Adhyaya 48

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरोपाख्याने वसिष्ठगमनं नाम सप्तचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः जैमिनिरुवाच गते तस्मिन्मुनिवरे सगरो राजसत्तमः / अयोध्यायामधिवस्न्पालयामास मेदिनीम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਮੱਧਮਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤਪਾਦ ਵਿੱਚ ਸਗਰੋਪਾਖਿਆਨ ਅੰਦਰ ‘ਵਸਿਸ਼ਠਗਮਨ’ ਨਾਮ ਸੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਉਸ ਮੁਨੀਵਰ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਰਾਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਗਰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 2

सर्वसंपद्गणोपेतः सर्वधर्मार्थतत्त्ववित् / वयसैव स बालो ऽभूत्कर्मणा वृद्धसंमतः

ਉਹ ਸਭ ਸੰਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਲਕ ਸੀ, ਪਰ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

Verse 3

तथापि न दिवा भुक्तें शेते वा निशि संस्मरन् / सुदीर्घं निःश्वसित्युष्णमुद्विग्नहृदयो ऽनिशम्

ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਂਦਾ; ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਬੇਚੈਨ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਗਰਮ ਤੇ ਲੰਮੇ ਨਿੱਘੇ ਸਾਹ ਛੱਡਦਾ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 4

श्रुत्वा राजा स्वराज्यं निजगुरुमवजित्यारिभिः संगृहीतं मात्रा सार्द्धं प्रयान्तं वनमतिगहनंस्वर्गतं तं च तस्मिन् / शोकाविष्टः सरोषं सकलरिपुकुलोच्छित्तये सत्प्रतिज्ञश्चके सद्यः प्रतिज्ञां परिभवमनलं सोढुमिक्ष्वाकुवंश्यः

ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਛੀਨ ਲਿਆ; ਉਹ ਮਾਤਾ ਸਮੇਤ ਅਤਿ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ; ਇਖ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ੀ ਉਹ ਅਪਮਾਨ ਦੀ ਅੱਗ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵੈਰੀ ਕੁਲ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰ ਬੈਠਾ।

Verse 5

स कदाचिन्महीपालः कृतकौतुकमङ्गलः / रिपुं जेतुं मनश्चक्रे दिशश्च सकलाः क्रमात्

ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਮਹੀਪਾਲ ਨੇ ਕੌਤੁਕ-ਮੰਗਲ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਭ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।

Verse 6

अनेकरथसाहस्रैर्गजाश्वरथसैनिकैः / सर्वतः संवृतो राजा निश्चक्राम पुरोत्तमात्

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਥਾਂ, ਗਜ-ਅਸ਼ਵ ਅਤੇ ਰਥਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਚੌਫੇਰੇ ਘਿਰਿਆ ਰਾਜਾ ਪੁਰੋੱਤਮ ਨਗਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ।

Verse 7

शत्रून्हन्तुं प्रतस्थे निजबलनिवहेनोत्पतद्भिस्तुरङ्गैर्नासत्त्वोर्मिजालाकुलजलनिधिनिभेनाथ षाडङ्गिकेन / मत्तैर्मातङ्गयूथैः सकुलगिरिकुलेनैव भूमण्डलेन श्वेतच्छत्रध्वजौघैरपि शशिसुकराभातखेनैव सार्द्धम्

ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਲ ਨਾਲ ਚਲ ਪਿਆ—ਛਲਾਂਗਾਂ ਮਾਰਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੀ ਛਾਡੰਗਿਕ ਸੈਨਾ; ਮੱਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ, ਪਹਾੜੀ ਕੁਲਾਂ ਵਰਗੇ ਭਾਰੀ ਭੂਮੰਡਲ-ਸਮ ਦਲ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਛਤਰਾਂ ਤੇ ਧਵਜਾਂ ਦੀ ਚੰਦ-ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ।

Verse 8

तस्याग्रेसरसैन्ययूथचरणप्रक्षुण्णशैलोच्चयक्षोदापूरितनिम्नभागमवनीपालस्य संयास्यतः / प्रत्येकं चतुरङ्गसैन्यनिकरप्रक्षोदसंभूतभूरेणुप्रावृतिरुत्स्थली समभवद्भूमिस्तु तत्रानिशम्

ਉਸ ਭੂਪਾਲ ਦੇ ਚਲਣ ਨਾਲ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨੇ ਨੀਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਭਰ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਅਤੇ ਚਤੁਰੰਗ ਸੈਨਾ ਦੇ ਹਰ ਦਲ ਤੋਂ ਉਠੀ ਘਣੀ ਧੂੜ ਨੇ ਉੱਚੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਲਗਾਤਾਰ ਢੱਕ ਲਿਆ।

Verse 9

निघ्नन्दृप्ताननेकान्द्विपतुरगरथव्यूहसंभिन्नवीरान्सद्यः शोभां दधानो ऽसुरनिकरचमूर्निघ्नतश्चन्द्रमौलिः / दूरादेवाभिशंसन्नरिनगरनिरोधेषु कर्माभिषङ्गे तेषां शीघ्रापयानक्षणमभिदिशति प्राणिधैर्यं विधत्ते

ਅਨੇਕ ਅਹੰਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਦਾ, ਹਾਥੀ-ਘੋੜੇ-ਰਥਾਂ ਦੀ ਵ੍ਯੂਹ-ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਚੀਰੇ ਗਏ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਡਾਹੁੰਦਾ, ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਚੰਦਰਮੌਲੀ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸ਼ੋਭਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਵੈਰੀ ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦਾ ਪਲ ਦੱਸਦਾ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ ਬੰਨ੍ਹਦਾ।

Verse 10

विजिगीषुर्दिशो राजा राज्ञो यस्याभियास्यति

ਵਿਜੈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਉਹਨਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰੇਗਾ ਜਿਥੇ ਉਹ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 11

विषयं स नृपस्तस्य सद्यः प्रणतिमेष्यति / विजित्य नृपतीन्सर्वान्कृत्वा च स्वपदानुगान्

ਉਹ ਰਾਜਾ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਦੇਸ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਵੇਗਾ; ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਅਨੁਗਾਮੀ ਬਣਾਵੇਗਾ।

Verse 12

संकेत गामिनः कांश्चित्कृत्वा राज्ये न्यवर्त्तत / एवं स विसरन्दिक्षु दक्षिणाभिमुखो नृपः

ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ-ਗਾਮੀ (ਦੂਤ/ਗੁਪਤਚਰ) ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਇਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਰਾਜਾ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 13

स्मरन्पूर्वकृतं वैरं हैहयानभ्यवर्त्तत / ततस्तस्य नृपैः सार्द्धं समग्ररथकुञ्जरैः

ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਵੈਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹੈਹਯਾਂ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ; ਤਦ ਰਥਾਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਜੇ ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ।

Verse 14

बभूव हैहयैर्वीरैः संग्रामो रोमहर्षणः / राज्ञां यत्र सहस्राणि स बलानि महाहवे

ਹੈਹਯ ਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਰੋਮਾਂਚਕ ਜੰਗ ਹੋਈ; ਉਸ ਮਹਾਂ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਫੌਜਾਂ ਸਨ।

Verse 15

निजघान महाबाहुः संक्रुद्धः कोसलेश्वरः / जित्वा हैहयभूपालान्भङ्क्त्वा दग्ध्वा च तत्पुरीम्

ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਮਹਾਬਾਹੁ ਕੋਸਲੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ; ਹੈਹਯ ਭੂਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਤੋੜ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀ।

Verse 16

निःशेषशून्या मकरोद्वैरान्तकरणो नृपः / समग्रबलसंमर्द्दप्रमृष्टाशेषभूतलः

ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਮਕਰਾਂ ਦੀ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧਤਾ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਿਃਸ਼ੇਸ਼ ਸੁੰਨ ਜਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਸਮੂਹ ਬਲ ਦੇ ਸੰਮਰਦਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਭੂਤਲ ਰੌਂਦ ਦਿੱਤਾ।

Verse 17

हैहयानामशेषं तु चक्रे राज्यं रजःसमम् / राज्यं पुरीं चापहाय भ्रष्टैश्वर्या हतत्विषः

ਉਸ ਨੇ ਹੈਹਯਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਧੂੜ ਵਰਗਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਰਾਜ ਅਤੇ ਨਗਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਐਸ਼ਵਰਯ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਅਤੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਹੀਣ ਹੋ ਗਏ।

Verse 18

राजानो हतभूयिष्ठा व्यद्रवन्त समन्ततः / अभिद्रुत्य नृपांस्तांस्तु द्रवमाणान्महीपतिः

ਬਹੁਤੇ ਰਾਜੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਭੱਜ ਪਏ; ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨਰਪਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਮਹੀਪਤੀ ਦੌੜ ਪਿਆ।

Verse 19

जघान सानुगान्मत्तः प्रजाः क्रुद्ध इवान्तकः / ततस्तान्प्रति सक्रोधः सगरः समरे ऽरिहा

ਉਹ ਮੱਤਾ ਹੋ ਕੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਯਮ; ਤਦੋਂ ਵੈਰੀ-ਨਾਸਕ ਸਗਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਡਟਿਆ।

Verse 20

मुमोचास्त्रं महारौद्रं भार्गवं रीपुभीषणम् / तेनोत्सृष्टातिरौद्रत्रिभुवनभयदप्रस्फुरद्भार्गवास्त्रज्वालादन्दह्यमानावशतनुततयस्ते नृपाः साद्य एव / वाय्वस्त्रावृत्तधूमोद्गमपटलतमोमुष्टदृष्टिप्रसारा भ्रेमुर्भूपृष्टलोठद्बहुलतमरजोगूढमात्रा मुहूर्त्तम्

ਉਸ ਨੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਹਿਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਭਾਰਗਵ ਮਹਾ-ਰੌਦ੍ਰ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਿਆ। ਉਸ ਅਤਿ ਉਗਰ, ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ-ਭਯਦ ਭਾਰਗਵ ਅਸਤ੍ਰ ਦੀਆਂ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਜੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸੜ ਕੇ ਢੇਰ ਹੋ ਗਏ; ਵਾਯਵ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਠੇ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਘਨੇ ਹਨੇਰੇ ਨੇ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਨਜ਼ਰ ਢੱਕ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਲੋਟਦੇ ਹੋਏ ਭਟਕ ਗਏ।

Verse 21

आगनेयास्त्रप्रतापप्रतिहतगतयो ऽदृष्टमार्गाः समन्ता द्भूपाला नष्टसंघाः परवशतनवो व्याकुलीभूतचित्ताः / भीताः संत्युक्तवस्त्रायुधकवचविभूषादिका मुक्तकेशा विस्पष्टोन्मत्तभावान्भृश तरमनुकुर्वन्त्यग्रतः शात्रवाणाम्

ਆਗਨੇਯ ਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਰੁਕ ਗਈ, ਉਹ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਰਾਹ ਨਾ ਲੱਭ ਕੇ ਭਟਕਣ ਲੱਗੇ। ਦਲ ਨਾਸ ਹੋਏ, ਭੂਪਾਲ ਪਰਵਸ਼ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਤੇ ਚਿੱਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਏ। ਡਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੱਪੜੇ, ਹਥਿਆਰ, ਕਵਚ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰੀਆਂ ਅੱਗੇ ਉਨਮੱਤ ਵਾਂਗ ਵਰਤਣ ਲੱਗੇ।

Verse 22

विजित्य हैहयान्सर्वान्समरे सगरो बली / संक्षुब्धसागराकारः कांबोजानभ्यवर्त्तत

ਬਲਵਾਨ ਸਗਰ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਹੈਹਯਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉੱਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਗੱਜਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਕਾਂਬੋਜਾਂ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਪਿਆ।

Verse 23

नानावादित्रघोषाहतपटहरवाकर्णनध्वस्तधैर्याः सद्यः संत्यक्तराज्यस्वबलपुरपुरन्ध्रीसमूहा विमूढाः / कांबोजास्तालजङ्घाः शकयवनकिरातादयः साकमेते भ्रेमुर्भूर्यस्त्रभीत्या दिशि दिशि रिपवो यस्य पूर्वापराधाः

ਨਾਨਾ ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਘੋਸ਼ ਅਤੇ ਪਟਹਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣ ਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਵੈਰੀ ਤੁਰੰਤ ਰਾਜ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਕਾਂਬੋਜ, ਤਾਲਜੰਘ, ਸ਼ਕ, ਯਵਨ, ਕਿਰਾਤ ਆਦਿ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਪਰਾਧ ਸਨ—ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿਸ਼ਾ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰੇ।

Verse 24

भीतास्तस्य नरेश्वरस्य रिपवः केचित्प्रता पानलज्वालामुष्टदृशो विसृज्य वसतिं राज्यं च पुत्रादिभिः / द्विट्सैन्यैः समभिद्रुता वनभुवं संप्राप्य तत्रापि ते ऽस्तैमित्यं समुपागता गिरिगुहासुप्तोत्थितेन द्विषः

ਉਸ ਨਰੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਕੁਝ ਵੈਰੀ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ-ਅਗਨਿ ਦੀਆਂ ਜਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਤੇ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਵੈਰੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਖਦੇੜਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ; ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਤੋਂ ਜਾਗੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੈਨ ਨਾ ਮਿਲਿਆ।

Verse 25

तालजङ्घान्निहत्याजौ राजा स बलवाहनान् / क्रमेण नाशयामास तद्राज्यमरिकर्षणः

ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤਾਲਜੰਘਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਵੈਰੀ-ਨਾਸ਼ਕ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬਲਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 26

ततो यवनकांबोजकिरातादीननेकशः / निजघान रुषाविष्टः पल्हवान्पारदानपि

ਫਿਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਵਨਾਂ, ਕੰਬੋਜਾਂ, ਕਿਰਾਤਾਂ, ਪਲਹਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਰਦਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 27

हन्यमानास्तु ते सर्वे राजानस्तेन संयुगे / दुद्रुवुः संघशो भीता हतशिष्टाः समन्ततः

ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ, ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਡਰਦੇ ਹੋਏ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਏ।

Verse 28

युष्माभिर्यस्य राज्यं बहुभिरपत्दृतं तस्य पुत्रो ऽधुनाहं हन्तुं वः सप्रतिज्ञं प्रसभमुपगतो वैरनिर्यातनैषी / इत्युच्चैः श्रावयाणो युधि निजचरितं वैरिभिर्नागवीर्यः क्षत्रैर्विध्वंसितेजाः सगरनरपतिः स्मारयामास भूपः

'ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਜਿਸਦਾ ਰਾਜ ਖੋਹ ਲਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੁਣ ਸਹੁੰ ਖਾ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਾਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ।' ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਈ।

Verse 29

तं दृष्ट्वा राजवर्यं सकलरिपुकुलप्रक्षयोपात्तदीक्षं भीताः स्त्रीबालपूर्वं शरणमभिययुः स्वासुसरक्षणाय / इक्ष्वाकूणां वसिष्ठं कुलगुरुमभितः सप्त राज्ञां कलेषु प्रख्याताः संप्रसूता नृपवररिपवः पारदाः पल्हवाद्याः

ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਡਰੇ ਹੋਏ ਪਾਰਦਾਂ ਅਤੇ ਪਲਹਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ।

Verse 30

वसिष्ठमाश्रमोपान्ते वसंतमृषिभिर्वृतम् / उपगम्याब्रुवन्सर्वे कृताञ्जलिपुटा नृपाः

ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 31

शरणं भंव नो ब्रह्मन्नार्त्तानामभयैषिणाम् / सगरास्त्राग्निनिर्दग्धशरीराणां मुमूर्षताम्

ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਅਸੀਂ ਦੁਖੀ ਤੇ ਅਭੈ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹਾਂ; ਸਗਰ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਅਗਨਿ ਨਾਲ ਸੜੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਰਨਾਸੰਨ ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ।

Verse 32

स हन्त्यसमानशेषेण वैरान्तकरणोन्मुखः / तस्माद्भयाद्धि निष्क्रान्ता वयं जीवितकाङ्क्षिणः

ਉਹ ਵੈਰ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ, ਅਸਮਾਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਬਾਕੀ ਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਆਏ ਹਾਂ।

Verse 33

विभिन्नराज्यभोगर्द्धिस्वदारापत्यबान्धवाः / केवलं प्राणरक्षार्थं त्वां त्वयं शरणं गतः

ਰਾਜ, ਭੋਗ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਣ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ।

Verse 34

न ह्यन्यो ऽस्ति पुमांल्लोके सौहृदेन बलेन वा / यस्तं निवर्त्तयित्वास्मान्पालयेन्महतो भयात्

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਨੇਹ ਨਾਲ, ਨਾ ਬਲ ਨਾਲ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਵੱਡੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚਾ ਸਕੇ।

Verse 35

त्वं किलार्कान्वयभुवां राज्ञां कुलगुरुर् वृतः / तद्वंशपूर्वजैर्भूपैस्त्वतप्रभावश्च तादृशः

ਤੂੰ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਕੁਲਗੁਰੂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈਂ; ਉਸ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਭੂਪਤੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਐਸਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।

Verse 36

तेनायं सगरो ऽप्यद्य गुरुगौरवयन्त्रितः / भवन्निदेशं नात्येति वेलामिव महोदधिः

ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਸਗਰ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਗੌਰਵ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਸਾਗਰ ਆਪਣੀ ਹੱਦ (ਤਟ) ਨਹੀਂ ਟੱਪਦਾ।

Verse 37

त्वं नः सुहृत्पिता माता लोकानां च गुरुर्विभो / तस्मादस्मान्महाभाग परित्रातुं त्वमर्हसि

ਹੇ ਵਿਭੋ! ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਸੁਹਿਰਦ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਸਾਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਸੋਭਦਾ ਹੈ।

Verse 38

जैमिनिरुवाच इति तेषां वचः श्रुत्वा वसिष्ठो भगवानृषिः / शनैर्विलोकयामास शरणं समुपागतान्

ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਤੱਕਿਆ।

Verse 39

वृद्धस्त्रीबालभूयिष्ठान्हतशेषान्नृपान्वयान् / दृष्ट्वा त्वतप्यद्भगवान्सर्वभूतानुकंपकः

ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏਆਂ ਦੇ ਬਚੇ-ਖੁਚੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਮਨ ਪਿਘਲ ਗਿਆ।

Verse 40

चिरं निरूप्य मनसा तान्विलोक्य च सादरम् / उज्जीवयञ्छनैर्वाचा मा भैष्टेति महामतिः

ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਮਤੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਹੌਲੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ—“ਡਰੋ ਨਾ।”

Verse 41

अथावोचन्महाभागः कृपया परयान्वितः / समये स्थापयामास राज्ञस्ताञ्जीवितार्थिनः

ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਪਰਮ ਦਇਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਜੀਵਨ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 42

भूपव्या कोपदग्धं नृपकुलविहिताशेषधर्मादपेतं कृत्वा तेषां वसिष्ठः समयमवनिपालप्रतिज्ञानिवृत्त्यै / गत्वा तं राजवर्यं स्वयमथ शनकैः सांत्वयित्वा यथावत्सप्राणानामरीणामपगमनविधावभ्यनुज्ञां ययाचे

ਰਾਜਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦਗਧ ਅਤੇ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹਟੇ ਰਾਜਕੁਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਿਯਮ ਠਹਿਰਾਇਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਸਮੇਤ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਲਈ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ।

Verse 43

सक्रोधो ऽपि महीपतिर्गुरुवचः संभावयंस्तानरीन्धर्मस्य स्वकुलोचितस्य च तथा वेषस्य संत्यागतः / श्रौतस्मार्त्तविभिन्नकर्मनिरतान्विप्रैश्च दूरोञ्झितान्सासून्केवलमत्यजन्मृतसमानेकैकशः पार्थिवान्

ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਹੀਪਤੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵੈਰੀ ਰਾਜੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਕੁਲ-ਉਚਿਤ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵੇਸ਼ ਤਿਆਗ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼੍ਰੌਤ-ਸਮਾਰਤ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹਟੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੂਰ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਸਮੇਤ ਛੱਡਿਆ—ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ।

Verse 44

अर्द्धमुण्डाञ्छकांश्चक्रे पल्हवान् श्मश्रुधारिणः / यवनान्विगतश्मश्रून्कांबोजांश्चबुकान्वितान्

ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਅੱਧ-ਮੁੰਡ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਲ੍ਹਵਾਂ ਨੂੰ ਦਾੜ੍ਹੀਧਾਰੀ ਬਣਾਇਆ; ਯਵਨਾਂ ਨੂੰ ਦਾੜ੍ਹੀ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਕਾਂਬੋਜਾਂ ਨੂੰ ਠੋਡੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 45

एवं विरूपानन्यांश्च स चकार नृपान्वयान् / वेदोक्तकर्मनिर्मुक्तान्विप्रैश्च परिवर्जितान्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ—ਉਹ ਵੇਦੋਕਤ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੇ ਗਏ।

Verse 46

कृत्वा संस्थाप्य समये जीवतस्तान्व्य सर्जयत् / ततस्ते रिपवस्तस्य त्यक्तस्वाचारलक्षणाः

ਨਿਯਮ ਬਣਾ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਉਸਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।

Verse 47

व्रात्यतां समनुप्राप्ताः सर्ववर्णविनिन्तिताः / धिक्कृता सततं सर्वेनृशंसा निरपत्रपाः

ਉਹ ਵਰਾਤਯ (ਸੰਸਕਾਰਹੀਣ) ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿੰਦੇ ਗਏ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜ਼ਾਲਮ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ਰਮ ਹੋ ਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਫਿਟਕਾਰੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ।

Verse 48

क्रूराश्च संघशो लोके बभूवुर्म्लेछजातयः

ਅਤੇ ਉਹ ਜ਼ਾਲਮ ਮਲੇਛ ਜਾਤੀਆਂ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ।

Verse 49

मुक्तास्तेनाथ राज्ञा शकयवनकिरातादयः सद्य एव त्यक्तस्वाचारवेषा गिरिगहनगुहाद्याशयाः संबभूवुः / एता अद्यापि सद्भिः सततमवमता जातयो ऽसत्प्रवृत्त्या वर्त्तन्ते दुष्टचेष्टा जगति नरपतेः पालयन्तः प्रतिज्ञाम्

ਰਾਜੇ ਦੁਆਰਾ ਰਿਹਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਸ਼ਕ, ਯਵਨ, ਕਿਰਾਤ ਆਦਿ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲਈ। ਸੱਜਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿੰਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਇਹ ਜਾਤੀਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਮਾੜੇ ਆਚਰਣ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।