Adhyaya 9

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऋषिवंशवर्णनं नामाष्टमो ऽध्यायः // ८// ऋषय ऊचुः कथं द्विवारावुत्पन्ना भवानी प्राक्सती तु या / आसीद्दाक्षायणी पूर्वमुमा कथमजायत

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ (ਵਾਯੂ-ਪ੍ਰੋਕਤ) ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਰਿਸ਼ੀਵੰਸ਼-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮਕ ਅੱਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਜੋ ਭਵਾਨੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਦੋ ਵਾਰ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ? ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾਖ਼ਸ਼ਾਇਣੀ ਸੀ, ਉਹ ਉਮਾ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮੀ?

Verse 2

मेनायां पितृकन्यायां जनयञ्छैलराट् स्वयम् / के वै ते पितरो नाम येषां मेना तु मानसी

ਪਿਤ੍ਰ-ਕਨਿਆ ਮੇਨਾ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸੀ ਧੀ ਮੇਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਤਰ ਕੌਣ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕੀ ਹਨ?

Verse 3

मैनाकश्चैव दोहित्रो दौहित्री च तथा ह्युमा / एकपर्णा तथा चैव तथा चैवैकपाटला

ਮੈਨਾਕ ਉਸ ਦਾ ਦੋਹਿਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋਹਿਤਰੀ ਉਮਾ ਵੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਏਕਪਰਨਾਂ ਅਤੇ ਏਕਪਾਟਲਾ ਵੀ।

Verse 4

गङ्गा चापि सरिच्छ्रेष्ठा सर्वासां पूर्वजा तथा / सर्वमेतत्वयोद्दिष्टं निर्देशं तस्य नो वद

ਗੰਗਾ ਵੀ—ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ—ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਪੂਰਵਜਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੂੰ ਦੱਸਿਆ; ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਸਾਨੂੰ ਕਹਿ।

Verse 5

श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते श्राद्धस्य च विधिं परम् / पुत्राश्च के स्मृतास्तेषां कथं च पितरस्तु ते

ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ; ਮੈਂ ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਪਰਮ ਵਿਧੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕੌਣ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਿਤਰ ਕਿਵੇਂ ਹਨ?

Verse 6

कथं वा ते समुत्पन्नाः किंना मानः किमात्मकाः / स्वर्गे वै पितरो ह्येते देवानामपि देवताः

ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਾਨ ਕੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕੀ ਹੈ? ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਿਤਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਹਨ।

Verse 7

एवं वेदितुमिच्छामि पितॄणां सर्गमुत्तममा / यथा च दत्तमस्माभिः सार्द्धं प्रीणाति वै पितॄन्

ਮੈਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਉੱਤਮ ਉਤਪੱਤੀ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

यदर्थं ते न दृश्यन्ते तत्र किं कारणं स्मृतम् / स्वर्गे तु के च वर्त्तन्ते पितरो नरके व के

ਉਹ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕੌਣ ਨਰਕ ਵਿੱਚ?

Verse 9

अभिसंभाष्य पितरं पितुश्च पितरं तथा / प्रतितामहं तथा चैव त्रिषु पिण्डेषु नामतः

ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾਮਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ (ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ) ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

नाम्ना दत्तानि श्राद्धानि कथं गच्छन्ति वै पितॄन् / कथं च शक्तास्ते दातुं नरकस्थाः फलं पुनः

ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਕੀਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਪਿਤਰਾਂ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ? ਅਤੇ ਜੋ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਫਲ ਦੇਣ ਦੇ ਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ?

Verse 11

के च ते पितरो नाम कान्यजामो वयं पुनः / देवा अपि पितॄन् स्वर्गे यजन्तीति हि नः श्रुतम्

ਉਹ ਪਿਤਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਏ? ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 12

एतदिच्छामि वै श्रोतुं विस्तरेण बहुश्रुतम् / स्पष्टाभिधान मपि वै तद्भवान्वक्तुमर्हसि

ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਸੁਣੀ ਹੋਈ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੋ।

Verse 13

सूत उवाच अत्र वो कीर्तयिष्यामि यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् / मन्वन्तरेषु जायन्ते पितरो देवसूनवः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 14

अतीतानागताः श्रेष्ठाः कनिष्ठाः क्रमशस्तु वै / देवैः सार्द्धं पुरातीताः पितरो ऽन्येन्तरेषु वै

ਬੀਤੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੇ ਕਨਿੱਠ ਪਿਤਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਹੋਰ ਅੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਰਹੇ ਹਨ।

Verse 15

वर्तन्ते सांप्रतं चे तु तान्वै पक्ष्यामि निश्चयात् / श्राद्धक्रियां मनुश्चैषां श्राद्धदेवः प्रवर्त्तयेत्

ਜੋ ਪਿਤਰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਸ਼ਰਾਧਦੇਵ ਮਨੂ ਚਲਾਵੇਗਾ।

Verse 16

देवान्सृजत ब्रह्मा मां यक्ष्यन्तीति च प्रभुः / तमुत्सृज्य तदात्मानमयजंस्ते फलार्थिनः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—‘ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਯਜ्ञ ਨਾਲ ਪੂਜਣਗੇ’; ਪਰ ਫਲ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਾਲੇ ਉਹ ਉਸ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 17

ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टसंज्ञा भविष्यथ / तस्मात्किञ्चिन्न जानीत ततो लोकेषु मुह्यत

ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਮੂਰਖ ਅਤੇ ਹੋਸ਼-ਹੀਣ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ; ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣੋਗੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹੋਗੇ।

Verse 18

ते भूयः प्रणताः सर्वे याचन्ति स्म पितामहम् / अनुग्रहाय लोकानां पुनस्तानब्रवीत्प्रभुः

ਉਹ ਸਭ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 19

प्रायश्चित्तं चरध्वं वै व्यभिचारो हि वः कृतः / पुत्रान्स्वान्परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानमवाप्स्यथ

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਧਰਮ-ਭੰਗ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ; ਤਦ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।

Verse 20

ततस्त स्वसुतांश्चैव प्रयश्चित्तजि घृक्षवः / अपृच्छन्संयतात्मानो विधिवच्च मिथो मिथः

ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ, ਸੰਯਮੀ ਮਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ।

Verse 21

तेभ्यस्ते नियतात्मानः पुत्राः शंसुरनेकधा / प्रयश्चित्तानि धर्मज्ञावाङ्मनः कर्मजानि च

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸੇ—ਬਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਲਈ।

Verse 22

ते पुत्रानब्रुवन्प्रीता लब्धसंज्ञा दिवौकसः / यूयं वै पितरो ऽस्माकं यैर्वयं प्रतिबोधिताः

ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਹੋਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਪਿਤਰ ਹੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਜਗਾਇਆ।

Verse 23

धर्मं ज्ञानं च वैराग्यं को वरो वः प्रदीयताम् / पुस्तानब्रवीद्ब्रह्मा यूयं वै सत्यवादिनः

ਧਰਮ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ? ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹੋ।

Verse 24

तस्माद्यदुक्तं युष्माभिस्तत्तथा न तदन्यथा / उक्तं च पितरो ऽस्माकं चेति वै तनयाः स्वकाः

ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ ਉਹੋ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤਰ ਹੋ।”

Verse 25

पितरस्ते भविष्यन्ति तेभ्यो ऽयं दीयतां वरः / तेनैव वचसा ते वै ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

ਉਹ ਪਿਤਰ ਬਣਣਗੇ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ—ਇਹੀ ਬਚਨ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ।

Verse 26

पुत्राः पितृत्वमाजग्मुः पुत्रत्वं पितरः पुनः / तस्मात्ते पितरः पुत्राः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम्

ਪੁੱਤਰ ਪਿਤ੍ਰਤਵ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਮੁੜ ਪੁੱਤਰਤਵ ਨੂੰ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਿਤਰ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਪਿਤ੍ਰਤਵ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

एवं स्मृत्वा पितॄन्पुत्राः पुत्रांश्चैव पितॄंस्तथा / व्याजहार पुनर्ब्रह्मा वितॄनात्मविवृद्धये

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਤਮ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਫਿਰ ਪਿਤ੍ਰ-ਵਿਧਾਨ ਉਚਾਰਿਆ।

Verse 28

यो ह्य निष्टान्पितॄञ्श्राद्धि क्रियां काञ्चितकरिष्यति / राक्षसा दानवाश्बैव फलं प्राप्स्यन्ति तस्य तत्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮ ਕਰੇਗਾ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਰਾਖਸ਼ਸ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ।

Verse 29

श्राद्धैराप्यायिताश्चैव पितरः सोममव्ययम् / आप्यायमाना युष्माभिर्वर्द्धयिष्यन्ति नित्यशः

ਸ਼ਰਾਧਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਪਿਤਰ ਅਖੰਡ ਸੋਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੀ ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਕਰਨਗੇ।

Verse 30

श्राद्धैराप्यायितः सोमो लोकानाप्याययिष्यति / कृत्स्नं सपर्वतवनं जङ्गमाजङ्गमैर्वृतम्

ਸ਼ਰਾਧਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੋਮ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇਗਾ—ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਚਰ-ਅਚਰ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਇਸ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਨੂੰ।

Verse 31

श्राद्धानि पुष्टिकामाश्च ये करिष्यन्ति मानवाः / तेभ्यः पुष्टिं प्रजाश्चैव दास्यन्ति पितरः सदा

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਿਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 32

श्राद्धे येभ्यः प्रदास्यन्ति त्रीन्पिण्डान्नामगोत्रतः / सर्वत्र वर्तमानास्ते पितरः प्रपितामहाः

ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾਮ ਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਦਮਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 33

तेषामाप्याययिष्यन्ति श्राद्धदानेन वै प्रजाः / एवमाज्ञा कृता पूर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना

ਸ਼ਰਾਧ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਉਹਨਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇਵੇਗੀ—ਇਹ ਆਗਿਆ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।

Verse 34

तेनैतत्सर्वथा सिद्धं दानमध्ययनं तपः / ते तु ज्ञानप्रदातारः पितरो वो न संशयः

ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਹੈ—ਦਾਨ, ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਤਪ; ਪਿਤਰ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦਾਤਾ ਹਨ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 35

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः / अन्योन्यपितरो ह्येते देवाश्च पितरश्च ह

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰ ਦੇਵ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵ ਫਿਰ ਪਿਤਰ ਹਨ; ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਪਿਤਰ ਹਨ—ਦੇਵ ਵੀ, ਪਿਤਰ ਵੀ।

Verse 36

एतद्ब्रह्मवचः श्रुत्वा सूतस्य विदितात्मनः / पप्रच्छुर्मुनयो भूयः सूतं तस्माद्यदुत्तरम्

ਵਿਦਿਤਾਤਮਾ ਸੂਤ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—ਅਗਲਾ ਉੱਤਰ ਕੀ ਹੈ।

Verse 37

ऋषय ऊचुः कियन्तो वै मुनिगणाः कस्मिन्काले च ते गणाः / पूर्वे तु देवप्रवरा देवानां सोमवर्द्धनाः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਮੁਨੀ-ਗਣ ਕਿੰਨੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗਣ ਸਨ? ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ।

Verse 38

सूत उवाच एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि पितृसर्गमनुत्तमम् / शंयुः पप्रच्छ यत्पूर्वं पितरं वै बृहस्पतिम्

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰ-ਸਰਗ ਦਾ ਉਹ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਵਰਣਨ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੰਯੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।

Verse 39

बृहस्पतिमुपासीनं सर्वज्ञानार्थकोविदम् / पुत्रः शंयुरिमं प्रश्नं पप्रच्छ विनयान्वितः

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਜੋ ਸਰਵ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੰਯੂ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 40

क एते पितरो नाम कियन्तः के च नामतः / समुद्भूताः कथं चैते पितृत्वं समुपागताः

ਇਹ ਪਿਤਰ ਕੌਣ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿੰਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕੌਣ ਕੌਣ ਹਨ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪਿਤ੍ਰਤਵ ਦਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ?

Verse 41

कस्माच्च पितरः पूर्वं यज्ञं पुष्णन्ति नित्यशः / क्रियाश्च सर्वा वर्त्तन्ते श्राद्धपूर्वा महात्मनाम्

ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰ ਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਯਜ्ञ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ-ਪੋਸਦੇ ਹਨ? ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਸ਼ਰਾਧ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 42

कस्मै श्राद्धानि देयानि किं च दत्ते महाफलम् / केषु चाप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थेषु च नदीषु च

ਸ਼ਰਾਧ ਕਿਹਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਥਾਵਾਂ—ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ—ਸ਼ਰਾਧ ਅਖੰਡ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

Verse 43

केषु वै सर्वमाप्तोति श्राद्धं कृत्वा द्विजोत्तमः / कश्च कालो भवेच्छ्राद्धे विधिः कश्चानुवर्त्तते

ਕਿਹਨਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਸ਼ਰਾਧ ਦਾ ਯੋਗ ਸਮਾਂ ਕਿਹੜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

Verse 44

एतदिच्छामि भगवन्विस्तरेण यथा तथा / व्याख्यातमानुपूर्व्येण यत्र चोदाहृतं मया

ਹੇ ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਇਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਚਾਰ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਮਝਾਓ।

Verse 45

बृहस्पतिरिदं सम्यगेवं पृष्टो महामतिः / व्याजहारानुपूर्व्येण प्रश्नं प्रश्नविदां वरः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਮਹਾਮਤੀ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।

Verse 46

बृहस्पतिरुवाच कथ यिष्यामि ते तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि / विनयेन यथान्यायं गम्भीरं प्रश्नमुत्तमम्

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਤਾਤ, ਤੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 47

द्यौरंरिक्षं पृथिवी नक्षत्राणि दिशस्त था / सूर्याचन्द्रमसौ चैव तथाहोरात्रमेव च

ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਕਾਸ਼, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਧਰਤੀ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ; ਨਾਲ ਹੀ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 48

न बभूवुस्तदा तात तमोभूतमभूज्जगत् / ब्रह्मैको दुश्चरं तत्र तताप परमं तपः

ਉਸ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਤਾਤ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਜਗਤ ਅੰਧਕਾਰਮਯ ਹੋ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਸ਼ਕਰ ਪਰਮ ਤਪ ਕੀਤਾ।

Verse 49

शंयुस्तमब्रवीद्भूयः पितरं ब्रह्मवित्तमम् / सर्ववेदव्रतस्नातः सर्वज्ञानविदां वरः / कीदृशं सर्वभूतेशस्तपस्तेपे प्रजा पतिः

ਫਿਰ ਸ਼ੰਯੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ—ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਨਿਪੁਣ, ਸਭ ਵੇਦ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਮੁੜ ਪੁੱਛਿਆ: ‘ਹੇ ਸਰਵਭੂਤੇਸ਼, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਤਪ ਕੀਤਾ?’

Verse 50

बृहस्पतिरुवाच सर्वेषां तपसां यत्तत्तपो योगमनुत्तमम् / ध्यायंस्तदा स भगवांस्तेन लोकानवासृजत्

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ‘ਸਭ ਤਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤਪ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੁੱਤਮ ਯੋਗ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।’

Verse 51

ज्ञानानि भूतभव्यानि लोका वेदाश्च सर्वशः / योगामृतास्तदा सृष्टा ब्रह्मणा लोकचक्षुषा

ਭੂਤ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਗਿਆਨ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੇਦ; ਅਤੇ ਯੋਗ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੀ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਵੇਲੇ ਲੋਕ-ਚੱਖੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਚਿਆ।

Verse 53

लोकाः संतानका नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः / वैराजा इति विख्याता देवानां दिवि देवता/ // ५२// योगेन तपसा युक्तः पूर्वमेव तदा प्रभुः / देवानसृजत ब्रह्मा योगयुक्तान्सनातनान्

ਜਿੱਥੇ ‘ਸੰਤਾਨਕ’ ਨਾਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੇਜਸਵੀ ਸੱਤਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ‘ਵੈਰਾਜ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ। ਤਦ ਯੋਗ ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਯੋਗਯੁਕਤ ਸਨਾਤਨ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।

Verse 54

आदिदेवा इति ख्याता महासत्त्वा महौजसः / सर्वकामप्रदाः पूज्या देवादानवमानवैः

ਉਹ ‘ਆਦਿ ਦੇਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ—ਮਹਾਨ ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ। ਉਹ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵ, ਦਾਨਵ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਨੀਯ ਹਨ।

Verse 55

तेषां सप्त समाख्याता गणास्त्रैलोक्यपूजिताः / अमूर्त्तयस्त्रयस्तेषां चत्वारस्तु समूर्त्तयः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਗਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਅਮੂਰਤ ਹਨ ਅਤੇ ਚਾਰ ਸਮੂਰਤ (ਸਾਕਾਰ) ਹਨ।

Verse 56

उपरिष्टात् त्रयस्तेषां वर्त्तन्ते भावमूर्त्तयः / तेषामधस्ताद्वर्त्तन्ते चत्वारः सूक्ष्ममूर्त्तयः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਤਿੰਨ ‘ਭਾਵ-ਮੂਰਤੀ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਚਾਰ ‘ਸੂਖਮ-ਮੂਰਤੀ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।

Verse 57

ततो देवास्ततो भूमिरेषा लोकपरंपरा / लोके वर्षन्ति ते ह्यस्मिंस्तेभ्यः पर्जन्यसंभवः

ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਇਹ ਧਰਤੀ—ਇਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਰਜਨ੍ਯ (ਵਰਖਾ-ਦੇਵ) ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 58

अन्नं भवति वै वृष्ट्या लोकानां संभवस्ततः / आप्याययन्ति ते यस्मात्सोमं चान्नं च योगतः

ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਧਾਰਾ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗ ਨਾਲ ਸੋਮ ਅਤੇ ਅੰਨ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 59

ऊचुस्तान्वै पितॄंस्त स्माल्लोकानां लोकसत्तमाः / मनोजवाः स्वधाभक्ष्यः सर्वकामपरिष्कृताः

ਤਦ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮਨੋ-ਵੇਗ ਵਾਲੇ, ਸ੍ਵਧਾ-ਭੋਜੀ ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

Verse 60

लोभमोहभयोपेता निश्चिन्ताः शोक वर्जिताः / एते योगं परित्यज्य प्राप्ता लोकान्सुदर्शनान्

ਲੋਭ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਭੈ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਤੇ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੋਗ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।

Verse 61

दिव्याः पुण्या विपाप्मानो महात्मानो भवन्त्युत / ततो युगसहस्रान्ते जायन्ते ब्रह्मवादिनः

ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ, ਪੁੰਨਵਾਨ, ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ (ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ) ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 62

प्रतिलभ्य पुनर्योगं मोक्षं गच्छन्त्यमूर्त्तयः / व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य महायोगबलेन च

ਫਿਰ ਯੋਗ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਅਮੂਰਤ (ਸੂਖਮ) ਹੋ ਕੇ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾ-ਯੋਗ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੋਵੇਂ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 63

नश्यन्त्युल्केव गगने क्षणद्विद्युत्प्रभेव च / उत्सृज्य देहजालानि महायोगबलेन च

ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਲਕਾ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਪਲ-ਭਰ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਹਾਯੋਗ-ਬਲ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 64

निराख्योपास्यता यान्ति सरितं सागरं यथा / क्रियया गुरुपूजाभिर्यागं कुर्वन्ति यत्नतः

ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਅਨਾਮ ਉਪਾਸ੍ਯ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਰਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਯਾਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 65

श्राद्धे प्रीतास्ततः सोमं पितरो योगमास्थिताः / आप्याययन्ति योगेन त्रैलोक्यं येन जीवति

ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਯੋਗ-ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰ ਸੋਮ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਉਹ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਗਤ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 66

तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगानां यत्नतः सदा / पितॄणां हि बलं योगो योगात्सोमः प्रवर्त्तते

ਇਸ ਲਈ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਸਦਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਬਲ ਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ ਤੋਂ ਹੀ ਸੋਮ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 67

सहस्रशतविप्रान्वै भोजयेद्यावदागतान् / एकस्तानपि मन्त्रज्ञः सर्वानर्हति तच्छृणु

ਆਏ ਹੋਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ-ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਪਰ ਇੱਕ ਮੰਤ੍ਰਜ੍ਞ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਅਰ੍ਹ ਹੈ—ਇਹ ਸੁਣੋ।

Verse 68

एतानेव च मन्त्रज्ञान्भोजयेद्यः समागतान् / एकस्तान्स्नातकः प्रितः सर्वानर्हति तच्छृणु

ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਆਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਇਕ ਸਨਾਤਕ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੁਣ।

Verse 69

मन्त्रज्ञानां सहस्रेण स्नातकानां शतेन च / योगाचार्येण यद्भुक्तं त्रायते महातो भयात्

ਹਜ਼ਾਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਾਣੂਆਂ ਅਤੇ ਸੌ ਸਨਾਤਕਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ—ਯੋਗਾਚਾਰਯ ਨੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮਹਾਂ ਭੈ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 70

गृहस्थानां सहस्रेण वानप्रस्थशतेन च / ब्रह्मचारिसहस्रेण योग एव विशिष्यते

ਹਜ਼ਾਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ, ਸੌ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਯੋਗ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।

Verse 71

नास्तिको वाप्यधर्मो वा संकीर्मस्तस्करो ऽपि वा / नान्यत्र तारणं दानं योगेष्वाह प्रजापतिः

ਨਾਸਤਿਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਧਰਮੀ, ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚੋਰ ਵੀ—ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਹੀ ਤਾਰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ।

Verse 72

पितरस्तस्य तुष्यन्ति सुवृष्टेनैव कर्षकाः / पुत्रो वाप्यथ वा पौत्रो ध्यानिनं भोजयिष्यति

ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਪੌਤਰਾ ਧਿਆਨੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇਗਾ।

Verse 73

अलाभे ध्याननिष्ठानां भोजयेद्ब्रह्मचारिणम् / तदलाभे उदसीनं गूहस्थमपि भोजयेत्

ਜੇ ਧਿਆਨ-ਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਓ; ਉਹ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਦਾਸੀਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਵੀ ਭੋਜਨ ਕਰਾਓ।

Verse 74

यस्तिष्ठेदेकपादेन वायुभक्षः शतं समाः / ध्यानयोगी परस्तस्मादिति ब्रह्मानुशासनम्

ਜੋ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਇਕ ਪੈਰ ਤੇ ਖੜਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਹਵਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਹਾਰ ਬਣਾਏ—ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਧਿਆਨ-ਯੋਗੀ ਹੈ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ।

Verse 75

आद्य एष गणः प्रोक्तः पितॄणाममितौजसाम् / भावयन्सर्वलोकान्वै स्थित एष गणः सदा

ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਦਿ ਗਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਗਣ ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ ਕੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 76

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सर्वानपि गणान्पुनः / संततिं संस्थितिं चैव भावनां च यथाक्रमम्

ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਸਭ ਗਣਾਂ ਦਾ ਫਿਰ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ।