Adhyaya 53
अश्वमोचनम् (Aśvamocanam) — “The Release/Recovery of the Sacrificial Horse”
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਜੈਮਿਨੀ ਦੇ ਵਰਣਨ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਸਵ/ਇੰਦਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਵਾਯੂ ਯੱਗ ਦੇ ਅਸ਼ਵ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰਸਾਤਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਵਸੇ ਹੋਏ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸ਼ਵ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਾ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹੁਕਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਮੁੜੇ ਬਿਨਾਂ ਫਿਰ ਜਾਓ’, ਕਿਉਂਕਿ ਯੱਗ ਅਧੂਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਤਦ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਖੁਦਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਕੰਬਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਹਾਹਾਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵ ਚਲਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਵੰਸ਼-ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਯਾਦਗਾਰ ਮੋੜ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उवोद्धातपादे सगरवरिते ऽश्वमोचनं नाम द्विपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः // ५२// जैमिनिरुवाच तेषु तत्र निविष्टेषु वासवेन प्रचोदितः / जहारं तुरगं वायुस्तत्क्षणेन रसातलम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਮੱਧਮ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਗਰ-ਚਰਿਤ ਦਾ ‘ਅਸ਼ਵਮੋਚਨ’ ਨਾਮ ਬਾਵਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਤਦ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਵਾਯੂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਘੋੜਾ ਹਰਨ ਕਰਕੇ ਰਸਾਤਲ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 2
अदृष्टमश्वं तैः सर्वैरपहृत्य सदागतिः / अनयत्तत्पथा राजन्कपिलस्यान्तिकं मुनेः
ਸਭਨਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰੋਂ ਓਝਲ ਹੋਏ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਹਰਨ ਕਰਕੇ, ਸਦਾ ਤੇਜ਼ ਵਾਯੂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਮੁਨੀ ਕਪਿਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 3
ततः समाकुलाः सर्वे विनष्टे ऽश्वे नृपात्मजाः / परीत्य वसुधां सर्वां प्रमार्गन्तस्तुरगमम्
ਫਿਰ ਘੋੜਾ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਘਬਰਾਏ; ਉਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 4
विचित्य पृथिवीं ते तु स पुराचलकाननाम् / अपश्यन्तो यज्ञपशुं दुःखं महदवाप्नुवन्
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਛਾਣ ਮਾਰੀ; ਪਰ ਯੱਗ-ਪਸ਼ੂ ਨਾ ਦਿੱਸਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ।
Verse 5
ततो ऽयोध्यां समासाद्य ऋषिभिः परिवारिताम् / दृष्ट्वा प्रणम्य पितरं तस्मै सर्वं न्यवेदयन्
ਫਿਰ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚੇ; ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 6
परीत्य पृथ्वीमस्माभिर्निविष्टे वरुणालये / रक्ष्यमाणो ऽपि पश्यद्भिः केनापि तुरगो हृतः
ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਆਲਯ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਸੀ; ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ, ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਘੋੜਾ ਚੁਰਾ ਲਿਆ।
Verse 7
इत्युक्तस्तै रुषाविष्टस्तानुवाच नृपोत्तमः / प्रयास्यध्वमधर्मिष्ठाः सर्वे ऽनावृत्तये पुनः
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਅਧਰਮੀਓ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮੁੜ ਨਾ ਆਉਣ ਲਈ ਹੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਓ।
Verse 8
कथं भवद्भिर्जीवद्भिर्विनष्टो वै दरात्मभिः / तुरगेण विना सत्यं नेहाग मनमस्ति वः
ਤੁਸੀਂ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਹੇ ਡਰਪੋਕ ਮਨ ਵਾਲਿਓ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਗੁਆਚ ਗਿਆ? ਸੱਚ ਹੈ—ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਇੱਥੇ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ।
Verse 9
ततः समेत्य तस्मात्ते सप्रयाताः परस्परम् / ऊचुर्न दृश्यते ऽद्यापि तुरगः किं प्रकुमह
ਫਿਰ ਉਹ ਉਥੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—ਅੱਜ ਵੀ ਘੋੜਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ?
Verse 10
वसुधा विचितास्माभिः सशैलवनकानना / न चापि दृश्यते वाजी तद्वार्त्तापि न कुत्रचित्
ਅਸੀਂ ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਬਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਛਾਣ ਮਾਰੀ; ਪਰ ਘੋੜਾ ਨਾ ਦਿੱਸਿਆ, ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਕਿਤੇ ਮਿਲੀ।
Verse 11
तस्मादब्धेः समारभ्य पातालावधि मेदिनीम् / विभज्य रवात्वा पातालं विविशाम तुरङ्गमम्
ਤਦ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਤਾਲ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ, ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸ ਅਸ਼ਵ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 12
इति कृत्वा मतिं सर्वे सागराः क्रूरनिश्चयाः / निचख्नुर्भूमिमंबोधेस्तटा दारभ्य सर्वतः
ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨ ਬਣਾ ਕੇ, ਕਠੋਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸਭ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਦਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 13
तैः खन्यमाना वसुधा ररास भृशविह्वला / चुक्रुशुश्चापि भूतानि दृष्ट्वा तेषां विचेष्टितम्
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੋਦਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਬਹੁਤ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਕਰਾਹ ਉਠੀ; ਅਤੇ ਜੀਵ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਕਰਤੂਤ ਵੇਖ ਕੇ ਚੀਖ ਪਏ।
Verse 14
ततस्ते भारतं खण्डं खात्वा संक्षिब्य भूतले / भूमेर्योजनसाहस्रं योजयामासुरंबुधौ
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ-ਖੰਡ ਨੂੰ ਖੋਦ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਜਿਤਨੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
आपातालतलं ते तु खनन्तो मेदिनीतलम् / चरन्तमश्वं पाताले ददृशुर्नृपनन्दनाः
ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੋਦਦੇ-ਖੋਦਦੇ ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਉਸ ਅਸ਼ਵ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲਿਆ।
Verse 16
संप्रहृष्टास्ततः सर्वे समेत्य च समन्ततः / संतोषाज्जहसुः केचिन्ननृतुश्च मुदान्विताः
ਤਦ ਸਭ ਲੋਕ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹੱਸੇ ਤੇ ਕੁਝ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨੱਚ ਪਏ।
Verse 17
ददृशुश्च महात्मानं कपिलं दीप्ततेजसम् / वृद्धं पद्मासनासीनं नासाग्रन्यस्तलोचनम्
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਕਪਿਲ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਦੀਪਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ, ਵ੍ਰਿੱਧ, ਪਦਮਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਨਾਸਾਗਰ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਟਿਕਾਈ ਹੋਈ।
Verse 18
ऋज्वायतशिरोग्रीवं पुरोविष्टब्धवक्षसम् / स्वतेजसाभिसरता परिबूर्णेन सर्वतः
ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਤੇ ਗਰਦਨ ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਨ, ਛਾਤੀ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੀ; ਆਪਣਾ ਤੇਜ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲ ਕੇ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 19
प्रकाश्यमानं परितो निवातस्थप्रदीपवत् / स्वान्तप्रकाशिताशेषविज्ञानमयविग्रहम्
ਉਹ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਐਸੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ; ਉਹਦਾ ਸਰੂਪ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਮੂਹ ਗਿਆਨ-ਮਯ ਸੀ।
Verse 20
समाधिगतचित्तन्तु निभृतांभोधिसन्निभम् / आरूढयोगं विधिवद्ध्येयसंलीनमानसम्
ਉਹਦਾ ਚਿੱਤ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਾਂਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਸੀ; ਉਹ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਰੂੜ੍ਹ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧਿਆਨ-ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲੀਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 21
च्दृदद्यत्दद्वड्ढ द्यदृ डद्धठ्ठण्थ्र्ठ्ठदड्डठ्ठ-थ्र्ठ्ठड्डण्न्र्ठ्ठडण्ठ्ठग्ठ्ठ योगीन्द्रप्रवरं शान्तं ज्वालामाल मिवानलम् / विलोक्य तत्र तिष्ठन्तं विमृशन्तः परस्परम्
ਯੋਗੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸ਼ਾਂਤ, ਜਵਾਲਾ-ਮਾਲਾ ਵਰਗੇ ਅਗਨਿ ਸਮਾਨ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 22
मुहूर्त्तमिव ते राजन्साध्वसं परमं गताः / ततो ऽयमश्वहर्त्तेति सागरा कालचोदिताः
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਜਿਹਾ ਪਰਮ ਡਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ; ਫਿਰ ਕਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—“ਇਹੀ ਅਸ਼ਵ-ਹਰਤਾ ਹੈ।”
Verse 23
परिवव्रुर्दुरात्मानः कपिलं मुनिसत्तमम् / ततस्तं परिवार्योचुश्वोरो ऽयं नात्र संशयः
ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਪਿਲ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਚੋਰ ਹੈ, ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।”
Verse 24
अश्वहर्त्ता ततो ऽह्येष वध्यो ऽस्माभिर्दुराशयः / तं प्राकृतवदासीनं ते सर्वे हतवुद्धयः
“ਇਹੀ ਅਸ਼ਵ-ਹਰਤਾ ਹੈ; ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਵਧਯ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਆਮ ਜਿਹਾ ਬੈਠੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਮਤਿਹੀਨ ਤੱਕਣ ਲੱਗੇ।
Verse 25
आसन्नमरणाश्चक्रुर्धर्षितं मुनिमञ्जसा / जैमिनिरुवाच ततो मुनिरदीनात्मा ध्यानभङ्गप्रधर्षितः
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਮੁਨੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਧਿਆਨ-ਭੰਗ ਨਾਲ ਖਿਝਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਦੀਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਮੁਨੀ (ਬੋਲਿਆ)।
Verse 26
क्रोधेन महताऽविष्टश्चुक्षुभे कपिलस्तदा / प्रचचाल दुराधर्षो धर्षितस्तैर् दुरात्मभिः
ਵੱਡੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ ਕਪਿਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਖੌਲ ਉਠਿਆ; ਉਹਨਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੇ ਧਰਸ਼ਿਆ ਤਾਂ ਅਜੇਯ ਵੀ ਡੋਲ ਗਿਆ।
Verse 27
व्यजृंभत च कल्पान्ते मरुद्भिरिव चानलः / तस्य चार्णवगंभीराद्वपुषः कोपपावकः
ਕਲਪਾਂਤ ਵੇਲੇ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਉਹ ਫੈਲ ਕੇ ਜਗਮਗਾਇਆ; ਸਮੁੰਦਰ-ਗੰਭੀਰ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰੋਧ-ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 28
दिधक्षुरिव पातालांल्लोकान्सांकर्षणो ऽनलः / शुशुभे धर्षणक्रोधपरामर्शविदीपितः
ਪਾਤਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਸੰਕਰਸ਼ਣ-ਅੱਗ ਵਾਂਗ; ਧਰਸ਼ਣ-ਜਨਿਤ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਦੀਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਚਮਕਿਆ।
Verse 29
उन्मीलयत्तदा नेत्रे वह्निचक्रसमद्युतिः / तदाक्षिणी क्षणं राजन्राजेतां सुभृशारुणे
ਅੱਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਰਗੀ ਜੋਤ ਵਾਲੇ ਨੇ ਤਦ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਲ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕੀਆਂ।
Verse 30
पूर्वसंव्यासमुदितौ पुष्पवन्ताविवांबरे / ततो ऽप्युद्वर्त्तमानाभ्यां नेत्राभ्यां नृपनन्दनान्
ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਬੀ ਸੰਧਿਆ ਵਿੱਚ ਉਗੇ ਪੁਸ਼ਪਵੰਤ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਜੋੜਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ; ਫਿਰ ਵੀ ਉੱਪਰ ਮੁੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 31
अवैक्षत च गंभीरः कृतान्तः कालपर्यये / क्रुद्धस्य तस्यनेत्राभ्यां सहसा पावकार्चिषः
ਕਾਲ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵੇਲੇ ਗੰਭੀਰ ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤੱਕਿਆ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅਚਾਨਕ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਿਕਲ ਪਈਆਂ।
Verse 32
निश्चेरुरभिलोदिक्षु कालाग्नेरिव संतताः / सधूमकवलोदग्राः स्फुलिङ्गौघमुचो मुहुः
ਉਹ ਕਾਲਾਗਨੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਪਈਆਂ; ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਛੱਡਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
Verse 33
मुनिक्रोधानलज्वालाः समन्ताव्द्यानशुर्दिशः / व्यालोदरौग्रकुहरा ज्वाला स्तन्नेत्रनिर्गताः
ਮੁਨੀ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ-ਅਗਨੀ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲੱਗੀਆਂ; ਸੱਪ ਦੇ ਪੇਟ ਵਰਗੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਉਹ ਲਪਟਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ।
Verse 34
विरेजुर्निभृतांभोधेर्वडवाग्नेरिवार्चिषः / क्रोधाग्निः सुमहाराज ज्वालावव्याप्तदिगन्तरः
ਹੇ ਸੁਮਹਾਰਾਜ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਡਵਾਗਨੀ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਉਠੀਆਂ; ਕ੍ਰੋਧ-ਅਗਨੀ ਦੀਆਂ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦਿਗੰਤਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।
Verse 35
दग्धांश्चकार तान्सर्वानावृण्वानो नभस्तलम्
ਆਕਾਸ਼ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਢੱਕਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 36
सशब्दमुद्भ्रान्तमरुत्प्रकोपविवर्त्तमानानलधूमजालैः / महीरजोभिश्च नितान्तमुद्धतैः समावृतं लोक मभूद्भृशातुरम्
ਸ਼ੋਰ ਕਰਦੀ ਉਨਮੱਤ ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕੋਪ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਅੱਗ-ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਜਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਉੱਡੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਢੱਕ ਗਿਆ ਤੇ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 37
ततः स वह्निर्विलिखन्निवाभितः समीरवेगाभिहताभिरंबरम् / शिखाभिरुर्वीशसुतानशेषतो ददाह सद्यः सुर विद्विषस्तान्
ਤਦ ਉਹ ਅੱਗ ਚਾਰੀਂ ਪਾਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਖੁਰਚਦੀ ਹੋਵੇ, ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਝਟਕੇ ਖਾਂਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵ-ਦੁਸ਼ਮਣ ਉਰਵੀਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਨਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾੜ ਗਈ।
Verse 38
मिषतः सर्वलोकस्य क्तोधाग्निस्तमृते हयम् / सागरांस्तानशेषेण भस्मसादकरोत्स तान्
ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਵੇਖਦਾ ਰਹਿ ਗਿਆ; ਉਸ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਸਾਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਾਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 39
एवं क्रोधाग्निना तेन सागराः पापचेतसः / जज्वलुः सहसा दावे तरवो नीरसा इव
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਚਿੱਤ ਸਾਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਚਾਨਕ ਇਉਂ ਸੜ ਉਠੇ ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਰਸ-ਹੀਣ ਦਰੱਖ਼ਤ।
Verse 40
दृष्ट्वा तेषां तु निधनं सागराणान्दुरात्मनाम् / अन्योन्यमबुवन्देवा विस्मिता ऋषिभिः सह
ਉਹਨਾਂ ਦੁਸ਼ਟ-ਆਤਮਾ ਸਾਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ।
Verse 41
अहोदारुणपापानां विपाको न चिरायितः / दुरन्तः खलु लोके ऽस्मिन्नराणामसदात्मनाम्
ਹਾਏ, ਘੋਰ ਪਾਪੀਆਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਲਾਂਦਾ; ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਸੱਤ ਮਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ।
Verse 42
यदि मे पर्वताकारा नृशंसाः क्रूरवुद्धयः / युगपद्विलयं प्राप्ताः सहसैव तृणाग्निवत्
ਜੇ ਉਹ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ, ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਕ੍ਰੂਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਤਿੰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਅਚਾਨਕ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ।
Verse 43
उद्वेजनीया भूतानां सद्भिरत्यन्तगर्हिताः / आजीवान्तमिमे हर्तु दिष्ट्या संक्षयमागताः
ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਿਤ ਸਨ; ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇਹ, ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਨਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 44
परोपतापि नितरां सर्वलोकजुगुप्सितम् / इह कृत्वाशुभं कर्म कःपुमान्विन्दते सुखम्
ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਨੌਣਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ?
Verse 45
विक्रोश्य सर्वभूतानि संप्रयाताः स्वकर्मभिः / ब्रह्मदण्डहताः पापा निरयं शाश्वतीः समाः
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਚੀਖਾਂ ਮਰਵਾ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ; ਬ੍ਰਹਮਦੰਡ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਉਹ ਪਾਪੀ ਸਦੀਵੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 46
तस्मात्सदैव कर्त्तव्यं कर्म पुंसां मनीपिणाम् / दुरतश्च परित्याज्यमितरल्लोकनिन्दितम्
ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸਤਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਲੋਕ-ਨਿੰਦਿਤ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 47
कर्त्तव्यः श्रेयसे यत्नो यावज्जीवं विजानता / नाचरेत्कस्यचिद्द्रोहमनित्यं जीवनं यतः
ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਦਗੀ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਤੱਕ ਭਲਾਈ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਕਰਤੱਬ ਹੈ, ਉਹ ਯਤਨ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਨ ਅਨਿੱਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 48
अनित्यो ऽयं सदा देहःसपदश्चातिचञ्चलाः / संसारश्चातिनिस्सारस्तत्कथं विश्वसेद्बुधः
ਇਹ ਦੇਹ ਸਦਾ ਅਨਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦਮ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਹਨ; ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਨਿਸ਼ਸਾਰ ਹੈ—ਫਿਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਿਵੇਂ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇ?
Verse 49
एवं सुरमुनीन्द्रेषु कथयत्सु परस्परम् / मुनिक्रोधेन्धनीभूता विनेशुः सगरात्मजाः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਮੁਨੀ-ਇੰਦਰਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਵਾਦ ਦੌਰਾਨ, ਮੁਨੀ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਇੰਧਨ ਬਣੇ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ।
Verse 50
निर्दगधदेहाः सहसा भुवं विष्टभ्य भस्मना / अवापुर्निरयं सद्यः सागरास्ते स्वकमभिः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅਚਾਨਕ ਸੜ ਕੇ ਰਾਖ ਹੋ ਗਏ; ਰਾਖ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ, ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 51
सागरांस्तानशेषेण दग्धवातत्क्रोधजो ऽनलः / क्षणेन लोकानखिलानुद्यतो दग्धुमञ्जसा
ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਹ ਅੱਗ ਨੇ ਬਿਨਾ ਬਚਤ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਸਾੜਨ ਲਈ ਉਤਾਵਲੀ ਹੋ ਗਈ।
Verse 52
भयभीतास्ततो देवाः समेत्य दिवि संस्थिताः / तुष्टुवुस्ते महात्मानं क्रोधाग्निशमनार्थिनः
ਫਿਰ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਦੇਵਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Frequently Asked Questions
The disruption of an aśvamedha: the sacrificial horse (yajña-paśu) is stolen/removed and carried to Rasātala, forcing a royal search to preserve the rite’s completion and legitimacy.
Rasātala and Pātāla are named as the destination and search-depth of the horse; they mark a bhuvana-kośa transition from the surface earth into netherworld strata, showing how ritual history is narrated through cosmographic space.
It belongs to the Sagara-cycle within Solar/Ikṣvāku-associated royal memory: the king’s sons (Sāgaras) undertake the search and excavation, leading toward the Kapila encounter that becomes consequential for later dynastic remembrance.