Adhyaya 65
Nimivaṃśānukīrtana (Genealogical Recitation of the Nimi Line) — with Atri–Soma Origin Motif
ਇੱਥੇ ਸੂਤ ਕਥਾਵਾਚਕ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤ੍ਰੀ ਸੋਮ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹਨ। ਅਤ੍ਰੀ ਊਰਧ੍ਵਬਾਹੂ, ਸ਼ੁੱਧ, ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਕਾਇਆ‑ਮਨ‑ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ‘ਸੁਦੁਸ਼ਚਰ’ ਨਾਮ ਦੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤਪ ਤੋਂ ਸੋਮਤ੍ਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਦੀਪਤ ਸੋਮ ਕਈ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਫੈਲਾ ਕੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਆਲੋਕਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਰਭ‑ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਦਸ ਦੇਵੀਆਂ ਸੋਮ‑ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਨਿਭਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ; ਚਮਕਦਾ ਗਰਭ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕਹਿਤ ਲਈ ਸੋਮ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁਤੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਨਿਯਤ ਆਕਾਸ਼ੀ ਗਤੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਗਣ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਨਸਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਰਿਗ‑ਯਜੁਸ‑ਅਥਰਵ‑ਆੰਗਿਰਸ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸੋਮ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਸ ਦੇ ਵਧਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਪੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ‑ਬੱਧ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਾਰ‑ਵਾਰ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਉਰਵਰਤਾ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਮੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸੋਮ‑ਕਥਾ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵੈਧਤਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
एति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीये उपोद्धातपादे निमिवंशानुकीर्तनं नाम चतुःषष्टितमो ऽध्यायः // ६४// सूत उवाच पिता सोमस्य वै विप्रा जज्ञे ऽत्रिर्भगवानृषिः / तत्रात्रिः सर्वलोकानां तस्थौ स्वेनौजसा वृतः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਮੱਧਮ ਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਨਿਮੀਵੰਸ਼ ਅਨੁਕੀਰਤਨ’ ਨਾਮ ਚੌਂਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਇੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤ੍ਰੀ, ਸੋਮ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜਨਮੇ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਰਹੇ।
Verse 2
कर्मणा मनसा वाचा शुभान्येव समाचरन् / काष्ठकुड्यशिलाभूत ऊर्द्ध्वबाहुर्महाद्युतिः
ਉਹ ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁਭ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਲੱਕੜ, ਕੰਧ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੀ ਮਹਾਤੇਜ ਨਾਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
Verse 3
सुदुश्चरं नाम तपो येन तप्तं महात्पुरा / त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानीति हि नः श्रुतम्
ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਸੁਦੁਸ਼ਚਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਤਪ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ।
Verse 4
तस्योर्द्ध्वरेतसस्तत्र स्थितस्यानिमिषस्य ह / सोमत्वं तनुरापेदे महाबुद्धिः स वै द्विजः
ਉੱਥੇ ਸਥਿਤ ਉਸ ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਸ, ਅਨਿਮਿਸ਼ ਤਪਸਵੀ ਦ੍ਵਿਜ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੇ ਸੋਮਤ੍ਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 5
ऊर्द्ध्वमाचक्रमे तस्य सोमत्वं भावितात्मनः / नेत्राभ्या मस्रवत्सोमो दशधा द्योतयन् दिशः
ਭਾਵਿਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਉਸ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਸੋਮਤ੍ਵ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਿਆ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸੋਮ ਦਸ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵਗਿਆ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 6
तं गर्भं विधिना हृष्टा दश देव्यो दधुस्तदा / समेत्य धारयामासुर्न च ताः समशक्नुवन्
ਤਦੋਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਦਸ ਦੇਵੀਆਂ ਨੇ ਉਹ ਗਰਭ ਧਾਰਿਆ; ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥ ਨਾ ਹੋਈਆਂ।
Verse 7
स ताभ्यः सहसैवाथ दिग्भ्यो गर्भः प्रसाधितः / पपात भासयंल्लोकाञ्छीतांशुः सर्वभावनः
ਫਿਰ ਉਹ ਗਰਭ ਅਚਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਫੈਲਿਆ ਅਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਸ਼ੀਤਾਂਸ਼ੁ (ਚੰਦਰਮਾ) ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ, ਸਭ ਦਾ ਪਾਲਕ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 8
यदा न धारणे शक्तास्तस्य गर्भस्य ताः स्त्रियः / ततः सहाभिः शीतांशुर्निपपात वसुंधराम्
ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਉਸ ਗਰਭ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋਈਆਂ, ਤਦ ਸ਼ੀਤਾਂਸ਼ੁ (ਚੰਦਰਮਾ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਸੁੰਧਰਾ (ਧਰਤੀ) ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗਿਆ।
Verse 9
पतन्तं सोममालोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः / रथमारोपयामास लोकानां हितकाम्यया
ਡਿੱਗਦੇ ਹੋਏ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕ-ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ।
Verse 10
स हि वेदमयो विप्रा धर्मात्मा सत्यसंगरः / युक्ते वाजिसहस्रेण रथे ऽध्यास्तेति नःश्रुतम्
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਉਹ ਵੇਦਮਯ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਆਸੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
तस्मिन्निपतिते देवाः पुत्रे ऽत्रेः परमात्मनः / तुष्टुवुर्ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः सप्त विश्रुताः
ਉੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤ੍ਰਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਡਿੱਗ ਪੈਣ ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ—ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਤ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 12
तत्रैवाङ्गिरसास्तस्य भृगोश्चैवात्मजास्तथा / ऋग्भिर्यजुर्भिर्बहुभिरथर्वाङ्गिरसैरपि
ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਆਂਗਿਰਸ ਵੰਸ਼ਜ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ, ਬਹੁਤੀਆਂ ਰਿਚਾਵਾਂ, ਯਜੁਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਅਥਰਵਾਂਗਿਰਸ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 13
ततः संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वतः / आप्यायमानं लोकांस्त्रीन्भावयामास सर्वशः
ਫਿਰ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੋਮ ਦਾ ਤੇਜ ਵਧਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਤੇ ਪਾਲਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 14
स तेन रथमुख्येन सागरान्तां वसुंधराम् / त्रिःसप्तकृत्वो ऽतियशाश्चकाराभिप्रदक्षिणम्
ਉਹ ਅਤਿ ਯਸ਼ਸਵੀ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ-ਅੰਤ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇਕੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 15
तस्य यद्वर्द्धितं तेजः पृथिवीमन्वपद्यत / ओषध्यस्ताः समुद्भूतास्तेजसा खं ज्वलत्युत
ਉਸ ਦਾ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇਜ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ; ਉਸੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉਪਜੀਆਂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਦਹਕ ਉਠਿਆ।
Verse 16
ताभिः पुण्यात्ययं लोकान्प्रजाश्चापि चतुर्विधाः / पोष्टा हि भगवान्सोमो जगतो हि द्विजोत्तमाः
ਉਹਨਾਂ ਪੁੰਨ-ਦਾਇਨੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਲੋਕ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਪਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਭਗਵਾਨ ਸੋਮ ਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ।
Verse 17
स लब्धतेजास्तपसा संस्तवैस्तैः स्वकर्मभिः / तवस्तेपे महाभागः समानां नवतीर्दश
ਉਸ ਨੇ ਤਪ ਨਾਲ ਤੇਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਸਤੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ; ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਨੇ ਨੱਬੇ ਅਤੇ ਦਸ—ਕੁੱਲ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤਪ ਕੀਤਾ।
Verse 18
इरण्यवर्णा या देव्यो धारयन्त्यात्मना जगत् / विभुस्तासां मुदा सोमः प्रख्यातःस्वेन कर्मणा
ਜੋ ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਬਲ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਸੋਮ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 19
ततस्तस्मै ददौ राज्यं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः / बीजौषधीनां विप्राणामपां च द्विजसत्तमाः
ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੀਜਾਂ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਜਲ ਦਾ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ; ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸੱਤਮੋ।
Verse 20
सो ऽभिषिक्तो महातेजा महाराज्येन राजराट् / लोकान्वै भावयामास तेजस्वी तपतां वरः
ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਰਾਜਰਾਟ ਮਹਾਰਾਜ੍ਯ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੇਜਸਵੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਤੇ ਪਾਲਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 21
सप्तविंशतिरिन्दोस्तु दाक्षायण्यो महाव्रताः / ददौ प्राचेतसो दक्षो नक्षत्राणीति या विदुः
ਚੰਦਰ ਲਈ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਮਹਾਵ੍ਰਤ ਵਾਲੀਆਂ ਦਾਖ਼ਸਾਯਣੀ ਸਤਾਈਸ ਧੀਆਂ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਕਸ਼ਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
स तत्प्राप्य महाद्राज्यं सोमः सोमवतां प्रभुः / समारेभे राजसूयं सहस्रशतदक्षिणम्
ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸੋਮ—ਸੋਮਵਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ—ਹਜ਼ਾਰ-ਸੌ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਾਲਾ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਆਰੰਭ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 23
हिरण्यगर्भश्चोद्गाता ब्रह्मा ब्रह्मत्वमीयिवान् / सदस्यस्तत्र भगवान्हरिर्नारायणः प्रभुः
ਉੱਥੇ ਉਦਗਾਤਾ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ, ਬ੍ਰਹਮਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਨ; ਅਤੇ ਸਦੱਸ ਵਜੋਂ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਭੂ ਸਨ।
Verse 24
सनत्कुमारप्रमुखैराद्यैर्ब्रह्मर्षिभिर्वृतः
ਉਹ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 25
दक्षिणामददात्सोमस्त्रींल्लोकानिति नः श्रुतम् / तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश्च वै द्विजाः
ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੋਮ ਨੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਜੋਂ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ-ਮੁੱਖ ਸਦੱਸਾਂ ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਹੋਏ।
Verse 26
तं सिनी च कुहूश्चैव वपुः पुष्टिः प्रभा वसुः / कीर्त्तिर्धृतिश्च लक्ष्मीश्च नव देव्यः सिषेविरे
ਸਿਨੀ, ਕੁਹੂ, ਵਪੁ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਭਾ, ਵਸੁ, ਕੀਰਤੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ—ਇਹ ਨੌਂ ਦੇਵੀਆਂ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ।
Verse 27
प्राप्यावभृथमव्यग्रः सर्वदेवर्षिपूजितः / अतिरेजे हि राजेन्द्रो दशधा भासयन्दिशः
ਅਵਭ੍ਰਿਥ-ਸਨਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਉਹ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਸ ਗੁਣਾ ਚਮਕਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬਹੁਤ ਦਿੱਪਿਆ।
Verse 28
तस्य तत्प्राप्य दुष्प्रापमैश्वर्यमृषिसंस्तुतम् / विबभ्राम मतिर्विप्रा विनयादनयावृता
ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ, ਵਿਨਯ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਨਯ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਉਸ ਦੀ ਮਤਿ ਭਟਕ ਗਈ।
Verse 29
बृहस्पतेः सवै भार्यां तारां नाम यशस्विनीम् / जहार सहसा सर्वानवमत्याङ्गिरःसुतान्
ਆੰਗਿਰਸ-ਸੁਤਾਂ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ) ਸਭ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਪਤਨੀ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਹਰਨ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 30
स याच्यमानो देवैश्च तथा देवर्षिभिश्च ह / नैव व्यसर्जयत्तारां तस्मा अङ्गिरसे तदा
ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਆੰਗਿਰਸ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਨੂੰ ਤਾਰਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਸੌਂਪੀ।
Verse 31
उशनास्तस्य जग्राह पार्ष्णिमङ्गिरसो भवः / स हि शिष्यो महातेजाः पितुः पूर्वं बृहस्पतेः
ਉਸ਼ਨਾਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਐਡੀ ਫੜੀ; ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ-ਵੰਸ਼ੀ ਭਵ ਨੇ ਵੀ। ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੀ।
Verse 32
तेन स्नेहेन भगवान्रुद्रस्तस्य बृहस्पतेः / पार्ष्मिग्राहो ऽभवद्देवः प्रगृह्याजगवं धनुः
ਉਸ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਲਈ ਐਡੀ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਬਣੇ; ਅਤੇ ਦੇਵ ਨੇ ਆਜਗਵ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 33
तेन ब्रह्मशिरो नाम परमास्त्रं महात्मना / उद्दिश्य देवानुत्सृष्टं येनैषां नाशितं यशः
ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ‘ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਿਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਮ ਅਸਤ੍ਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਛੱਡਿਆ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 34
तत्र तद्युद्धमभवत्प्रख्यातं तारकामयम् / देवानां दानवानां च लोकक्षयकरं महत्
ਉੱਥੇ ‘ਤਾਰਕਾਮਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ—ਜੋ ਲੋਕ-ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 35
तत्र शिष्टास्तु ये देवास्तुषिताश्चैव ते स्मृताः / ब्रह्माणं शरणं जग्मुरादिदेवं पितामहम्
ਉੱਥੇ ਜੋ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਦੇਵ ਅਤੇ ‘ਤੁਸ਼ਿਤ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਏ।
Verse 36
ततो निवार्योशनसं रुद्रं ज्येष्ठं च शङ्करम् / ददावाङ्गिरसे तारां स्वयमेत्य पितामहः
ਫਿਰ ਪਿਤਾਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸਨਸ (ਸ਼ੁੱਕਰ) ਅਤੇ ਜੇਠੇ ਰੁਦਰ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਆਪ ਆ ਕੇ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 37
अन्तर्वत्नीं च तां दृष्ट्वा तारां ताराधिपाननाम् / गर्भमुत्सृज सद्यस्त्वं विप्रः प्राह बृहस्पतिः
ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਗਰਭਵਤੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: 'ਇਸ ਗਰਭ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਤਿਆਗ ਦੇਵੋ।'
Verse 38
मदीयायां न ते योनौ गर्भो धार्यः कथञ्चन / अथो तारासृजद्गर्भं ज्वलन्तमिव पावकम्
'ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।' ਤਦ ਤਾਰਾ ਨੇ ਉਸ ਗਰਭ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਸੀ।
Verse 39
जातमात्रो ऽथ भगवान्देवानामाक्षिपद्वपुः / ततः संशयमापन्नस्तारामकथयन्सुराः
ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਉਸ ਭਗਵਾਨ (ਦਿਵਿ ਬਾਲਕ) ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਵੀ ਫਿੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ ਪਏ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 40
सत्यं ब्रूहि सुतः कस्य सोमस्याथ बृहस्पतेः / ह्रीयमाणा यदा देवान्नाह सा साध्वसाधु वा
'ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਕਿਸਦਾ ਹੈ? ਸੋਮ ਦਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਦਾ?' ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ।
Verse 41
तदा तां शप्तुमारब्धः कुमारो दस्युहन्तमः / तं निवार्य तदाब्रह्मा तारां पप्रच्छ संशयम्
ਉਦੋਂ ਦੱਸਯੁਹੰਤਮ ਕੁਮਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਸੰਦੇਹ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 42
यदत्र तथ्यं तद्ब्रूहि तारे कस्य सुतस्त्वयम् / सा प्राञ्जलिरुवाचेदं ब्रह्माणं वरदं प्रभुम्
ਹੇ ਤਾਰਾ, ਇੱਥੇ ਜੋ ਸੱਚ ਹੈ ਉਹ ਦੱਸ—ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ? ਤਦ ਤਾਰਾ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਵਰਦਾਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਬੋਲੀ।
Verse 43
सोमस्यति महात्मानं कुमारं दस्युहन्तमम् / ततः सुतमुपाघ्राय सोमो राजा प्रजापतिः
ਇਹ ਮਹਾਤਮਾ ਦੱਸਯੁਹੰਤਮ ਕੁਮਾਰ ਸੋਮ ਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਰਾਜਾ ਸੋਮ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਸੁੰਘ ਕੇ ਅਪਣਾ ਲਿਆ।
Verse 44
बुध इत्यकरोन्नाम तस्य पुत्रस्य धीमतः / प्रतिघस्रं च गगने समभ्युत्तिष्ठते बुधः
ਉਸ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਨੇ ‘ਬੁਧ’ ਰੱਖਿਆ। ਬੁਧ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 45
उत्पादयामास तदा पुत्रं वे राजपुत्रिका / तस्य पुत्रो महातेजा बभूवैलः पुरूरवाः
ਤਦ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਐਲ ਪੁਰੂਰਵਾ ਹੋਇਆ।
Verse 46
उर्वश्यां जज्ञिरे तस्य पत्राः षट् सुमहौजसः / प्रसह्य धर्षितस्तत्र विवशो राजयक्ष्मणा
ਉਰਵਸ਼ੀ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਛੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ। ਉੱਥੇ ਰਾਜਯਕਸ਼ਮਾ ਨੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਬਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 47
ततो यक्ष्माभिभूतस्तु सोमः प्रक्षिणमण्डलः / जगाम शरणायाथ पितरं सो ऽत्रिमेव तु
ਫਿਰ ਯਕਸ਼ਮਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਸੋਮ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤ੍ਰੀ ਕੋਲ ਗਿਆ।
Verse 48
तस्य तत्पापशमनं चकारात्रिर्महायशाः / स राजयक्ष्मणा मुक्तः श्रीया जजवाल सर्वशः
ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਅਤ੍ਰੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਪਾਪ-ਸ਼ਮਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਰਾਜਯਕਸ਼ਮਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠਿਆ।
Verse 49
एतत्सोमस्य वै जन्म कीर्त्तितं द्विजसत्तमाः / वंशं तस्य द्विजश्रेष्ठा कीर्त्यमानं निबोधत
ਹੇ ਦਵਿਜਸੱਤਮੋ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਮ ਦਾ ਜਨਮ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹੇ ਦਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣੋ।
Verse 50
धन्यमारोग्यमायुष्यं पुण्यं कल्मषशोधनम् / सौम्यस्य चन्म श्रुत्वैवं सर्वपापैः प्रमुच्यते
ਇਹ ਧੰਨਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਆਰੋਗ੍ਯਦਾਇਕ, ਆਯੁ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਮਲ-ਦੋਸ਼ ਸ਼ੋਧਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸੋਮ ਦੇ ਇਸ ਜਨਮ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter is titled for Nimivaṃśānukīrtana (the Nimi dynasty recitation). The sampled passage functions as a legitimizing preface: it grounds later genealogical narration in the authoritative ṛṣi-origin motif of Atri and the cosmically significant birth/manifestation of Soma.
Soma is set on a chariot yoked with a thousand horses (a classic astral-regulation image), praised by Vedic traditions, and described as illuminating the directions and nourishing the three worlds; his repeated circumambulation of the ocean-bounded earth is linked to terrestrial vitality.
No. The provided verses concern Atri’s tapas and Soma’s manifestation and are not from the Lalitopākhyāna section; accordingly, no Lalitā-vidyā or yantra material appears in the sampled text.