Adhyaya 31

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे यज्ञप्रवर्त्तनं नाम त्रिशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच अत ऊर्द्धं प्रवक्ष्यामि द्वापरस्य विधिं पुनः / तत्र त्रेतायुगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸ਼ੰਗਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਯੱਗ-ਪ੍ਰਵਰਤਨ’ ਨਾਮਕ ਤੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਫਿਰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਦੋਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਦ ਦ੍ਵਾਪਰ ਪ੍ਰਵਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 2

द्वापरादौ प्रजानां तु सिद्धिस्त्रेतायुगे तु या / परिवृत्ते युगे तस्मिंस्ततस्ताभिः प्रणश्यति

ਦ੍ਵਾਪਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਜੋ ਸਿੱਧੀ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਹ ਯੁਗ ਬਦਲਦੇ ਹੀ ਉਹ ਸਿੱਧੀਆਂ ਫਿਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 3

ततः प्रवर्त्तते तासां प्रजानां द्वापरे पुनः / संभेदश्चैव वर्णानां कार्याणां च विपर्ययः

ਤਦੋਂ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਮੁੜ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4

यज्ञावधारणं दण्डो मदो दंभः क्षमा बलम् / एषा रजस्तमोयुक्ता प्रवृत्तिर्द्वापरे स्मृता

ਯੱਗ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਨਿਰਧਾਰਣ, ਦੰਡ, ਮਦ, ਦੰਭ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਖ਼ਿਮਾ—ਇਹ ਰਜੋ-ਤਮੋ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦ੍ਵਾਪਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 5

आद्ये कृते यो धर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्त्तते / द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे

ਆਦਿ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦਾ ਜੋ ਧਰਮ ਸੀ, ਉਹ ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਘਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

वर्णानां विपरिध्वंसः संकीयत तथाश्रमाः / द्वैविध्यं प्रतिपद्येतेयुगे तस्मिञ्छ्रुति स्मृती

ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਵਿਘਟਨ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੁਚਿਤ ਹੋਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦ੍ਵੈਵਿਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 7

द्वैधात्तथा श्रुतिस्मृत्योर्निश्चयो नाधिगम्यते / अनिश्चयाधिगमनाद्धर्मतत्त्वं न विद्यते

ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਦ੍ਵੈਧ ਕਾਰਨ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਅਨਿਸ਼ਚਯ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਣ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਤੱਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ।

Verse 8

धर्मासत्त्वेन मित्राणां मतिभेदो भवेन्नृणाम् / परस्परविभिन्नैस्तैदृष्टीनां विभ्रमेण च

ਧਰਮ ਦਾ ਅਸਲ ਤੱਤ ਨਾ ਸਮਝਣ ਕਰਕੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ-ਭੇਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਵੱਖਰੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਵੀ।

Verse 9

अयं धर्मो ह्ययं नेति निश्चयो नाधिगम्यते / कारणानां च वैकल्प्यात्कार्याणां चाप्यनिश्चयात्

‘ਇਹੀ ਧਰਮ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ’—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਲਪ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੈ।

Verse 10

मतिभेदेन तेषां वै दृष्टीनां विभ्रमो भवेत् / ततो दृष्टिविभन्नैस्तु कृतं शास्त्राकुलं त्विदम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ-ਭੇਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਉਲਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 11

एको वेदश्चतुष्पाद्धि त्रेतास्विह विधीयते / संक्षयादायुपश्चैव व्यस्यते द्वापरेषु च

ਵੇਦ ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਾਦਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਆਯੁ ਦੇ ਘਟਣ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ।

Verse 12

ऋषिमन्त्रात्पुनर्भेदाद्भिद्यते दृष्टिविभ्रमैः / मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः

ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਉਹ ਫਿਰ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਭਰਮਾਂ ਕਰਕੇ; ਮੰਤ੍ਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਵਿਨਿਆਸਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੁਰ-ਵਰਨ ਦੇ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਨਾਲ ਵੀ।

Verse 13

संहिता ऋग्यजुःसाम्नां संपठ्यन्ते महर्षिभिः / सामान्या वैकृताश्चैव दृष्टिभिन्ने क्वचित्क्वचित्

਋ਗ, ਯਜੁਹ ਅਤੇ ਸਾਮ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠੇ ਪਾਠ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਧਾਰਣ ਤੇ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 14

ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च / अन्ये ऽपि प्रस्थितास्तान्वै केचित्तान्प्रत्यवस्थिताः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗ੍ਰੰਥ, ਕਲਪਸੂਤਰ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਵਚਨ ਵੀ ਹਨ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਪਏ, ਤੇ ਕੁਝ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਠਹਿਰੇ ਰਹੇ।

Verse 15

द्वापरेषु प्रवर्त्तन्ते निवर्त्तन्ते कलौ युगे / एकमाध्वर्यवं त्वासीत्पुनर्द्वैधमजायत

ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਲਿ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਹਿਲਾਂ ਆਧਵਰ੍ਯਵ ਇਕ ਹੀ ਸੀ, ਫਿਰ ਮੁੜ ਦੋਹਰਾ ਰੂਪ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।

Verse 16

सामान्यविपरीतार्थैः कृतशास्त्राकुलं त्विदम् / आध्वर्यवस्य प्रस्थानैर्बहुधा व्याकुलीकृतैः

ਸਧਾਰਣ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਅਰਥ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਭ ਨੂੰ ਉਲਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਧਵਰ੍ਯਵ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਸਥਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਅਾਕੁਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 17

तथैवाथर्वऋक्साम्नां विकल्पैश्चापि संज्ञया / व्याकुलेद्वापरे नित्यं क्रियते भिन्न दर्शनैः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਥਰਵ, ਋ਗ ਅਤੇ ਸਾਮ ਦੇ ਵੀ ਵਿਕਲਪ ਅਤੇ ਸੰਜ्ञਾਵਾਂ ਹਨ; ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਿੱਤ ਉਲਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 18

तेषां भेदाः प्रतीभेदा विकल्पाश्चापि संख्याया / द्वापरे संप्रवर्त्तते विनश्यन्ति ततः कलौ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ, ਪ੍ਰਤੀਭੇਦ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਵਿਕਲਪ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਚਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 19

तेषां विपर्ययोत्पन्ना भवन्ति द्वापरे पुनः / अवृष्टिर्मरणं चैव तथैव व्याध्युपद्रवाः

ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਲਟੇ ਪਲਟੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵਰਖਾ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 20

वाङ्मनः कर्मर्जेदुःखैर्निर्वेदो जायते पुनः / निर्वेदाज्जायते तेषां दुःखमोक्षविचारणा

ਬਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਫਿਰ ਨਿਰਵੇਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਿਰਵੇਦ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ-ਮੋਖ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਗਦੇ ਹਨ।

Verse 21

विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद्दोषदर्शनम् / दोषदर्शनतस्चैव द्वापरे ऽज्ञानसंभवः

ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ, ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਦੋਸ਼-ਦਰਸ਼ਨ; ਅਤੇ ਦੋਸ਼-ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਹੀ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

Verse 22

तेषाम ज्ञानिनां पूर्वमाद्ये स्वायंभुवे ऽन्तरे / उत्पद्यन्ते हि शास्त्राणां द्वापरे परिपन्थिनः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ, ਆਦਿ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪੰਥੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 23

आयुर्वेदविकल्पश्च ह्यगानां ज्योतिषस्य च / अर्थशास्त्रविकल्पाश्च हेतुशास्त्रविकल्पनम्

ਆਯੁਰਵੇਦ, ਜੋਤਿਸ਼, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਹੇਤੁਸ਼ਾਸਤਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਭੇਦ ਤੇ ਵਿਕਲਪ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 24

प्रक्रियाकल्पसूत्राणां भाष्यविद्याविकल्पनम् / स्मृतिशास्त्रप्रभेदश्च प्रस्थानानि पृथक्पृथक्

ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ-ਕਲਪਸੂਤਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼੍ਯ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਨੇਕ ਵਿਕਲਪ ਹਨ; ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਭੇਦ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ।

Verse 25

द्वापरेष्वभिवर्त्तन्ते मतिभेदाश्रयान्नृणाम् / मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिद्ध्यति

ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਤ-ਭੇਦ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਿਭਾਜਨ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਵੀ ਗੱਲਬਾਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦੀ ਹੈ।

Verse 26

द्वापरे सर्वभूतानां कायक्लेशपुरस्कृता / लोभो वृत्तिर्वणिक्पूर्वा तत्त्वानामविनिश्चयः

ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੇਹ-ਕਲੇਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; ਲੋਭ ਵਪਾਰੀ ਸੁਭਾਉ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 27

वेदशास्त्रप्रणयनं धर्माणां संकरस्तथा / वर्णाश्रमपरिध्वंसः कामक्रोधौ तथैव च

ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵੀ ਵਧਦੇ ਹਨ।

Verse 28

द्वापरेषु प्रवर्त्तन्ते रागो लोभो वधस्तथा / वेदं व्यासश्चतुर्द्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु

ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਰਾਗ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਵਧ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਆਦਿ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਜੀ ਵੇਦ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ।

Verse 29

निःशेषे द्वापरे तस्मिंस्तस्य संध्या तु यादृशी / प्रतिष्ठते गुणैर्हीनो धर्मो ऽसौ द्वापरस्य तु

ਜਦੋਂ ਉਹ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਹੀਣ ਇਹ ਦ੍ਵਾਪਰ ਦਾ ਧਰਮ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 30

तथैव संध्या पादेन ह्यङ्गः संध्या इतीष्यते / द्वापरस्यावशेषेण तिष्यस्य तु निबोधत

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਦ (ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ) ‘ਅੰਗ-ਸੰਧਿਆ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਤੋਂ ਤਿਸ਼੍ਯ (ਕਲੀ) ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਮਝੋ।

Verse 31

द्वापरस्याशसेषण प्रतिपत्तिः कलेरपि / हिंसासूयानृतं माया वधश्चैव तपस्विनाम्

ਦ੍ਵਾਪਰ ਦੇ ਬਚੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਕਲੀ ਦਾ ਉਦੇ ਵੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਸਾ, ਈਰਖਾ, ਝੂਠ, ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦਾ ਵਧ—ਇਹੀ ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

Verse 32

एते स्वभावास्तिष्यस्य साधयन्ति च वै प्रजाः / एष धर्मः कृतः कृत्स्नो धर्मश्च परिहीयते

ਇਹ ਤਿਸ਼੍ਯ (ਕਲੀ) ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾ ਹੀ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦਾ ਧਰਮ ਪੂਰਨ ਸੀ, ਪਰ ਧਰਮ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 33

मनसा कर्मणा स्तुत्या वार्ता सिध्यति वा न वा / कलौ प्रमारकी रोगः सततं क्षुद्भयानि च

ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਾਸਕਾਰੀ ਰੋਗ ਅਤੇ ਸਦਾ ਭੁੱਖ ਦੇ ਡਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 34

अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः / न प्रमाणं स्मृतेरस्ति तिष्ये लोकेषु वै युगे

ਬਿਨਾ ਵਰਖਾ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਿਸ਼੍ਯ (ਕਲੀ) ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 35

गर्भस्थो म्रियते कश्चिद्यौव नस्थस्तथापरः / स्थविराः के ऽपि कौमारे म्रियन्ते वै कलौ प्रजाः

ਕੋਈ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ—ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਇਉਂ ਮਰਦੀ ਹੈ।

Verse 36

दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुष्कृतैश्च दुरागमैः / विप्राणां कर्मदोषैस्तैः प्रजानां जायते भयम्

ਮੰਦੇ ਯੱਗ, ਮੰਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਕੁਕਰਮ ਅਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਪਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਦੋਸ਼ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 37

हिंसा माया तथेर्ष्या च क्रोधो ऽसूया क्षमा नृषु / तिष्ये भवन्ति जन्तूनां रागो लोभश्च सर्वशः

ਤਿਸ਼੍ਯ (ਕਲੀ) ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ, ਮਾਇਆ, ਈਰਖਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਅਸੂਯਾ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ (ਘਾਟ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਰਾਗ ਤੇ ਲੋਭ ਵਿਆਪਦੇ ਹਨ।

Verse 38

संक्षोभो जायते ऽत्यथै करिमासाद्य वै युगम् / पूर्णे वर्षसहस्रे वै परमायुस्तदा नृणाम्

ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਵੱਡਾ ਖਲਬਲਾਹਟ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ (ਕਰੀ-ਕਾਲ) ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਆਯੁ ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 39

नाधीयते तदा वेदान्न यजं ते द्विजातयः / उत्सीदन्ति नराश्चैव क्षत्रियाश्च विशः क्रमात्

ਉਦੋਂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜ ਯਜ्ञ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਨੁੱਖ, ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਵੀ ਡਿੱਗ ਕੇ ਨਾਸ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 40

शूद्राणामन्त्ययोनेस्तु संबन्धा ब्राह्मणैः सह / भवन्तीह कलौ तस्मिञ्छयनासनभोजनैः

ਉਸ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤ੍ਯਜ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸੌਣ, ਬੈਠਣ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਰਾਹੀਂ ਸੰਬੰਧ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 41

राजानः शूद्रभूयिष्ठाः पाखण्डानां प्रवर्त्तकाः / गुणहीनाः प्रजाश्चैव तदा वै संप्रवर्त्तते

ਉਦੋਂ ਰਾਜੇ ਸ਼ੂਦਰ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਬਣਣਗੇ; ਗੁਣਹੀਣ ਪ੍ਰਜਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਰੁਝਾਨ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 42

आयुर्मेधा बलं रूपं कुलं चैव प्रणश्यति / शूद्राश्च ब्राह्मणाचाराः शूद्राचाराश्च ब्राह्मणाः

ਆਯੁ, ਬੁੱਧੀ, ਬਲ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਕੁਲ—ਸਭ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੂਦਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 43

राजवृत्ताः स्थिताश्चोरा श्चोराचाराश्च पार्थिवाः / भृत्या एते ह्यसुभृतो युगान्ते समवस्थिते

ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਚੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਗੇ। ਸੇਵਕ ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ।

Verse 44

अशीलिन्यो ऽनृताश्चैव स्त्रियो मद्यामिषप्रियाः / मायाविन्यो भविष्यन्ति युगान्ते मुनिसत्तम

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੁਰਾਚਾਰੀ, ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਮਾਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ੌਕੀਨ ਅਤੇ ਛਲ-ਕਪਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ।

Verse 45

एकपत्न्यो न शिष्यन्ति युगान्ते मुनिसत्तम / श्वापदप्रबलत्वं च गवां चैव ह्युपक्षयः

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਤੀਵਰਤਾ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਵਧ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 46

साधूनां विनिवृत्तिं च विद्यास्तस्मिन्युगक्षये / तदा धर्मो महोदर्के दुर्लभो दानमूलवान्

ਉਸ ਯੁਗ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਵੇਲੇ ਸਾਧੂ-ਸੰਤ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਤਦ ਧਰਮ ਦੁਰਲੱਭ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਦਾਨ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 47

चातुराश्रमशैथिल्यो धर्मः प्रविचरिष्यति / तदा ह्यल्पफला भूमिः क्वचिच्चापि महाफला

ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਢਿੱਲੇ ਪੈਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਤਦ ਧਰਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਫਲ ਦੇਵੇਗੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਬਹੁਤ ਫਲ ਵੀ ਦੇਵੇਗੀ।

Verse 48

न रक्षितारो बोक्तारो बलिभागस्य पार्थिवाः / युगान्ते च भविष्यन्ति स्वरक्षणपरायणाः

ਯੁਗਾਂਤ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨਾ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਰਹਿਣਗੇ, ਨਾ ਬਲੀ-ਭਾਗ ਦੇ ਭੋਗਤਾ; ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣਗੇ।

Verse 49

अरक्षितारो राजानो विप्राः शूद्रोपजीविनः / शूद्राभिवादिनः सर्वे युगान्ते द्विजसत्तमाः

ਯੁਗਾਂਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ; ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜ ਵੀ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜੀਵਿਕਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।

Verse 50

अदृशूला जनपदाः शिवशूला द्विजास्तथा / प्रमदाः केशशूलाश्च युगान्ते समुपस्थिते

ਯੁਗਾਂਤ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਣਗੇ, ਦਵਿਜ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ੂਲ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਕੇਸ਼-ਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਣਗੀਆਂ।

Verse 51

तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः / यतयश्च भविष्यन्ति बहवो ऽस्मिन्कलौ युगे

ਇਸ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਯਤੀ ਹੋਣਗੇ; ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜ ਤਪ ਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।

Verse 52

चित्रवर्षी यदा देवस्तदा प्राहुर्युगक्षयम् / सर्वे वाणिजकाश्चा पि भविष्यन्त्यधमे युगे

ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਾ ਅਜੀਬ ਵਰਖਾ ਕਰੇ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਯੁਗ-ਖ਼ਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਅਧਮ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲੋਕ ਵਪਾਰੀ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।

Verse 53

भूयिष्ठं कूटमानैश्च पण्यं विक्रीणते जनाः / कुशीलचर्यापाखण्डैर्व्याधरूपैः समावृतम्

ਵੱਧਤਰ ਲੋਕ ਝੂਠੇ ਮਾਪ-ਤੋਲ ਨਾਲ ਮਾਲ ਵੇਚਣਗੇ; ਸੰਸਾਰ ਕੁਕਰਮ, ਪਖੰਡ ਅਤੇ ਬਿਆਧ-ਰੂਪ ਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 54

पुरुषाल्पं बहुस्त्रीकं युगान्ते समुपस्थिते / बाहुयाचनको लोको भविष्यति परस्परम्

ਯੁਗਾਂਤ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਤੇ ਮਰਦ ਘੱਟ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵੱਧ ਹੋਣਗੀਆਂ; ਲੋਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਫੈਲਾ ਕੇ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।

Verse 55

अव्याकर्ता क्रूरवाक्या नार्जवो नानसूयकः / न कृते प्रतिकर्त्ता च युगे क्षीणे भविष्यति

ਯੁਗ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਲੋਕ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਕਠੋਰ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਸਾਫ਼ਦਿਲੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਈਰਖਾਲੂ ਹੋਣਗੇ; ਕੀਤੇ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।

Verse 56

अशङ्का चैव पतिते युगान्ते तस्य लक्षणम् / ततः शून्य वसुमती भविष्यति वसुन्धरा

ਯੁਗਾਂਤ ਦੇ ਪਤਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਇਹ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਡਰ-ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ; ਫਿਰ ਇਹ ਵਸੁੰਧਰਾ, ਇਹ ਧਰਤੀ, ਸੁੰਨੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 57

गोप्तारश्चाप्यगोप्तारः प्रभविष्यन्ति शासकाः / हर्त्तारः पररत्नानां परदारविमर्शकाः

ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਅਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਹਾਕਮ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋਣਗੇ; ਉਹ ਪਰਾਏ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਲੁੱਟੇਰੇ ਅਤੇ ਪਰਾਈਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ।

Verse 58

कामात्मानो दुरात्मानो ह्यधमाः साहसप्रियाः / प्रनष्टचेष्टना धूर्त्ता मुक्तकेशास्त्त्वशूलिनः

ਉਹ ਕਾਮਵਸ਼, ਦੁਰਾਤਮਾ, ਨੀਚ ਅਤੇ ਸਾਹਸ-ਪ੍ਰਿਯ ਹੋਣਗੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਹ ਧੂਰਤ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਹੋਣਗੇ।

Verse 59

ऊनषोडशवर्षाश्च प्रजा यन्ते युगक्षये / शुक्लदन्ता जिताक्षाश्च मुण्डाः काषायवाससः

ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਜਾ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ; ਚਿੱਟੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ, ਮੁੰਡਿਤ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਾਇ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 60

शूद्रा धर्मं चरिष्यति युगान्ते समुपस्थिते / सस्यचोरा भविष्यन्ति तथा चैलापहारिणः

ਯੁਗਾਂਤ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇਗਾ; ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਚੋਰ ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹੋਣਗੇ।

Verse 61

चोराच्चोराश्च हर्त्तारो हर्तुर्हर्त्ता तथापरः / ज्ञानकर्मम्युपरते लोके निष्क्रियतां गते

ਚੋਰ ਤੋਂ ਵੀ ਚੋਰ, ਲੁੱਟੇਰੇ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ; ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਰੁਕ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯਤਾ ਛਾ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 62

कीटमूषकसर्पाश्च धर्षयिष्यन्ति मानवान् / अभीक्ष्णं क्षेममारोग्यं सामर्थ्यं दुर्लभं तथा

ਕੀੜੇ, ਚੂਹੇ ਅਤੇ ਸੱਪ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨਗੇ; ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਖੇਮ, ਆਰੋਗਤਾ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਦੁਲਭ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 63

कौशिकान्प्रतिवत्स्यन्ति देशाः क्षुद्भयपीडिताः / दुःखेनाभिप्लुतानां च परमायुः शतं तदा

ਕੌਸ਼ਿਕ ਦੇਸ ਵੱਲ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦੇਸ ਮੁੜ ਆਉਣਗੇ; ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆਂ ਦੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਰਮ ਉਮਰ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 64

दृश्यन्ते च न दृश्यन्ते वेदा कलियुगे ऽखिलाः / तत्सीदन्ते तथा यज्ञाः केवलाधर्मपीडिताः

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਕਦੇ ਦਿਸਣਗੇ, ਕਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਅਤੇ ਯੱਗ ਵੀ ਕੇਵਲ ਅਧਰਮ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਮੁਰਝਾ ਜਾਣਗੇ।

Verse 65

काषायिणो ऽथ निर्ग्रन्था तथा कापालिकाश्च ह / वेदविक्रयिमश्चन्ये तीर्थविक्रयिणो ऽपरे

ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਾਸ਼ਾਇਧਾਰੀ, ਨਿਰਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਕਾਪਾਲਿਕ ਵੀ ਹੋਣਗੇ; ਕੁਝ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਚਣਗੇ।

Verse 66

वर्णाश्रमाणां ये चान्ये पाखण्डाः परिपन्थिनः / उत्पद्यन्ते तदा ते वै संप्राप्ते तु कलौ युगे

ਜਦੋਂ ਕਲਿਯੁਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇਗਾ, ਤਦੋਂ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਰ ਪਾਖੰਡੀ ਤੇ ਪਰਿਪੰਥੀ ਮਤ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।

Verse 67

अधीयते तदा वेदाञ्छूद्रा धर्मार्थ कोविदाः / यजन्ते चाश्वमेधेन राजानः शूद्रयोनयः

ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਗੇ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਯੋਨੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰਨਗੇ।

Verse 68

स्त्रीबालगोवधं कृत्वा हत्वान्ये च परस्परम् / अपहत्य तथान्योन्यं साधयन्ति तदा प्रजाः

ਇਸਤਰੀ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਕੇ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਕੇ; ਫਿਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਕੇ, ਤਦ ਪ੍ਰਜਾ ਆਪਣਾ ਸਵਾਰਥ ਸਾਧਦੀ ਹੈ।

Verse 69

दुःखप्रवचनाल्पायुर्देहाल्पायुश्च रोगतः / अधर्माभिनिवेशित्वात्तमोवृत्तं कलौ स्मृतम्

ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਕਰਕੇ ਆਯੁ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦੀ ਉਮਰ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨਤਾ ਕਰਕੇ ਕਲਿਯੁਗ ਤਮੋਵ੍ਰਿੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 70

प्रजासु भ्रूणहत्या च तदा वैरात्प्रवर्त्तते / तस्मादायुर्बलं रूपं कलिं प्राप्य प्रहीयते

ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਜਾ ਵਿੱਚ ਵੈਰ ਕਰਕੇ ਭ੍ਰੂਣ-ਹੱਤਿਆ ਵੀ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕਲਿਯੁਗ ਆਉਣ ਨਾਲ ਆਯੁ, ਬਲ ਅਤੇ ਰੂਪ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 71

तदा चाल्पेन कालेन सिद्धिं गच्छन्ति मानवाः / धन्या धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते द्विजसत्तमाः

ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ, ਯੁਗਾਂਤ ਵਿੱਚ ਧੰਨ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਗੇ।

Verse 72

श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं ये चरन्त्यनसूयकाः / त्रेतायामाब्दिको धर्मो द्वापरे मासिकः स्मृतः

ਜੋ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਧਰਮ ਆਚਰਦੇ ਹਨ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਸਾਲਾਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 73

यथाशक्ति चरन्प्राज्ञस्तदह्ना प्राप्नुयात्कलौ / एषा कलियुगावस्था संध्यांशं तु निबोधत

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਮਨੁੱਖ ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਧਰਮ ਆਚਰਨ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਸੇ ਦਿਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਜਾਣੋ।

Verse 74

युगेयुगे तु हीयन्ते त्रित्रिपादास्तु सिद्धयः / युगस्वभावात्संध्यासु तिष्ठन्तीह तु यादृशः

ਯੁਗਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀਆਂ ਘਟਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਪਾਦਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੁਗ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲਿਆਂ ਉਹ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਤਿਹੀਆਂ ਹੀ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 75

संध्यास्वभावाः स्वांशेषु पादशेषाः प्रतिष्ठिताः / एवं संध्यांशके काले संप्राप्ते तु युगान्तिके

ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਦਾਂ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਭਾਗ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਯੁਗਾਂਤ ਨੇੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 76

तेषां शास्ता ह्यसाधूनां भृगूणां निधनोत्थितः / गोत्रेण वै चन्द्र मसो नाम्ना प्रमतिरुच्यते

ਉਹਨਾਂ ਅਸਾਧੂ ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਦੰਡਦਾਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਉੱਠੇਗਾ। ਉਹ ਚੰਦਰਮਸ ਗੋਤ੍ਰ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਮਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 77

माधवस्य तु सोंऽशेन पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे / समाः सविंशतिः पूर्णाः पर्यटन्वै वसुंधराम्

ਮਾਧਵ ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਵੀਹ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਰਿਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 78

अनुकर्षन्स वै सेनां सवाजिरथकुञ्जराम् / प्रगृहीतायुधैर्विप्रैः शतशो ऽथ सहस्रशः

ਉਹ ਘੋੜੇ-ਰਥ-ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਲੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ; ਹਥਿਆਰ ਧਾਰੇ ਵਿਪ੍ਰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾਲ ਸਨ।

Verse 79

स तदा तैः परिवृतो म्लेच्छान्हन्ति स्मसर्वशः / सह वा सर्वशश्चैव राज्ञस्ताञ्छूद्रयोनिजान्

ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਰ ਥਾਂ ਮਲੇਛਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ-ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਮਾਰਿਆ।

Verse 80

पारवण्डास्तु ततः सर्वान् निः शेषं कृतवान्विभुः / नात्यर्थ धार्मिका ये च तान्सर्वान्हन्ति सर्वशः

ਫਿਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪਾਰਵੰਡ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਜੋ ਬਹੁਤ ਧਾਰਮਿਕ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।

Verse 81

वर्णव्यत्यासजाताश्च ये च ताननुजीविनः / उदीच्यान्मध्यदेश्यांश्च पवतीयांस्तथैव च

ਵਰਨ-ਵਿਆਤਿਆਸ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਉਂਦੇ ਸਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ, ਮੱਧ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਤੇ ਪਵਤੀਯ ਲੋਕ ਵੀ।

Verse 82

प्राच्यान्प्रतीच्यांश्च तथा विन्ध्यपृष्ठचरानपि / तथैव दाक्षिणात्यांश्च द्रविडान्सिंहलैः सह

ਪੂਰਬ ਦੇ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਲੋਕ, ਅਤੇ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਖਣ ਦੇ ਦ੍ਰਾਵਿੜ, ਸਿੰਹਲਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 83

गान्धारान्पारदांश्चैव पह्लवान्यव नाञ्शकान् / तुषारान्बर्बरांश्चीनाञ्छूलिकान्दरदान् खशान्

ਉਸ ਨੇ ਗਾਂਧਾਰ, ਪਾਰਦ, ਪਹਲਵ, ਯਵਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕ; ਅਤੇ ਤੂਸ਼ਾਰ, ਬਰਬਰ, ਚੀਨ, ਛੂਲਿਕ, ਦਰਦ ਤੇ ਖਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ।

Verse 84

लंपाकारान्सकतकान्किरातानां च जातयः / प्रवृत्तचक्रो बलवान्म्लेच्छानामन्तकृत्प्रभुः

ਲੰਪਾਕ, ਸਕਤਕ ਅਤੇ ਕਿਰਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਜਾਤੀਆਂ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਕਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਬਲਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਮਲੇਛਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ।

Verse 85

अदृष्टः सर्वभूतानां चचाराथ वसुन्धराम् / माधवस्य तु सोंऽशेन देवस्येह विजज्ञिवान्

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਹ ਦੇਵ ਮਾਧਵ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ—ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ।

Verse 86

पूर्वजन्मनि विख्यातः प्रमतिर्न्नाम वीर्यवान् / गोत्रतो वै चन्द्रमसः पूर्वे कलियुगे प्रभुः

ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਪ੍ਰਮਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸੀ; ਗੋਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਦਰਵੰਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਸੀ।

Verse 87

द्वात्रिंशे ऽभ्युदिते वर्षे प्रक्रान्तो विंशतीः समाः / विनिघ्नन्सर्वभूतानि मानवानेव सर्वशः

ਬੱਤੀਵਾਂ ਸਾਲ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਵੀਹ ਸਾਲ ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ; ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੀ—ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ—ਮਾਰਦਾ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 88

कृत्वा बीजावशेषं तु पृथ्व्यां कूरेण कर्मणा / परस्पर निमित्तेन कोपेनाकस्मिकेन तु

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਠੋਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਬੀਜ-ਮਾਤਰ ਵੀ ਬਾਕੀ ਨਾ ਛੱਡਿਆ; ਆਪਸੀ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਭੜਕ ਉਠਿਆ।

Verse 89

सुसाधयित्वा वृषलान्प्रायशस्तानधर्मिकान् / गङ्गायमुनयोर्मध्ये निष्ठां प्राप्तः सहानुगः

ਅਧਿਕਤਰ ਅਧਰਮੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 90

ततो व्यतीते कल्पे तु सामान्ये सहसैनिकः / उत्साद्य पार्थिवान्सर्वान्मलेच्छांश्चैव सहस्रशः

ਫਿਰ ਸਧਾਰਣ ਕਲਪ ਬੀਤ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਹ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਲੇਛਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 91

तत्र संध्यांशके काले संप्राप्ते तु युगान्तके / स्थितास्वल्पावशिष्टासु प्रजास्विह क्वचित्क्वचित्

ਉੱਥੇ ਜਦੋਂ ਯੁਗਾਂਤ ਦੀ ਸੰਧਿਆ-ਅੰਸ਼ ਘੜੀ ਆ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਹੀ ਬਚੀ ਰਹੀ।

Verse 92

अपग्रहास्ततस्ता वै लोभाविष्टास्तु वृन्दशः / उपहिसंति चान्योन्यं पोथयन्तः परस्परम्

ਤਦ ਲੋਭ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਅਪਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਟੋਲੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ; ਪਰਸਪਰ ਨੂੰ ਕੁਚਲਦੇ ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 93

अराजके युगवशात्संक्षये समुपस्थिते / प्रजास्ता वै ततः सर्वाः परस्परभयार्द्दिताः

ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਯੁਗ-ਧਰਮ ਦਾ ਖ਼ਤਮਾ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ; ਤਦ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਈ।

Verse 94

व्याकुलाश्च परिभ्रान्तास्त्यक्त्वा दारान्गृहाणि च / स्वान्प्रणाननपेक्षन्तो निष्कारणसुदुःखिताः

ਉਹ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰੇ; ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਾਨ ਦੀ ਵੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ, ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਰਹੇ।

Verse 95

नष्टे श्रौते स्मृतौ धर्मे परस्परहतास्तदा / निर्मर्यादा निराक्रन्दा निःस्नेहा निरपत्रपाः

ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ; ਬੇਮਰਯਾਦਾ, ਬਿਨਾ ਵਿਲਾਪ, ਬਿਨਾ ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਲਾਜ਼ ਹੋ ਗਏ।

Verse 96

नष्टे धर्मे प्रतिहता ह्रस्वकाः पञ्चविंशतिम् / हित्वा पुत्रांश्च दारांश्च विषादव्याकुलेद्रियाः

ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਪੱਚੀ ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ; ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਿਸਾਦ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਬਣੇ।

Verse 97

अनावृष्टिहताश्चैव वार्त्तामुत्सृज्य दुःखिताः / प्रत्यन्तांस्ता निषेवन्ते हित्वा जनपदान्स्वकान्

ਬਿਨਾ ਵਰਖਾ ਦੇ ਉਹ ਵੀ ਪੀੜਤ ਹੋਏ; ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਛੱਡ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਸਰਹੱਦੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੱਸੇ।

Verse 98

सरितः सागरानूपान्सेवन्ते पर्वतांस्तथा / मांसैर्मूलफलैश्चैव वर्तयन्तः सुदुःखिताः

ਉਹ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਦਲਦਲੀ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ, ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਟਕਦੇ; ਮਾਸ, ਕੰਦ-ਮੂਲ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦੇ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 99

चीरपत्राचिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः / वर्णाश्रमपरिभ्रष्टाः संकरं घोरमास्थिताः / एतां काष्ठामनुप्राप्ता अल्पशेषाः प्रजास्ततः

ਉਹ ਚੀਥੜੇ, ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਣ ਲੱਗੇ, ਕਰਮਹੀਨ ਤੇ ਨਿਸ਼ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਹੋ ਗਏ; ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਤੋਂ ਭਟਕ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਸੰਕਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਤਦ ਪ੍ਰਜਾ ਇਸ ਅੰਤਿਮ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਬਚੀ।

Verse 100

जराव्याधिक्षुधा विष्टा दुःखान्निर्वेदमागमन् / विचारणा तु निर्वेदात्साम्यावस्था विचारणात्

ਬੁਢਾਪੇ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ; ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰ ਜਾਗਿਆ, ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਸਮਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

Verse 101

साम्यावस्थात्मको बोधः संबोधाद्धर्मशीलता / तासूपशमयुक्तासु कलिशिष्टासु वै स्वयम्

ਸਮਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ-ਰੂਪ ਬੋਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਸੰਬੋਧ ਤੋਂ ਧਰਮ-ਸ਼ੀਲਤਾ ਆਈ। ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਬਚੀਆਂ, ਉਪਸ਼ਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ (ਧਰਮ) ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 102

अहोरात्रं तदा तासां युगान्ते परिवर्त्तिनि / चित्तसंमोहनं कृत्वा तासां वै सुप्तमत्तवत्

ਉਸ ਵੇਲੇ ਯੁਗਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਸਮੇਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਮੱਤੇ ਹੋਏ ਵਰਗੇ ਬਣ ਗਏ।

Verse 103

भाविनोर्ऽथस्य च बलात्ततः कृतमवर्त्तत / प्रवृत्ते तु ततस्तस्मिन्पूते कृतयुगे तु वै

ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਤਦੋਂ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਨ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 104

उत्पन्नाः कलिशिष्टासु प्रजाः कार्तयुगास्तदा / तिष्ठन्ति चेह ये सिद्धा अदृष्टा विचरन्ति च

ਤਦੋਂ ਕਲੀ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਪ੍ਰਜਾ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ-ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ। ਅਤੇ ਜੋ ਸਿੱਧ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਟਿਕਦੇ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦੇ ਵੀ ਹਨ।

Verse 105

सह सप्तर्षिभिश्चैव तत्र ते च व्यवस्थिताः / ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थं ये स्मृता इह

ਉਹ ਉੱਥੇ ਸਪਤਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਥਿਰ ਤੌਰ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ—ਇਹ ਇੱਥੇ ਬੀਜ-ਰੂਪ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 106

कलिजैः सह ते संति निर्विशेषास्तदाभवन् / तेषां सप्तर्षयो धर्मं कथयन्तीतरेषु च

ਉਹ ਕਲੀ-ਜਨਮਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਦੋਂ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 107

वर्णाश्रमाचारयुक्तः श्रौतः स्मार्त्तो द्विधा तु सः / ततस्तेषु क्रियावत्सु वर्तन्ते वै प्रजाः कृते

ਉਹ ਧਰਮ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਸ਼੍ਰੌਤ ਅਤੇ ਸਮਾਰਤ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਦੀ ਹੈ।

Verse 108

श्रौतस्मार्त्ते कृतानां च धर्मे सप्तर्षिदर्शिते / केचिद्धर्मव्यवस्थार्थं तिष्ठन्तीहायुगक्षयात्

ਸ਼੍ਰੌਤ‑ਸਮਾਰਤ ਰੀਤ ਨਾਲ ਕੀਤੇ, ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਏ ਧਰਮ ਵਿੱਚ—ਕੁਝ ਮੁਨੀ ਇੱਥੇ ਧਰਮ‑ਵਿਵਸਥਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਯੁਗ‑ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੱਕ ਵੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 109

मन्वन्तराधिकारेषु तिष्ठन्ति मुनयस्तु वै / यथा दावप्रदग्धेषु तृणेष्विह तपेन तु

ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ‑ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੀ ਘਾਹ ਇੱਥੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਫਿਰ ਉੱਗ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 110

वनानां प्रथमं वृष्ट्या तेषां मूलेषु संभवः / तथा कार्तयुगानां तु कलिजष्विह संभवः

ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਉਤਪੱਤਿ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੇ ਬੀਜ ਇੱਥੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।

Verse 111

एवं युगो युगस्येह संतानस्तु परस्परम् / वर्त्तते ह्यव्यवच्छेदाद्यावन्मन्वन्तरक्षयः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਯੁਗ ਤੋਂ ਯੁਗ ਦੀ ਲੜੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਬਿਨਾ ਟੁੱਟੇ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।

Verse 112

सुखमायुर्बलं रूपन्धर्मोर्ऽथः काम एव च / युगेष्वेतानि हीयन्ते त्रित्रिपादाः क्रमेण च

ਸੁਖ, ਆਯੁ, ਬਲ, ਰੂਪ, ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਘਟਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿੰਨ‑ਤਿੰਨ ਪਾਦ ਕਰਕੇ ਕਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 113

ससंध्याशेषु हीयन्ते युगानान्धर्मसिद्धयः / इत्येष प्रतिसंधिर्यः कीर्त्तितस्तु मया द्विजाः

ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਘਟਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਇਹੀ ‘ਪ੍ਰਤਿਸੰਧਿ’ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 114

चतुर्युगानां सर्वेषामेतेनैव प्रसाधनम् / एषा चतुर्युगावृत्तिरासहस्रद्गुणीकृता

ਇਸੇ ਨਾਲ ਸਭ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਤੁਰਯੁਗ-ਆਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 115

ब्रह्मणस्तदहः प्रोक्तं रात्रिश्चैतावती स्मृता / अत्रार्जवं जडीभावो भूतानामायुगक्षयात्

ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ‘ਦਿਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਨੀ ਹੀ ‘ਰਾਤ’ ਵੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਯੁਗ-ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ ਤੇ ਜੜਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 116

एतदेव तु सर्वेषां युगानां लक्षणं स्मृतम् / एषा चतुर्युगानां च गुणिता ह्येकसप्ततिः

ਇਹੀ ਸਭ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਲੱਛਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਲਈ ਇਹ ਗੁਣਾ ਹੋ ਕੇ ਇਕਹੱਤਰ (71) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 117

क्रमेण परिवृत्ता तुमनोरन्तरमुच्यते / चतुर्युगे यथैकस्मिन्भवतीह यथा तु यत्

ਜੋ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਮਨਵੰਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਚਤੁਰਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਜੋ-ਜੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ।

Verse 118

तथा चान्येषु भवति पुनस्तद्वद्यथाक्रमम् / सर्गे सर्गे तथा भेदा उत्पद्यन्ते तथैव तु

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੜ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਓਹੋ ਜਿਹੇ ਭੇਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 119

पञ्चत्रिंशत्परिमिता न न्यूना नाधिकाः स्मृताः / तथा कल्पा युगैः मार्द्धं भवन्ति सह लक्षणैः / मन्वन्तराणां सर्वेषामेतदेव तु लक्षणम्

ਉਹ ਪੈਂਤੀ ਦੀ ਪਰਿਮਾਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ—ਨਾ ਘੱਟ, ਨਾ ਵੱਧ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਪ ਯੁਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।

Verse 120

यथा युगानां परिवर्त्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभावात् / तथा न संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्त्तमानः

ਜਿਵੇਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਯੁਗ-ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਚਿਰਕਾਲ ਤੋਂ ਚੱਲਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵਲੋਕ ਵੀ ਠਹਿਰਦਾ ਨਹੀਂ; ਨਾਸ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 121

इत्येत ल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਇਹ ਲੱਛਣ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 122

अतीतानागतानां हि सर्वमन्वन्तरोष्विह / मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै

ਇੱਥੇ ਭੂਤ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਮਨਵੰਤਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਅੰਤਰ ਵੀ (ਸਮਝੇ) ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 123

ख्यातानीह विजानीध्वं कल्पं कल्पेन चैव ह / अनागतेषु तद्वच्च तर्कः कार्यो विजानता

ਇੱਥੇ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣੋ—ਕਲਪ ਨੂੰ ਕਲਪ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸਮਝੋ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ-ਤર્ક ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 124

मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह / तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत

ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਬੀਤੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ—ਸਭ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 125

देवा ह्यष्टविधा ये वा इह मन्वन्तरेश्वराः / ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्याः प्रयोजनैः

ਇੱਥੇ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਜੋ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੇਵ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮਨੂ ਵੀ—ਸਭ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਹਨ।

Verse 126

एवं वर्णाश्रमाणां तु प्रविभागं पुरा युगे / युगस्वभावांश्च तथा विधत्ते वै सदा प्रभुः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਸਦਾ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣ-ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵੀ ਨਿਯਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 127

वर्णाश्रमविभागाश्च युगानि युगसिद्धयः / अनुषङ्गात्समाख्याताः सृष्टिसर्गं निबोधत / विस्तरेणानुपूर्व्या च स्थितिं वक्ष्ये युगेष्विह

ਵਰਣ-ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵੰਡ, ਯੁਗ ਅਤੇ ਯੁਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਸੰਗਵਸ਼ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਹੁਣ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਰਗ ਨੂੰ ਸਮਝੋ; ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ।