Adhyaya 29
Yuga-Vibhāga and Kāla-Pramāṇa (Measures of Time and the Four Yugas)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਯੁਗ-ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਰੀਤ (ਨਿਸਰਗ) ਅਤੇ ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਪੂਰਵਲੇ ਪૃਥਿਵੀ-ਆਦਿ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਵਰਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਮੇਸ਼, ਕਾਸ਼ਠਾ, ਕਲਾ, ਮੁਹੂਰਤ ਵਰਗੇ ਸੁਖਮ ਮਾਪਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੂਰਜ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਮਨੁੱਖੀ/ਲੌਕਿਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਲ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਹੀਨਾ ਹੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਪੱਖ ‘ਦਿਨ’ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲਪੱਖ ‘ਰਾਤ’। ਅੱਗੇ ਦੇਵ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਾਯਣ ਦਿਨ ਅਤੇ ਦੱਖਿਣਾਯਣ ਰਾਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂਤਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਯੁਗ, ਯੁਗਭੇਦ, ਯੁਗਧਰਮ ਅਤੇ ਯੁਗਸੰਧਿਆ-ਸੰਧਿਆੰਸ਼-ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਅੰਕਗਣਿਤ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਗਣਨਯੋਗ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे अमावस्याश्राद्धे पितृविचयोनामाष्टाविंशति तमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच चतुर्युगानि यान्यासन्पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे / तेषां निसर्गं तत्त्वं च श्रोतुमिच्छामि विस्तरात्
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸ਼ੰਗਪਾਦ ਵਿੱਚ, ਅਮਾਵਸਿਆ-ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ‘ਪਿਤ੍ਰੁਵਿਚਯ’ ਨਾਮਕ ਅਠਾਈਂਵੇਂ ਅਧਿਆਇ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਚਤੁਰਯੁਗ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਤੱਤ ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 2
सूत उवाच पृथिव्यादिप्रसंगेन यन्मया प्रागुदीरितम् / तेषां चतुर्युगं ह्येतत्तद्वक्ष्यामि निबोधत
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਇਹ ਚਤੁਰਯੁਗ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 3
संख्ययेह प्रसंख्याय विस्तराच्चैव सर्वशः / युगं च युगभेदश्च युगधर्मस्तथैव च
ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ, ਵਿਸਤਾਰ ਸਹਿਤ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁਗ, ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਅਤੇ ਯੁਗ-ਧਰਮ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 4
युगसंध्यांशकश्चैव युगसंधानमेव च / षट्प्रकाशयुगाख्यैषा ता प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः
ਯੁਗ-ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਅਤੇ ਯੁਗ-ਸੰਧਾਨ ਨੂੰ ਵੀ; ‘ਛਟ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਇਹ ਯੁਗ-ਵਿਧੀਆਂ ਮੈਂ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 5
लौकिकेन प्रमाणेन निष्पाद्याब्दं तु मानुषम् / तेनाब्देन प्रसंख्यायै वक्ष्यामीह वतुर्युगम् / निमेषकाल तुल्यं हि विद्याल्लघ्वक्षरं च यत्
ਲੌਕਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ, ਉਸੇ ਸਾਲ-ਮਾਪ ਨਾਲ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਚਤੁਰਯੁਗ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਅਤੇ ‘ਲਘੁਅਕਸ਼ਰ’ ਨੂੰ ਨਿਮੇਸ਼-ਕਾਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਣੋ।
Verse 6
काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिशच्च काष्ठा गणयेत्कलां तु / त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्त्तस्तै स्त्रिंशता रात्र्यहनी समे ते
ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ ਇੱਕ ਕਾਸ਼ਠਾ ਹਨ; ਤੀਹ ਕਾਸ਼ਠਾਂ ਇੱਕ ਕਲਾ; ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ; ਅਤੇ ਐਸੇ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 7
अहोरात्रौ विभजते सूर्यो मानुषलौकिकौ
ਸੂਰਜ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਲੌਕਿਕ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੰਡਦਾ ਹੈ।
Verse 8
तत्राहः कर्मचेष्टायां रात्रिः स्वप्नाय कल्पते / पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः
ਉੱਥੇ ਦਿਨ ਕਰਮ-ਚੇਸ਼ਟਾ ਲਈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਸੁਪਨੇ ਲਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਤ੍ਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵੰਡ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी / त्रिंशद्ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासस्तु सः स्मृतः
ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦਿਨ ਵਰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਵਰਗਾ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਹ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 10
शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या चाप्यधिकानि वै / पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते
ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਠ—ਅਰਥਾਤ ਕੁੱਲ 360 ਮਹੀਨੇ—ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਵਤਸਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
मानुषे णैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् / पितॄणां त्रीणि वर्षाणि संख्यातानीह तानि वै
ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਸੌ ਸਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 12
दश चैवाधिका मासाः पितृसंख्येह संज्ञिताः / लौकिकेनैव मानेन हृब्दो यो मानुषः स्मृतः
ਪਿਤ੍ਰ-ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਧੂ ਮਹੀਨੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ‘ਮਾਨੁਸ਼’ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕਿਕ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
एतद्दिव्यमहोरात्रं शास्त्रे स्यान्निश्चयो गतः / दिव्ये रात्र्यहनी वर्ष प्रविभागस्तयोः पुनः
ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਰਾਤ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਿਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 14
अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् / ये ते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसंख्यानं तयोः पुनः
ਉੱਥੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਯਣ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੱਖਿਣਾਯਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਰਾਤ ਅਤੇ ਦਿਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਫਿਰ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 15
त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि दिप्यो मासस्तु स स्मृतः / यन्मानुषं शतं विद्धि दिव्या मासास्त्रयस्तु ते
ਤੀਹ ਵਰ੍ਹੇ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਸ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤਿੰਨ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਸ ਜਾਣੋ।
Verse 16
दश चैव तथाहानि दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः / त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षाणि यानि तु / दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्त्तितः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ (ਦਿਵ੍ਯ) ਦਿਨ—ਇਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਧੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਵਰ੍ਹੇ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਵਤਸਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 17
त्रीणि वर्ष सहस्राणि मानुषाणि प्रमाणतः / त्रिंशदन्यानि वर्षाणि मतः सप्तर्षिवत्सरः
ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੀਹ ਵਰ੍ਹੇ—ਇਸ ਨੂੰ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ-ਵਤਸਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 18
नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु / अन्यानि नवतिश्चैव ध्रुवः संवत्सरः स्मृतः
ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨੱਬੇ ਵਰ੍ਹੇ—ਇਹੀ ‘ਧ੍ਰੁਵ ਸੰਵਤਸਰ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 19
षड्विंशतिसहस्राणि वर्षाणि मानुषाणि तु / वर्षाणां तु शतं ज्ञेयं दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः
ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਛੱਬੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ; ਅਤੇ (ਉਸ ਦੇ) ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਪ ਮੰਨੋ—ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 20
त्रीण्येव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषाणि तु
ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਨਿਯੁਤ (ਤਿੰਨ ਲੱਖ) ਵਰ੍ਹੇ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 21
षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्याया / दिव्यवर्षसहस्र तु प्राहुः संख्याविदो जनाः
ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸੰਖਿਆ-ਵਿਦ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 22
इत्येवमृषिभिर्गीतं दिव्यया संख्याया त्विह / दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्याप्रकल्पनम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 23
चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो ऽबुवन् / कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुष्टयम्
ਭਾਰਤ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਚਾਰ ਯੁਗ ਆਖੇ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ—ਇਹੀ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਹੈ।
Verse 24
पूर्व कृतयुकं नाम ततस्त्रेती विधीयते / द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कल्पयेत्
ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ—ਇਹੀ ਯੁਗ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 25
चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां च कृत युगम् / तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशः संध्याया समः
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਨੂੰ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਉਤਨੇ ਹੀ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ, ਅਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਵੀ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
Verse 26
इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु / एकन्यायेन वर्तन्ते सहस्राणि शतानि च
ਬਾਕੀ ਤਿੰਨਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਸਮੇਤ, ਉਸੇ ਇਕ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਵਰ੍ਹੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 27
त्रीणि द्वे च सहस्राणि त्रेताद्वापरयोः क्रमात् / त्रिशती द्विशती संध्ये संध्यांशौ चापि तत्समौ
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੇ ਦੋ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ, ਅਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਵੀ ਉਤਨੇ ਹੀ ਹਨ।
Verse 28
कलिं वर्षसरस्रं तु युगमाहुर्द्विजोत्तमाः / तस्यैकशतिका संध्या संध्यांशः संध्यया समः
ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਲਿਯੁਗ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਵੀ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
Verse 29
तेषां द्वादशसाहस्री युगसंख्या प्रकीर्त्तिता / कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैव चतुष्टयम्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੁਗ-ਗਿਣਤੀ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ—ਇਹ ਚਾਰਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਹਨ।
Verse 30
अत्र संवत्सरा दृष्टा मानुषेण प्रमाणतः / कृतस्य तावद्वक्ष्यामि वर्षाणि च निबोधत
ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੇ ਵਰ੍ਹੇ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 31
सहस्राणां शतान्याहुश्चतुर्दश हि संख्याया / चत्वारिंशत्सहस्राणि तथान्यानि कृतं युगम्
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਤੀ ਚੌਦਾਂ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਹੋਰ (ਵਰ੍ਹੇ) ਮਿਲ ਕੇ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 32
तथा शतसहस्राणि वर्षाणि दशसंख्याया / अशीतिश्च सहस्राणि कालस्त्रेतायुगस्य सः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ ਲੱਖ ਵਰ੍ਹੇ ਅਤੇ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ—ਇਹ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ।
Verse 33
सप्तैव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषेण तु / विंशतिश्च सहस्रामि कालः स द्वापरस्य च
ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੱਤ ਨਿਯੁਤ ਅਤੇ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 34
तथा शतसहस्राणि वर्षाणां त्रीणि संख्यया / षष्टिश्चैव सहस्राणि कालः कलियुगस्य तु
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦਾ ਸਮਾਂ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਵਰ੍ਹੇ ਅਤੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ (ਕੁੱਲ 3,60,000) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 35
एवं चतुर्युगे काल ऋतैः संध्यांशकैः स्मृतः / नियुतान्येव षडिंशान्निरसानि युगानि वै
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਸਮੇਤ ਚਤੁਰਯੁਗ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਿਮ੍ਰਿਤ ਹੈ; ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਨਿਯੁਤ (ਨਿਰਾਸ) ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 36
चत्वारिंशत्तथा त्रीणि नियुता नीह संख्यया / विंशतिश्च सहस्राणि स संध्यांशश्चतुर्युगः
ਇੱਥੇ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਂਤਾਲੀ ਨਿਯੁਤ ਅਤੇ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ—ਇਹੀ ਚਤੁਰਯੁਗ ਦਾ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 37
एवं चतुर्युगाख्यानां साधिका ह्येकसप्ततिः / कृतत्रेतादियुक्तानां मनोरन्तरमुच्यते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਤ-ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੀ ਇਕਹੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ‘ਮਨਵੰਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
मन्वन्तरस्य संख्यां तु वर्षाग्रेण निबोधत / त्रिंशत्कोट्यस्तु वर्षाणां मानुषेण प्रकीर्त्तिताः
ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਜਾਣੋ; ਮਨੁੱਖੀ ਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 39
सप्त षष्टिस्तथान्यानि नियुतान्यधिकानि तु / विशतिश्च सहस्राणि कालो ऽयं साधिकं विना
ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸੜਸਠ ਨਿਯੁਤ ਅਤੇ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਾਧੂ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਇਹੀ ਇਹ ਕਾਲ ਹੈ।
Verse 40
मन्वन्तरस्य संख्यैषा संख्या विद्भिर्द्विजैः स्मृता / मन्वन्तरस्य कालो ऽयं युगैः सार्द्धं च कीर्त्तितः
ਇਹੀ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਦਵਿਜਾਂ ਨੇ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਹੈ; ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਇਹ ਕਾਲ ਯੁਗਾਂ ਸਮੇਤ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 41
चतुः साहस्रयुक्तं वै प्राकृतं तत्कृतं युगम् / त्रेताशिष्टं प्रवक्ष्यामि द्वापरं कलिमेव च
ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਜੋ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 42
युगपत्समयेनार्थो द्विधा वक्तुं न शक्यते / क्रमागतं मया ह्येतत्तुभ्यं नोक्त युग द्वयम्
ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਅਰਥ ਨੂੰ ਦੋ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਆਇਆ ਇਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਯੁਗ-ਦ੍ਵਯ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ।
Verse 43
ऋषिवंशप्रसंगेन व्याकुलत्वात्तथैव च / अत्र त्रेतायुगस्यादौ मनुः सप्तर्षयश्च ये
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਕਰਕੇ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮਨੁ ਅਤੇ ਜੋ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ)।
Verse 44
श्रौत स्मार्त्त च ते धर्म ब्रह्मणानुप्रचौदितम् / दाराग्निहोत्रसंबन्धमृग्यजुः सामसंहितम्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੌਤ ਅਤੇ ਸਮਾਰਤ ਧਰਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਨ—ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ, ਅਤੇ ਰਿਗ-ਯਜੁਰ-ਸਾਮ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਸਮੇਤ।
Verse 45
इत्यादिलक्षणं श्रौतं धर्म सप्तर्षयो ऽब्रुवन् / परंपरागतं धर्म स्मार्त्तं चाचारलक्षणम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼੍ਰੌਤ ਧਰਮ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ; ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਆਚਾਰ-ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਰਤ ਧਰਮ ਵੀ (ਦੱਸਿਆ)।
Verse 46
वर्णाश्रमाचारयुतं मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत् / सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपसा च वै
ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਨੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਧਰਮ ਕਿਹਾ—ਸੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ (ਵੇਦ) ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੁਆਰਾ।
Verse 47
तेषां तु तप्ततपसा आर्षेणोपक्रमेण तु / सप्तर्षीणां मनोश्चैव ह्याद्ये त्रेतायुगे तथा
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪਤ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਆਰਸ਼ ਉਪਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੂ ਦਾ ਵੀ (ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਰਤਨ ਹੋਇਆ)।
Verse 48
अबुद्धिपूर्वकं तेषामक्रियापूर्वमेव च / अभिव्यक्तास्तु ते मन्त्रास्तारकाद्यैर्निदर्शनैः
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣੇ, ਨਾ ਕਰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ; ਤਾਰਿਆਂ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 49
आदिकल्पे तु देवानां प्रादुर्भूतास्तु याः स्वयम् / प्राणाशेष्वथ सिद्धीनामन्यासां च प्रवर्त्तनम्
ਆਦਿ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੋ ਸਿੱਧੀਆਂ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਹੋਰ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੋਈ।
Verse 50
आसन्मन्त्रा व्यतीतेषु ये कल्पेषु सहस्रशः / ते मन्त्रा वै पुनस्तेषां प्रतिभायामुपस्थिताः
ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੀਤੇ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਉਹੀ ਮੰਤ੍ਰ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵਿੱਚ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 51
ऋचो यजूंषि सामानि मन्त्रश्चाथर्वणानि तु / सप्तर्षिभिस्तु ते प्रोक्ताः स्मार्त्तं धर्मं मनुर्जगौ
ਕ, ਯਜੁਸ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਅਥਰਵ ਮੰਤ੍ਰ—ਇਹ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਚਾਰੇ; ਅਤੇ ਸਮਾਰਤ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ।
Verse 52
त्रेतादौ संहिता वेदाः केवला धर्मसेतवः / संरोधादायुषश्चैव वर्त्स्यन्ते द्वापरेषु वै
ਤ੍ਰੇਤਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਕੇਵਲ ਸੰਹਿਤਾ-ਰੂਪ, ਧਰਮ ਦੇ ਸੇਤੂ ਸਨ; ਆਯੁ ਘਟਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ (ਵੰਡੇ ਹੋਏ) ਚੱਲਣਗੇ।
Verse 53
ऋषयस्तपसा वेदान्द्वापरादिष्वधीयते / अनादिनिधिना दिव्याः पूर्वं सृष्टाः स्वयंभुवा
ਰਿਸ਼ੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਦ੍ਵਾਪਰ ਆਦਿ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਨਾਦਿ ਨਿਧਿ-ਸਰੂਪ ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।
Verse 54
सधर्माः सव्रताः सांगा यथाधर्मं युगेयुगे / विक्रियन्ते समानार्था वेदवादा यथायुगम्
ਧਰਮ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਦ-ਵਚਨ ਯੁੱਗ ਯੁੱਗ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਅਰਥ ਇਕੋ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਯੁੱਗ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਰੂਪ ਬਦਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 55
आरंभयज्ञाः क्षत्राश्च हविर्यज्ञा विशस्तथा / परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु जपयज्ञा द्विजोत्तमाः
ਖ਼ਤਰੀ ਆਰੰਭ-ਯੱਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਹਵਿਰ-ਯੱਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਦਰ ਪਰਿਚਾਰ-ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜ ਜਪ-ਯੱਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 56
तदा प्रमुदिता वर्णास्त्रेतायां धर्मपालिताः / क्रियावन्तः प्रजावन्तः समृद्धाः सुखिनस्तथा
ਉਸ ਵੇਲੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨਾਲ ਰੱਖੇ ਗਏ ਵਰਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸਨ—ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ, ਸੰਤਾਨ ਵਾਲੇ, ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਵੀ ਸਨ।
Verse 57
ब्राह्मणाननुर्त्तन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियान्विशः / वैश्यानुवर्त्तिनः शुद्राः परस्परमनुव्रताः
ਖ਼ਤਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੈਸ਼ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ। ਸ਼ੂਦਰ ਵੈਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਰਤੀ ਹਨ—ਸਾਰੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਰਤ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 58
शुभाः प्रवृत्तयस्तेषां धर्मा वर्णाश्रमास्तथा / संकल्पितेन मनसा वाचोक्तेन स्वकर्मणा
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਸਨ; ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਵੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ—ਮਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ, ਬਾਣੀ ਦੇ ਬਚਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨਾਲ।
Verse 59
त्रेतायुगे च विफलः कर्मारंभः प्रसिद्ध्यति / आयुर्मेधा बलं रूपमारोग्यं धर्मशीलता
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰਮਾਰੰਭ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ; ਆਯੁ, ਮੇਧਾ, ਬਲ, ਰੂਪ, ਆਰੋਗਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸ਼ੀਲਤਾ ਵਧੀ।
Verse 60
सर्वसाधारणा ह्येते त्रेतायां वै भवं त्युत / वर्णाश्रमव्यवस्थानं तेषां ब्रह्मा तदाकरोत्
ਹੇ ਭਵ! ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਸੀ; ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ।
Verse 61
पुनः प्रजास्तु ता मोहाद्धर्मा स्तानप्यपालयन् / परस्परविरोधेन मनुं ताः पुनरभ्ययुः
ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾ ਸਕੀ; ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਮਨੂ ਕੋਲ ਗਈ।
Verse 62
पुनः स्वायंभुवो दृष्ट्वा याथातथ्यं प्रजापतिः / ध्यात्वा तु शतरूपायां पुत्रौ स उदपादयत्
ਫਿਰ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਯਥਾਰਥ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ।
Verse 63
प्रियव्रतो त्तानपादौ प्रथमौ तौ मोहीक्षितौ / ततः प्रभृति राजान उत्पन्ना दण्डधारिणः
ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉੱਤਾਨਪਾਦ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜੇ ਮੰਨੇ ਗਏ; ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਦੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
Verse 64
प्रजानां रञ्जनाच्चैव राजानस्ते ऽभवन्नृपाः / प्रच्छन्न पापास्तैर्ये च न शक्यास्तु नराधिपैः
ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰਾਜੇ ‘ਨ੍ਰਿਪ’ ਕਹਲਾਏ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਲੁਕੇ ਪਾਪ ਵੀ ਦਬਾਏ ਜੋ ਹੋਰ ਨਰਾਧਿਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਦਬ ਸਕਦੇ ਸਨ।
Verse 65
धर्मराजः स्मृतस्तेषां शास्ता वैवस्वतो यमः / वर्णानां प्रविभागाश्च त्रेतायां संप्रकीर्त्तिताः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ ‘ਧਰਮਰਾਜ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਾਸਤਾ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ।
Verse 66
संभृताच्च तदा मन्त्रा ऋषिभिर्ब्रह्मणः सुतैः / यज्ञाः प्रवर्त्तिताश्चैव तदा ह्येव तु दैवतैः
ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਓਸੇ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਯਜ्ञਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।
Verse 67
यामशुक्रार्जितैश्चैव सर्वसाधन संभृतैः / सार्द्धं विश्वभुजा चैव देवेन्द्रेण महौजसा
ਯਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਵੱਲੋਂ ਅਰਜਿਤ, ਸਭ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਭੁਜ ਦੇ ਨਾਲ ਮਹਾਂਤੇਜਸਵੀ ਦੇਵੇਂਦ੍ਰ ਦੇ ਸੰਗ (ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ)।
Verse 68
स्वायंभुवेंऽतरे देवैर्यज्ञस्तैः प्राक्प्रवर्त्तितः / सत्यं जपस्तपो दानं त्रेताया धर्म उच्यते
ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਯੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਨ ਕੀਤਾ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਤਿ, ਜਪ, ਤਪ ਅਤੇ ਦਾਨ ਹੀ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 69
तदा धर्म्मसहस्रान्ते ऽहिंसाधर्मः प्रवर्त्तते / जायन्ते च तदा शूरा आयुष्मन्तो महाबलाः
ਉਦੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਅਹਿੰਸਾ-ਧਰਮ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਜਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 70
व्यस्तदण्डा महाभागा धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिनः / पद्मपत्रायताक्षाश्च पृथूरस्काः सुसंहताः
ਉਹ ਦੰਡ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਭਾਗ, ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਦੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਮਲ-ਪੱਤੇ ਵਰਗੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਚੌੜੀ ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦੇਹ ਵਾਲੇ।
Verse 71
सिंहातङ्का महासत्त्वा मत्तमातङ्गगमिनः / महाधनुर्द्धराश्चैव त्रेतायां चक्रवर्त्तिनः
ਉਹ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਨਿਡਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ, ਮਹਾਨ ਸੱਤਵ ਵਾਲੇ, ਮੱਤੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ; ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 72
सर्वलक्षणसम्पूर्मा न्यग्रोधपरिमण्डलाः / न्यग्रोधौ तु स्मृतौ बाहू व्यामो न्यग्रोध उच्यते
ਉਹ ਸਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ, ‘ਨਿਆਗਰੋਧ-ਪਰਿਮੰਡਲ’ (ਵਟ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਸਮ ਪਰਿਮਾਣ) ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਿਆਗਰੋਧ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਆਮ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਨਿਆਗਰੋਧ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 73
व्यामे नैवोछ्रयो यस्य सम ऊर्द्धं तु देहिनः / समोछ्रयपरीणाहो ज्ञेयो न्यग्रोधमण्डलः
ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੇ ਉੱਪਰਲਾ ਉਚਾਈ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਤੇ ਘੇਰਾ ਵੀ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਨੂੰ ‘ਨਿਆਗ੍ਰੋਧ-ਮੰਡਲ’ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 74
चक्रं रथो मणिर्भार्या निधिरश्वो गजस्तथा / सप्तैतानि च रत्नानि सर्वेषां चक्रवर्तिनाम
ਚੱਕਰ, ਰਥ, ਮਣੀ, ਭਾਰਿਆ, ਨਿਧੀ, ਅਸ਼ਵ ਅਤੇ ਗਜ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਤਨ ਸਭ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 75
चक्रं रथो मणिः खड्गश्चर्मरत्नं च पञ्चमम् / केतुर्निधिश्च सप्तैव प्राणहीनानि चक्षते
ਚੱਕਰ, ਰਥ, ਮਣੀ, ਖੜਗ, ਪੰਜਵਾਂ ਚਰਮ-ਰਤਨ, ਕੇਤੂ ਅਤੇ ਨਿਧੀ—ਇਹ ਸੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਹੀਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 76
भार्या पुरोहितश्चैव सेनानी रथकृच्च यः / मन्त्र्यश्वः कलभश्चैव प्राणिनः सप्त कीर्त्तिताः
ਭਾਰਿਆ, ਪੁਰੋਹਿਤ, ਸੈਨਾਪਤੀ, ਰਥਕਾਰ, ਮੰਤਰੀ, ਅਸ਼ਵ ਅਤੇ ਕਲਭ (ਜਵਾਨ ਹਾਥੀ)—ਇਹ ਸੱਤ ਜੀਵੰਤ (ਪ੍ਰਾਣੀ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 77
रत्नान्येतानि दिव्यानि संसिद्धानि महात्मनाम् / चतुर्दश विधेयानि सर्वेषां चक्रवर्त्तिनाम्
ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰਤਨ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਲਈ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਭ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਧੇਯ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 78
विष्णोरंशेन जायन्ते पृथिव्यां चक्रवर्त्तिनः / मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह
ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਸਮਰਾਟ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਬੀਤੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਇਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 79
भूतभव्यानि यानीह वर्त्तमानानि यानि च / त्रेतायुगे च तान्यत्र जायन्ते चक्रवर्त्तिनः
ਇੱਥੇ ਜੋ ਭੂਤ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਓਥੇ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 80
भद्राणीमानि तेषां वै भवन्तीह महीक्षिताम् / अत्यद्भुतानि चत्वारि बलं धर्मः सुखं धनम्
ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਹ ਮੰਗਲ ਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਚਾਰ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ—ਬਲ, ਧਰਮ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਧਨ।
Verse 81
अन्योन्यस्याविरोधेन प्राप्यन्ते तु नृपैः समम् / अर्थो धर्मश्च कामश्च यशो विजय एव च
ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਬਿਨਾ ਰਾਜੇ ਇਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅਰਥ, ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਵੀ।
Verse 82
ऐश्वर्येणाणिमाद्येन प्रभुशक्त्या तथैव च / श्रुतेन तपसा चैव मुनीनभिभवन्ति वै
ਐਸ਼ਵਰਯ—ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ—ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਵੀ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 83
बलेन तपसा चैव देवदानवमानवान् / लक्षणैश्चैव जायन्ते शरीरस्थैरमानुषैः
ਬਲ ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਵ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਅਤਿਮਾਨਵੀ ਲੱਛਣਾਂ ਸਮੇਤ—ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 84
केशाःस्निग्धा ललाटोच्चा जिह्वा चास्य प्रमार्जिनी / ताम्रप्रभोष्टनेत्राश्च श्रीवत्साश्चैद्ध्वरोमशाः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਚਿਕਣੇ, ਮੱਥਾ ਉੱਚਾ, ਜੀਭ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ; ਹੋਠ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੀ ਛਟਾ ਵਾਲੀਆਂ, ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਘਣੇ ਰੋਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 85
आजानुबाहवस्छैव तदाम्रहस्ताः कटौ कृशाः / न्यग्रोधपरिणाहाश्च सिंहस्कन्धास्तु मेहनाः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਘੁੱਟਣਾਂ ਤੱਕ ਲੰਬੀਆਂ, ਹੱਥ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੇ, ਕਮਰ ਪਤਲੀ; ਛਾਤੀ ਨਿਆਗਰੋਧ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਮੋਢੇ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਹਨ।
Verse 86
गजेद्रगतयश्चैव महाहनव एव च / पादयोश्चक्रमत्स्योन्तु शङ्खपद्मौ तुहस्तयोः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਗਜੇਂਦਰ ਵਰਗੀ ਅਤੇ ਜਬੜੇ ਵਿਸ਼ਾਲ; ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਤੇ ਮੱਛੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਪਦਮ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 87
पञ्चाशीतिसहस्राणि ते राजन्त्यजरा नृपाः / असंगगतयस्तेषां चतस्रश्चक्रवर्त्तिनाम्
ਉਹ ਅਜਰ ਰਾਜੇ ਪਚਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਅਸੰਗ (ਅਪਰਤਿਹਤ) ਗਤੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 88
अन्तरिक्षे समुद्रि च पाताले पर्वतेषु च / इज्या दानं तपः सत्यं त्रेतायां धर्म उच्यते
ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਾਤਾਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦਾ ਧਰਮ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਯਜ੍ਞ, ਦਾਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ।
Verse 89
तदा प्रवर्त्तते धर्मो वर्णाश्रमविभागशः / मर्यादास्थापनार्थं च दण्डनीतिः प्रवर्त्तते
ਉਸ ਵੇਲੇ ਧਰਮ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਦੰਡ-ਨੀਤੀ ਵੀ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 90
त्दृष्टपुष्टाः प्रजाः सर्वा अरोगाः पूर्णमानसाः / एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतायुगविधौस्मृतः
ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਟ, ਨਿਰੋਗ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਮਨ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਚਾਰ ਪਾਦਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 91
त्रीणि वर्षसहस्राणि तदा जीवन्ति मानवाः / पुत्रपौत्रसमाकीर्णा म्रियन्ते च क्रमेण तु
ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਮਰਦੇ ਹਨ।
Verse 92
एष त्रेतायुगे धर्मस्त्रेतासंध्यां निबोधत / त्रेतायुगस्वभावानां संध्या पादेन वर्त्तते / संध्यापादः स्वभावस्तु सोंऽशपदेन तिष्ठति
ਇਹ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ; ਹੁਣ ਤ੍ਰੇਤਾ-ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝੋ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਇੱਕ ਪਾਦ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਧਿਆ-ਪਾਦ ਸੁਭਾਵ ਅੰਸ਼-ਪਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It is a technical chapter on kāla-pramāṇa (time units) and yuga-vibhāga: defining measurable units from nimeṣa upward and using them to express caturyuga structure, yuga-dharma, and transitional junctions (sandhyā/sandhi).
It presents conversion models: for pitṛs, a human month functions as their day-night (kṛṣṇapakṣa as ‘day’ and śuklapakṣa as ‘night’); for devas, udagayana and dakṣiṇāyana function as day and night, enabling yuga-scale durations to be expressed across different ontological timelines.
No; the sampled verses indicate a cosmological-chronological focus rather than lineage cataloging. Its purpose is to establish the numerical and conceptual infrastructure needed before genealogies and dynastic histories can be chronologically situated.