Adhyaya 64
इक्ष्वाकुवंशकीर्त्तनम् (Ikṣvāku Lineage Proclamation; Nimi–Mithilā/Videha Genealogy)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ‘ਇਕ੍ਸ਼ਵਾਕੁਵੰਸ਼ਕੀਰਤਨ’ ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ ਨਿਮੀ ਰਾਹੀਂ ਇਕ੍ਸ਼ਵਾਕੁ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੰਖੇਪ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਨਿਮੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ‘ਵਿਦੇਹ’ ਕਹਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਨੈਤਿਕ-ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਵੰਸ਼/ਜਾਤਿਨਾਮ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਮੀ ਤੋਂ ਮਿਥੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਥਨ/ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਰੂਪਕ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਿਥੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਮਿਥਿਲਾ ਨਗਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ‘ਜਨਕ’ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਅਤੇ ਸੀਰਧ੍ਵਜ ਜਨਕ ਰਾਹੀਂ ਸੀਤਾ-ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਉਦਾਵਸੁ ਤੋਂ ਸਰਿਦ੍ਧ੍ਵਜ ਤੱਕ (ਉਦਾਵਸੁ, ਨੰਦਿਵਰਧਨ, ਸੁਕੇਤੁ, ਦੇਵਰਾਤ, ਬ੍ਰਿਹਦੁਕ੍ਤ, ਮਹਾਵੀਰ੍ਯ, ਸੁਧ੍ਰਿਤੀ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੁ, ਹਰ੍ਯਸ਼੍ਵ, ਮਰੁ, ਪ੍ਰਤਿੰਬਕ, ਕੀਰਤਿਰਥ, ਦੇਵਮੀਢ, ਵਿਬੁਧ, ਮਹਾਧ੍ਰਿਤੀ, ਕੀਰਤਿਰਾਤ, ਮਹਾਰੋਮ, ਸ੍ਵਰ੍ਣਰੋਮਾ, ਹ੍ਰਸ੍ਵਰੋਮਾ, ਸਰਿਦ੍ਧ੍ਵਜ) ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗਿਣਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਣ-ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਗਲੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੂਚੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धात पादे भार्गवचरिते इक्ष्वाकुवंशकीर्त्तनं नाम त्रिषष्टितमो ऽध्यायः // ६३// सूत उवाच अनुजस्य विकुक्षेस्तु निमेर्वंशं निबोघत / यो ऽसौ निवेशयामास पुरं देवपुरोपमम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਮੱਧਮਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤ ਪਾਦ, ਭਾਰਗਵਚਰਿਤ ਵਿੱਚ ‘ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼-ਕੀਰਤਨ’ ਨਾਮ ਤ੍ਰਿਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਜ ਦੇ ਨਿਮੀ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣੋ; ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਵਪੁਰ ਵਰਗਾ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ।
Verse 2
जयन्तमिति विख्यातं गौतमस्याश्रमान्तिकम् / यस्यान्ववाये जज्ञे वै जनको नृपसत्तमः
ਗੌਤਮ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਜਯੰਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਥਾਂ; ਜਿਸ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਨਕ ਜਨਮਿਆ।
Verse 3
निमिर्नाम सुधर्मात्मा सर्वसत्त्वनमस्कृतः / आसीत्पुत्रो महाराज चैक्ष्वाकोर्भूरितेजसः
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ‘ਨਿਮੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸੁਧਰਮਾ-ਆਤਮਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ, ਉਹ ਭੂਰੀ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।
Verse 4
स शापेन वसिष्ठस्यविदेहः समपद्यत / तस्य पुत्रो मिथिर्नाम जनितः पर्वभिस्त्रिभिः
ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ‘ਵਿਦੇਹ’ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਮਿਥਿ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਪਰਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਨਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
अरण्यां मथ्यमानाया प्रादुर्भूतो महायशाः / नाम्ना मिथिरिति ख्यातो जननाज्जनको ऽभवत्
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਥੀ ਜਾ ਰਹੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਮਹਾ-ਯਸ਼ਸਵੀ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਉਹ ‘ਮਿਥਿ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦੇ ਕਾਰਣ ‘ਜਨਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
Verse 6
मिथिर्नाम महावीर्यो येनासौ मिथिलाभवत् / राजासौ नाम जनको जनकाच्चा प्युदावसुः
‘ਮਿਥਿ’ ਨਾਮ ਦੇ ਮਹਾ-ਵੀਰਯਵਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੇਸ਼ ‘ਮਿਥਿਲਾ’ ਬਣਿਆ; ਉਹੀ ਰਾਜਾ ‘ਜਨਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਨਕ ਤੋਂ ‘ਉਦਾਵਸੁ’ ਜੰਮਿਆ।
Verse 7
उदावसोस्तु धर्मात्मा जातो ऽसौ नन्दिवर्द्धनः / नन्दिवर्धनतः शूरः सुकेतुर्नाम धार्मिकः
ਉਦਾਵਸੁ ਤੋਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਨੰਦਿਵਰਧਨ ਜੰਮਿਆ; ਨੰਦਿਵਰਧਨ ਤੋਂ ਸ਼ੂਰ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ‘ਸੁਕੇਤੁ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ।
Verse 8
सुकेतोरपि धर्मात्मा देवरातो महाबलः / देवरातस्य धर्मात्मा बृहदुक्थ इति श्रुतः
ਸੁਕੇਤੁ ਤੋਂ ਵੀ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਮਹਾਬਲੀ ਦੇਵਰਾਤ ਜੰਮਿਆ; ਦੇਵਰਾਤ ਦਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਬ੍ਰਿਹਦੁਕਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 9
बृहदुक्थस्य तनयो महावीर्यः प्रतापवान् / महावीर्यस्य धृतिमान् सुधृति स्तस्य चात्मजः
ਬ੍ਰਿਹਦੁਕਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਵੀਰਯ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਸੀ; ਮਹਾਵੀਰਯ ਦਾ ਧੀਰਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ‘ਸੁਧ੍ਰਿਤਿ’ ਉਸ ਦਾ ਆਤਮਜ ਹੋਇਆ।
Verse 10
सुधृतेरपि धर्मात्मा धृष्टकेतुः परन्तपः / धृष्टकेतुसुतश्चापि हर्यश्वो नाम विश्रुतः
ਸੁਧ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਦਮਨ ਪਰੰਤਪ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂ ਹੋਇਆ। ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ‘ਹਰ੍ਯਸ਼ਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।
Verse 11
हर्यश्वस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रतिंबकः / प्रतिंबकस्य धर्मात्मा राजा कीर्त्तिरथः स्मृतः
ਹਰ੍ਯਸ਼ਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਰੁ ਸੀ; ਮਰੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਤਿੰਬਕ। ਪ੍ਰਤਿੰਬਕ ਦਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਕੀਰਤਿਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
पुत्रः कीर्त्तिरथस्यापि देवमीढ इति श्रुतः / देवमीढस्य विबुधो विबुधस्य महाधृतिः
ਕੀਰਤਿਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਦੇਵਮੀਢ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਦੇਵਮੀਢ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਬੁਧ, ਅਤੇ ਵਿਬੁਧ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਧ੍ਰਿਤੀ ਹੋਇਆ।
Verse 13
महाधृतिसुतो राजा कीर्त्तिरातः प्रतापवान् / कीर्तिरातात्मजो विद्वान् महारोमेति विश्रुतः
ਮਹਾਧ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਜਾ ਕੀਰਤਿਰਾਤ ਸੀ। ਕੀਰਤਿਰਾਤ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ‘ਮਹਾਰੋਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 14
महारोम्णस्तु विख्यातः स्वर्णरोमा व्यजायत / स्वर्णरोमात्मजश्चापि ह्रस्वरोमाभवन्नृपः
ਮਹਾਰੋਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ੍ਵਰ੍ਣਰੋਮਾ ਜਨਮਿਆ। ਸ੍ਵਰ੍ਣਰੋਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ‘ਹ੍ਰਸ੍ਵਰੋਮਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਨ੍ਰਿਪ ਬਣਿਆ।
Verse 15
ह्रस्वरोमान्मजो विद्वान् सरिद्ध्वज इति श्रुतः / उद्भिन्ना कर्षता येन सीता राज्ञा यशस्विनी
ਹ੍ਰਸ੍ਵਰੋਮਾਨ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਜਨਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਸਰਿਦ੍ਧਵਜ’ ਕਹਾਇਆ। ਉਸ ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹਲ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੀ ਧਰਤੀ ਫੱਟੀ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 16
रामस्य महिधी साध्वी सुव्रता नियतव्रता / वैशंपायन उवाच कथं सीता समुत्पन्न कृष्यमाण यशस्विनी
ਰਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਤਨੀ, ਸੁਵ੍ਰਤਾ ਤੇ ਨਿਯਤਵ੍ਰਤਾ ਸਾਧਵੀ ਮਹਿਧੀ। ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਲ ਚਲਦੇ ਸਮੇਂ ਯਸ਼ਸਵੀਂ ਸੀਤਾ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ?
Verse 17
किमर्थं वाकृषद्राजा क्षेत्रं यस्मिन् बभूव ह / सूत उवाच अग्निक्षेत्रे कृष्यमाणे अश्वमेधे महात्मनः
ਜਿਸ ਖੇਤ ਵਿੱਚ (ਸੀਤਾ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਹ ਖੇਤ ਕਿਉਂ ਜੋਤਿਆ? ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿ-ਖੇਤਰ ਜੋਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 18
विधिना सुप्रयत्नेन तस्मात्सा तु समुत्थिता / सीरध्वजानुजातस्तु भानुमान्नाम मैथिलः
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਡੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਓਥੋਂ ਹੀ ਉਹ (ਸੀਤਾ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਅਤੇ ਸੀਰਧਵਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਥਿਲਾ ਵਿੱਚ ‘ਭਾਨੁਮਾਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜਨਮਿਆ।
Verse 19
भ्राता कुशध्वजस्तस्य स काश्यधिपतिर्नृपः / तस्य भानुमतः पुत्रः प्रद्युम्नश्च पतापवान्
ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਕੁਸ਼ਧਵਜ ਸੀ, ਜੋ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਭਾਨੁਮਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਸੀ।
Verse 20
मुनिस्तस्य सुतश्चापि तस्मादूर्जवहः स्मृतः / ऊर्जवहात्सनद्वाजः शकुनिस्तस्य चात्मजः
ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੁਨੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਊਰਜਵਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਊਰਜਵਹ ਤੋਂ ਸਨਦਵਾਜ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਕੁਨੀ ਜਨਮਿਆ।
Verse 21
स्वागतः शकुनेः पुत्रः सुवर्चास्तत्सुतः स्मृतः / सुतोपस्तस्य दायादः सुश्रुतस्तस्य चात्मजः
ਸ਼ਕੁਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਵਾਗਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਵਰਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਵਰਚਾ ਦਾ ਵਾਰਸ ਸੁਤੋਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਹੋਇਆ।
Verse 22
सुश्रुतस्य जयः पुत्रो जयस्य विजयः सुतः / विजयस्य क्रतुः पुत्र- क्रतोश्च सुनयः स्मतः
ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਯ, ਜਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਜਯ। ਵਿਜਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਤੁ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਨਯ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
सुनयाद्वीतहव्यस्तु वीतहव्यात्मजो धृतिः / धृतेस्तु बहुलाश्वो ऽभूद्बहुलाश्वसुतः कृतिः
ਸੁਨਯ ਤੋਂ ਵੀਤਹਵ੍ਯ, ਵੀਤਹਵ੍ਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਤੀ ਹੋਇਆ। ਧ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਬਹੁਲਾਸ਼ਵ ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਲਾਸ਼ਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਤੀ ਹੋਇਆ।
Verse 24
तस्मिन्संतिष्ठते वंशो चनकानां महात्मनाम् / इत्येते मैथिलाः प्रोक्ताः सोमस्यापि निबोधत
ਇਸੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਜਨਕਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਮੈਥਿਲ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਹੁਣ ਸੋਮ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੁਣੋ।
Frequently Asked Questions
A Nimi-centered branch associated with the Ikṣvāku stream is listed: Nimi (becoming Videha) → Mithi (eponym of Mithilā) → Janaka-line continuity, followed by a sequential chain of Mithilā kings culminating (in the sampled verses) with Sariddhvaja/Sīraddhvaja.
The text attributes the epithet to Vasiṣṭha’s curse: Nimi becomes “Videha,” and the dynastic/territorial identity of Videha is thereby grounded in a narrative of ascetic authority and karmic consequence.
By naming Sariddhvaja/Sīraddhvaja and referencing Sītā’s emergence while ploughing, the chapter provides a genealogical anchor for the Mithilā–Janaka tradition that later Itihāsa narratives (notably the Rāmāyaṇa) elaborate.