumeration of Eminent Ṛṣis)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਸਭਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪ੍ਰਵਕਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਾਂ ਸਮੇਤ’ ਜਾਣੋ। ਸ਼੍ਰੁਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਖਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ–ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ–ਪ੍ਰਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯੁਗ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਵਰਗੀਕਰਨ ਸ਼ਾਖਾ-ਜਾਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਕਥਾ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਮਾਣ-ਸਥਾਪਨਾ ਹੈ—ਯੁਗ/ਮਨਵੰਤਰ ਆਦਿ ਸਿਧਾਂਤ ਪਛਾਣਯੋਗ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਸਾਰਕਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹਨ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸੂਚੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਤੇ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਕਲਨ-ਮਨਸ਼ਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे युगप्रजालक्षणमृषिप्रवरवर्णनं च नाम द्वात्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ऋषिकाणां सुताश्चापि विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः / ब्राह्यणानां प्रवक्तारो नामतश्च निबोधत
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸ਼ੰਗਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਯੁਗ-ਪ੍ਰਜਾ-ਲક્ષણ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਿ-ਪ੍ਰਵਰ-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਬੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ‘ਰਿਸ਼ਿਪੁੱਤਰਕ’ ਜਾਣੇ ਜਾਣ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਕਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਮਾਂ ਸਮੇਤ ਜਾਣੋ।
Verse 2
सप्रधानाः प्रवक्ष्यन्ते समासाच्च श्रुतर्षयः / बह्वृचो भार्गवः पैलः सांकृत्यो जाजलिस्तथा
ਹੁਣ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼੍ਰੁਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਬਹ੍ਵ੍ਰੁਚ, ਭਾਰਗਵ, ਪੈਲ, ਸਾਂਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਜਾਜਲਿ—ਇਹ ਹਨ।
Verse 3
संध्यास्तिर्माठरश्चैव याज्ञवल्क्यः पराशरः / उपमन्युरिन्द्रप्रमतिर्माडूकिः शाकलिश्च सः
ਸੰਧਿਆਸ੍ਤੀ, ਮਾਠਰ, ਯਾਜ਼੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਪਰਾਸ਼ਰ, ਉਪਮਨ੍ਯੁ, ਇੰਦਰਪ੍ਰਮਤੀ, ਮਾਡੂਕੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਲੀ—ਇਹ ਵੀ ਹਨ।
Verse 4
बाष्कलिः शोकपाणिश्च नैलः पैलो ऽलकस्तथा / पन्नगाः पक्षगन्ताश्च षडशीतिः श्रुतर्षयः
ਬਾਸ਼ਕਲੀ, ਸ਼ੋਕਪਾਣੀ, ਨੈਲ, ਪੈਲ ਅਤੇ ਅਲਕ; ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਨਗ ਤੇ ਪੱਖਗੰਤ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਛਿਆਸੀ ਸ਼੍ਰੁਤ-ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ।
Verse 5
एते द्विजातयो मुख्या बह्वृचानां श्रुतर्षयः / वैशंपायनलौहित्यौ कण्ठकालावशावधः
ਇਹ ਬਹ੍ਵ੍ਰਿਚ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦ੍ਵਿਜ ਸ਼੍ਰੁਤ-ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ—ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ, ਲੌਹਿਤ੍ਯ, ਕੰਠ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਅਵਸ਼ਾਵਧ।
Verse 6
श्यामापतिः पलाडुश्च आलंबिः कमलापतिः / तेषां शिष्याः प्रशिष्याश्च षडशीति श्रुतर्षयः
ਸ਼ਿਆਮਾਪਤੀ, ਪਲਾਡੂ, ਆਲੰਬੀ ਅਤੇ ਕਮਲਾਪਤੀ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਮਿਲ ਕੇ ਛਿਆਸੀ ਸ਼੍ਰੁਤ-ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ।
Verse 7
एते द्विजर्षयः प्रोक्ताश्चरकाध्वर्यवो द्विजाः / चैमिनिः सभरद्वाजः काव्यः पौष्यञ्जिरेव च
ਇਹ ਦ੍ਵਿਜ-ਰਿਸ਼ੀ ‘ਚਰਕਾਧਵਰ੍ਯੁ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਚੈਮਿਨੀ, ਸਭਰਦ੍ਵਾਜ, ਕਾਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪੌਸ਼੍ਯੰਜੀ ਵੀ।
Verse 8
हिरण्यनाभः कौशिल्यो लौगाक्षिः कुसुमिस्तथा / लङ्गली शालिहोत्रश्च शक्तिराजश्च भार्गवः
ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ, ਕੌਸ਼ਿਲ੍ਯ, ਲੌਗਾਕ੍ਸ਼ੀ ਅਤੇ ਕੁਸੁਮੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਲੰਗਲੀ, ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰਾਜ।
Verse 9
सामगानामथाचार्य ऐलो राजा पुरूरवाः / षट्चत्वारिंशदन्ये वै तेषां शिष्याः श्रुतर्षयः
ਸਾਮਗਾਨ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਐਲੋ ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਰਵਾ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਛਿਆਲੀ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸਨ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਰਿਸ਼ੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
Verse 10
कौशीतिः कङ्कमुद्गश्च कुण्डकः सपराशरः / लोभालोभश्च धर्मात्मा तथा ब्रह्म बलश्च सः
ਕੌਸ਼ੀਤੀ, ਕੰਗਕਮੁਦਗ, ਪਰਾਸ਼ਰ ਸਮੇਤ ਕੁੰਡਕ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਲੋਭਾਲੋਭ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਬਲ—ਇਹ ਵੀ ਸਨ।
Verse 11
क्रन्थलो ऽथो मदगलो मार्कण्डेयो ऽथ धर्मवित् / इत्येते नवतिर्ज्ञेया होत्रवद्ब्रह्मचारिणः
ਕ੍ਰੰਥਲ, ਮਦਗਲ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਅਤੇ ਧਰਮਵਿਤ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਨੱਬੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣ; ਉਹ ਹੋਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸਨ।
Verse 12
चरकाध्वर्यवश्चापि ह्यनुमंन्त्रं तु ब्राह्मणम् / चलूभिः सुमतिश्चैव तथा देववरश्च यः
ਚਰਕਾਧਵਰ੍ਯਵ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਨੁਮੰਤ੍ਰ; ਚਲੂਭਿ, ਸੁਮਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵਵਰ—ਇਹ ਵੀ ਸਨ।
Verse 13
अनुकृष्णस्तथायुश्च अनुभूमिस्तथैव च / तथाप्रीतः कृशाश्वश्व सुमूलिर्बाष्कलिस्तथा
ਅਨੁਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਆਯੁ, ਅਤੇ ਅਨੁਭੂਮੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੀਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ, ਸੁਮੂਲੀ ਅਤੇ ਬਾਸ਼ਕਲੀ—ਇਹ ਵੀ ਸਨ।
Verse 14
चरकाध्वर्यकाध्वर्युनमस्युर्ब्रह्मचारिणः / वैयासकिः शुको विद्वांल्लौकिर्भूरिश्रवास्तथा
ਚਰਕ ਅਤੇ ਅਧਵਰਯੁ, ਤੇ ਹੋਰ ਅਧਵਰਯੁ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਵਿਆਸ-ਪੁੱਤਰ ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼ੁਕ, ਲੌਕੀ ਅਤੇ ਬਹੁਸ਼੍ਰਵਾ ਵੀ ਸਨ।
Verse 15
सोमाविरतुनान्तक्यस्तथा धौम्यश्च काश्यपः / आरण्या इलकश्चैव उपमन्युर्विदस्तथा
ਸੋਮਾਵਿਰਤੁਨਾਨ੍ਤਕ੍ਯ, ਅਤੇ ਧੌਮ੍ਯ ਤੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ; ਆਰਣ੍ਯ, ਇਲਕ, ਉਪਮਨ੍ਯੁ ਅਤੇ ਵਿਦ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸਨ।
Verse 16
भार्गवो मधुकः पिङ्गः श्वेत केतुस्तथैव च / प्रजादर्पः कहोडश्च याज्ञवल्क्यो ऽथ शौनकः
ਭਾਰਗਵ, ਮਧੁਕ, ਪਿੰਗ, ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤਕੇਤੁ; ਪ੍ਰਜਾਦਰਪ, ਕਹੋਡ, ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੌਨਕ ਵੀ (ਉੱਥੇ) ਸਨ।
Verse 17
अनङ्गो निरतालश्च मध्यमाध्वर्यवस्तुते / अदितिर्देवमाता च जलापा चैव मानवी
ਅਨੰਗ ਅਤੇ ਨਿਰਤਾਲ, ਅਤੇ ਮਧ੍ਯਮਾਧਵਰ੍ਯਵਸਤੁਤੇ; ਦੇਵਮਾਤਾ ਅਦਿਤੀ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਜਲਾਪਾ ਵੀ (ਉੱਥੇ) ਸਨ।
Verse 18
उर्वशी विश्वयोषा च ह्यप्सरःप्रवरे शुभे / मुद्गला चातुजीवैव तारा चैव यशस्विनी
ਉਰਵਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਯੋਸ਼ਾ—ਉਹ ਸ਼ੁਭ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਪਸਰਾਵਾਂ; ਅਤੇ ਮੁਦਗਲਾ, ਚਾਤੁਜੀਵਾ ਤੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਤਾਰਾ ਵੀ (ਉੱਥੇ) ਸਨ।
Verse 19
प्रातिमेधी च मार्गा च सुजाता च महातपा / लोपामुद्रा च धर्मज्ञा या च कोशीतिका स्मृता
ਪ੍ਰਾਤਿਮੇਧੀ, ਮਾਰਗਾ, ਸੁਜਾਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਤਪਾ; ਅਤੇ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਲੋਪਾਮੁਦਰਾ, ਜੋ ‘ਕੋਸ਼ੀਤਿਕਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 20
एताश्च ब्रह्मवादिन्य अप्सरो रूपंसमताः / इत्येता मुख्यशः प्रोक्ता मया च ऋषिपुत्रकाः
ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦਿਨੀ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਹਨ, ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ; ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਪੁੱਤਰੋ, ਮੈਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 21
वैदशाखाप्रणयनास्ततस्ते ऋषयः स्मृताः / ईश्वरा मन्त्रवक्तार ऋषयो ह्यृषिकास्तथा
ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਰਚਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਗਏ; ਉਹ ਈਸ਼ਵਰ-ਸਰੂਪ, ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਵਕਤਾ—ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਵੀ ਹਨ।
Verse 22
ऋषिपुत्राः प्रवक्तरः कल्पानां ब्राह्मणस्य तु / ईश्वराणामृषीणां च ऋषिकाणां सहात्मजैः
ਰਿਸ਼ੀ-ਪੁੱਤਰ ਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨਕਾਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਸਰੂਪ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ।
Verse 23
तथा वाक्यानि जनीष्व यथैषां मन्त्रदृष्टयः / तत्राज्ञायुक्तमद्वैतं दीप्तं गंभीरशब्दवत्
ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹੇ ਬਚਨ ਉਤਪੰਨ ਕਰ; ਉੱਥੇ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਦ੍ਵੈਤ ਗੰਭੀਰ ਸ਼ਬਦ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
अत्यन्तमपरोक्षं च लिङ्गं नाम तथैव च / सर्वभूतान्यभूतं च परिदानं च यद्भवेत्
ਜੋ ਲਿੰਗ ਅਤਿ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਭੂਤ (ਅਜਨਮਾ) ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪਰਿਦਾਨ (ਸਮਰਪਣ/ਵੰਡ) ਸਰੂਪ ਹੈ—ਉਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 25
क्वचिन्निरुक्तप्रोक्तार्थं वाक्यं स्वायंभुवं विदुः / यत्किञ्चिन्मन्त्रसंयुक्तं तत्र नामविभक्तिभिः
ਕਿਤੇ ਨਿਰੁਕਤ ਦੁਆਰਾ ਕਿਹਾ ਅਰਥ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਵਾਕ ‘ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ (ਅਰਥ) ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
प्रत्यक्षाभिहितं चैवमृषीणां वचनं मतम् / नैगमैर्विविधैः शब्दैर्निपातैर्बहुलं च यत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਬਚਨ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਨੈਗਮ (ਵੈਦਿਕ) ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਨਿਪਾਤਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤਾਤ ਵਿੱਚ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 27
यच्चाप्यस्ति महद्वाक्यमृषीकाणां वचः स्मृतम् / अविस्पष्टपदं यच्च यच्च स्याद्बहुसंशयम्
ਅਤੇ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਵਾਕ੍ਯ ਸਮ੍ਰਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਕਰੇ।
Verse 28
ऋषिपुत्रवचस्तद्वै सर्वाश्च परिदेवताः / हेतुदृष्टान्त बहुलं चित्रशब्दमपार्थकम्
ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਬਚਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ‘ਪਰਿਦੇਵਤਾ’ (ਉਪਦੇਵ) ਬਾਰੇ ਵੀ; ਜੋ ਕਾਰਣਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਜੀਬ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਅਰਥਹੀਣ ਹੋਵੇ।
Verse 29
सर्वास्तु तमशक्तं च वाक्यमेतत्तु मानुषम् / मिश्रा इति समाख्याताः प्रभावादृषितां गाताः
ਇਹ ਬਚਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤਮੋਗੁਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ਿਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ‘ਮਿਸ਼੍ਰ’ ਕਹਲਾਏ।
Verse 30
समुत्कर्षाय कर्षाभ्यां जातिव्यत्याससंभवाः / भूतभव्यभवज्ज्ञान जन्मदुःखचिकित्सनम्
ਉਤਕਰਸ਼ ਅਤੇ ਅਪਕਰਸ਼ ਨਾਲ ਜਾਤੀ ਦਾ ਵਿਆਤਿਆਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ-ਵਰਤਮਾਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਦੁੱਖ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਾ (ਉਪਾਅ) ਇਹੀ ਹੈ।
Verse 31
मिश्राणां तद्भवेद्वाक्यं गुरोर्बलप्रवर्त्तनम् / धर्मशास्त्रप्रणेतारो महिम्ना सर्वगाश्च वै
ਮਿਸ਼੍ਰਾਂ ਦਾ ਬਚਨ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਣੇਤਾ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਸਰਬਤ੍ਰ ਗਾਮੀ ਹਨ।
Verse 32
तपःप्रकर्षः सुमहान्येषां ते ऋषयः स्मृताः / बृहस्पतिश्च शुक्रश्च व्यासः सारस्वतस्तथा
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਪੱਸਿਆ-ਪ੍ਰਕਰਸ਼ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ—ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਸਾਰਸਵਤ।
Verse 33
व्यासाः शास्त्रप्रणयना वेदव्यास इति स्मृताः / यस्मादवारजाः संतः पूर्वेभ्यो मेधयाधिकाः
ਸ਼ਾਸਤਰ ਰਚਣ ਵਾਲੇ ਵਿਆਸ ‘ਵੇਦਵਿਆਸ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਿੱਛੋਂ ਜੰਮੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਹਿਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਨ।
Verse 34
ऐश्वर्येण च संपन्नास्ततस्ते ऋषयः स्मृताः / यस्मिन्कालो न चं वयः प्रमाणमृषिभावने
ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹੇ ਗਏ; ਰਿਸ਼ਿਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕਾਲ ਮਾਪ ਹੈ, ਨਾ ਉਮਰ।
Verse 35
दृश्यते हि पुमान्कश्चित्कश्चिज्ज्येष्ठतमो धिया / यस्माद्बुद्ध्या च वर्षीयान्बलो ऽपि श्रुतवानृषिः
ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਜੇਠਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵੱਡਾ, ਬਾਲਕ ਵੀ ਸ਼੍ਰੁਤਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 36
यः कश्चित्पादवान्मध्ये प्रयुक्तो ऽक्षर संपदा / विनियुक्तावसानां तु तामृचं परिचक्षते
ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਦਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋਵੇ, ਅੱਖਰ-ਸੰਪਦਾ ਨਾਲ ਵਿਚਕਾਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ—ਉਹ ‘ਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
यः कश्चित्करणैर्मन्त्रो न च पादक्षरैर्मितः / अतियुक्तावसानं च तद्यजुर्वै प्रचक्षते
ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਕਰਣਾਂ (ਕ੍ਰਿਆ-ਵਿਧੀਆਂ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਪਾਦ-ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਣਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਅਤਿ-ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ—ਉਹ ‘ਯਜੁ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
ह्रीङ्कारः प्रणवो गीतः प्रस्तावश्च चतुर्थकम् / पञ्चमः प्रतिहोत्रश्च षष्ठमाहुरुपद्रवम्
ਹ੍ਰੀਂਕਾਰ, ਪ੍ਰਣਵ, ਗੀਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ—ਇਹ ਚੌਥਾ; ਪੰਜਵਾਂ ਪ੍ਰਤਿਹੋਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ‘ਉਪਦ੍ਰਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
निधनं सप्तमं साम्नः सप्तविन्ध्य मिदं स्मृतम् / पञ्चविन्ध्य इति प्रोक्तं ह्रीङ्कारः प्रणवादृते
ਸਾਮ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ‘ਨਿਧਨ’ ਨੂੰ ‘ਸਪਤਵਿੰਧ੍ਯ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਪੰਚਵਿੰਧ੍ਯ’ ਉਹ ਹ੍ਰੀਂਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 40
ब्रह्मणे धर्ममत्युक्तौ यत्तदा ज्ञाप्यतेर्ऽथतः / आशास्तिस्तु प्रसंख्याता विलापः परिदेवना
ਧਰਮਯੁਕਤ ਬਚਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਰਥਤಃ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਆਸ਼ਾਸ੍ਤਿ’ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਵਿਲਾਪ’ ਹੀ ‘ਪਰਿਦੇਵਨਾ’ ਹੈ।
Verse 41
क्रोधाद्वा द्वेषणाच्चैव प्रश्राख्यानं तथैव च / एतत्तु सर्वविद्यानां विहितं मन्त्रलक्षणम्
ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਜਾਂ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੇ ਆਖਿਆਨ ਤੋਂ ਵੀ—ਇਹ ਸਭ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਲੱਛਣ ਹਨ।
Verse 42
मन्त्रा नवविधाः प्रोक्ता ऋग्यजुः सामलक्षणाः / मूर्तिर्निन्दा प्रशंसा चाक्रोशस्तोषस्तथैव च
ਗ-ਯਜੁ਼ਰ-ਸਾਮ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨੌਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਮੂਰਤੀ, ਨਿੰਦਾ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ, ਆਕ੍ਰੋਸ਼ ਅਤੇ ਤੋਸ਼ ਆਦਿ।
Verse 43
प्रश्रानुज्ञास्तथाख्यानमाशास्मतिविधयो मताः / मन्त्रभेदांश्च वक्ष्यामि चतुर्विशतिलक्षणान्
ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਅਨੁਜ्ञਾ, ਆਖਿਆਨ, ਆਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ—ਇਹ ਵਿਧੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਚੌਵੀ ਲੱਛਣਾਂ ਸਮੇਤ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 44
प्रशंसा स्तुतिराक्रोशो निन्दा च परिदेवना / अभिशापो विशापश्च प्रश्नः प्रतिवचस्तथा
ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ, ਸਤੁਤੀ, ਆਕ੍ਰੋਸ਼, ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ; ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ਾਪ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਾਪ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ ਵੀ।
Verse 45
आशीर्यज्ञस्तथाक्षेप अर्थाख्यानं च संकथा / वियोगा ह्यभियोगाश्च कथा संस्था वरश्च वै
ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ-ਯਗ੍ਯ, ਆਕਸ਼ੇਪ, ਅਰਥ-ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ; ਵਿਯੋਗ ਅਤੇ ਅਭਿਯੋਗ; ਕਥਾ, ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਵਰ ਵੀ।
Verse 46
प्रतिषेधोप देशौ च नमस्कारः स्पृहा तथा / विलापश्चेति मन्त्राणां चतुर्विंशतिरुद्धृताः
ਨਿਸ਼ੇਧ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼, ਨਮਸਕਾਰ, ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਵਿਲਾਪ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਚੌਵੀ ਭੇਦ ਉੱਧਰਿਤ ਹਨ।
Verse 47
ऋषिभिर्यज्ञतत्त्वज्ञैर्विहितं ब्रह्मणं पुरा / हेतु र्निर्वचनं निन्दा प्रशस्तिः संशयो निधिः
ਯਗ੍ਯ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭਾਗ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੇਤੁ, ਨਿਰਵਚਨ, ਨਿੰਦਾ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ, ਸੰਸ਼ਯ ਅਤੇ ਨਿਧਿ ਹਨ।
Verse 48
पुराकृतिपुराकल्पौ व्यवधारणकल्पना / उपमा च दशैते वै विधयो ब्राह्मणस्य तु
ਪੁਰਾਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰਾਕਲਪ, ਵ੍ਯਵਧਾਰਣ, ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਉਪਮਾ—ਇਹ ਦਸੇ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭਾਗ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਹਨ।
Verse 49
लक्षणं ब्राह्मणस्यैनद्विहितं सर्वशाखिनाम / हेतुर्हन्तेः स्मृतो धातोर्यन्निहन्त्युदितं परैः
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਇਹ ਲੱਛਣ ਸਭ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਿਤ ਹੈ। ‘ਹਨ੍’ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ‘ਹੇਤੁ’ ਸ਼ਬਦ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹੈ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਨਿਹੰਤੀ’ (ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 50
अथवार्थे परिप्राप्ते हिनो तेर्गतिकर्मणा / तथा निर्वचनं ब्रूयाद्वाक्यार्थस्यावधारणम्
ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ‘ਹਿਨ੍’ ਧਾਤੂ ਨੂੰ ਗਤੀ-ਕਰਮ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸਮਝੋ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਵਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਵਾਕ੍ਯ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 51
निन्दां तामाहुरायार्या यद्दोषे निन्दनं वचः / प्रपूर्वाच्छंसतेर्धातोः प्रशंसागुणवत्तया
ਆਰਯ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਨਿੰਦਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੋਸ਼ ਬਾਰੇ ਨਿੰਦਨ ਵਾਲਾ ਬਚਨ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰ’ ਉਪਸਰਗ ਨਾਲ ‘ਸ਼ੰਸ੍’ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਗੁਣਵਾਨ ‘ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 52
इदं त्विदमिदं नैदमित्यनिश्चित्य संशयम् / इदमेवं विधातव्यमित्ययं विधिरुच्यते
‘ਇਹ ਇਹੀ ਹੈ’ ਜਾਂ ‘ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ ਨਾਲ ਜੋ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਇਸ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ’—ਇਹੀ ‘ਵਿਧੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 53
अन्यस्यान्यस्य चौक्तिर्या बुधैः सोक्ता पुराकृतिः / यो ह्यत्यन्तपरोक्षार्थः स पुराकल्प उच्यते
ਇੱਕ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਦੀ ਜੋ ਉਕਤੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੇ ਕਹੀ ਹੈ, ਉਹ ‘ਪੁਰਾਕ੍ਰਿਤੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਰੋਖ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਪੁਰਾਕਲਪ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 54
पुरातिक्रान्तवाचित्वात्पुराकल्पस्य कल्प नाम् / मन्त्रब्राह्मणकल्पैश्च निगमैः शुद्धविस्तरैः
ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਣੀ ਦੀ ਹੱਦ ਲੰਘ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਪੁਰਾਕਲਪ ਨੂੰ ‘ਕਲਪ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ, ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਨਿਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਕਲਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 55
अनिश्चित्य कृतामाहुर्व्यवधारणकल्पनाम् / यथा हीदं तथा तद्वै इदं चैव तथैव तत्
ਜੋ ਬਿਨਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੇ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵ੍ਯਵਧਾਰਣ-ਕਲਪਨਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਹੈ—ਇਹ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹਾ, ਉਹ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹਾ।
Verse 56
इत्येवमेषा ह्युपमा दशमो ब्राह्मणस्य तु / इत्येतद्ब्रह्मणस्यादौ विहितं रक्षणं बुधैः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਉਪਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭਾਗ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੇ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 57
तस्य तद्विद्भिरुद्दिष्टा व्याख्याम्यनुपदं द्विजैः / मन्त्राणां कल्पना चैव विधिदृष्टिषु कर्मसु
ਉਸ ਦੇ ਤੱਤਵਿਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਮੈਂ ਪਦ ਪਦ ਕਰਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ।
Verse 58
मन्त्रो मन्त्रयतेर्द्धातोर्ब्राह्मणो ब्राह्मणेन तु / अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् / अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः
‘ਮੰਤ੍ਰ’ ਸ਼ਬਦ ‘ਮੰਤ੍ਰਯਤੇ’ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ’ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਘੱਟ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਸਾਰਗਰਭਿਤ, ਸਭ ਪਾਸੀਂ ਲਾਗੂ, ਸਤੋਭ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਸੂਤਰ-ਵੇਤਾ ‘ਸੂਤਰ’ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Primarily rishi-teacher transmission lines: the chapter enumerates śrutarṣis and recognized pravaktṛs (expounders), often grouped by Vedic affiliation and extended through disciples and grand-disciples rather than focusing on Solar/Lunar royal dynasties.
It functions as an authority-map and archival checksum: fixed totals and grouped lists stabilize the tradition, indicating which reciters/schools are considered reliable carriers of yuga and prajā classifications used elsewhere in the Purāṇa.
No. The sampled material is a rishi/pravaktṛ catalog within Prakriyā Pāda and does not present Lalitopākhyāna-style Śākta theology, yantras, or the Bhaṇḍāsura narrative.