Adhyaya 45
Jamadagni-Āśrama-Ākramaṇa (Attack on Jamadagni’s Hermitage) / जमदग्न्याश्रमाक्रमणम्
ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਖੱਤਰੀ ਫੌਜ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਈ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ। ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਜਮਦਗਨੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਲਿਆ। ਰੇਣੁਕਾ ਦੀ ਸੋਗ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरोपाख्याने भार्गवचरिते चतुश्चत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४४// वसिष्ठ उवाच ततः कदाचिद्विपिने चतुरङ्गबलान्वितः / मृगयामगमच्छूरः शूरसेनादिभिः सह
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਮੱਧਯਮ ਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਸਗਰੋਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਭਾਰਗਵ ਚਰਿਤ ਦਾ ਚੁਤਾਲੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਸੂਰਮਾ ਚਤੁਰੰਗੀ ਫੌਜ ਨਾਲ, ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਗਿਆ।
Verse 2
ते प्रविश्य महारण्यं हत्वा बहुविधान्मृगान् / जग्मुस्तृषार्त्ता मध्याह्ने सरितं नर्मदामनु
ਉਹ ਮਹਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਿਰਗ ਮਾਰ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਏ, ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 3
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च वारि नद्या गतश्रमाः / गच्छन्तो ददृशुर्मार्गो जमदग्नेरथाश्रमम्
ਉੱਥੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਅੱਗੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਮਦਗਨੀ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੇਖਿਆ।
Verse 4
द्दष्ट्वाश्रमपदं रम्यं मुनीनागच्छतः पथि / कस्येदमिति पप्रच्छुर्भाविकर्मप्रचोदिताः
ਰਾਹ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸੁਹਣਾ ਆਸ਼ਰਮ-ਸਥਾਨ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਭਾਵੀ ਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ—ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ?
Verse 5
ते प्रोचुरतिशान्तात्मा जमदग्नेर्महातपाः / वसत्यस्मिन्सुतो यस्य रामः शस्त्रभृतां वरः
ਉਹ ਬੋਲੇ—ਇਹ ਮਹਾਤਪਸਵੀ, ਅਤਿ ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ ਜਮਦਗਨੀ ਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 6
तछ्रुत्वा भीरभूत्तेषां रामनामानुकीर्त्तनात् / क्रोधं प्रसङ्यानृशंस्यं पूर्ववैरमनुस्मरन्
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਨਾਮ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਡਰ ਗਏ; ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਵੈਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਨਿਰਦਈ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠੇ।
Verse 7
अथ ते प्रोचुरन्योन्यं पितृहन्तुर्वधात्पितुः / वैर निर्यातनं किं तु करिष्यामो दिशाधुना
ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ—ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਬਦਲਾ ਪਿਤ੍ਰਹੰਤਾ ਤੋਂ ਲੈਣਾ ਤਾਂ ਹੈ; ਪਰ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ?
Verse 8
इत्यक्त्वा खड्गहस्तास्ते संप्रविश्य तदाश्रमम् / प्रजाघ्निरे प्रयातेषु मुनिवीरेषु सर्वतः
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਤਲਵਾਰਾਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਪਏ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮੁਨੀਵੀਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ (ਉੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ) ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 9
तं हत्वास्य शिरो हृत्वा निषादा इव निर्दयाः / प्रययुस्ते दुरात्मानः सबलाः स्वपुरीं प्रति
ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾਵਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਬੇਰਹਿਮ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ।
Verse 10
पुत्रास्तस्य महात्मानौ दृष्ट्वा स्वपितरं हतम् / परिवार्य महाराज रुरुदुः शोककर्शिताः
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਨੇਕ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਲਕਦੇ ਹੋਏ ਰੋਣ ਲੱਗੇ।
Verse 11
भर्त्तारं निहतं भूमौ पतितं वीक्ष्य रेणुका / पपात मूर्च्छिता सद्यो लतेवाशनिताडिता
ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਰੇਣੁਕਾ ਤੁਰੰਤ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੇਲ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 12
सा स्वचेतसि संमूच्छ्य शोकपावकदीपिताः / दूरप्रनष्टसंज्ञेव सद्यः प्राणैर्व्ययुज्यत
ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਦੀ ਹੋਈ, ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੂਰ ਚਲੀ ਗਈ ਹੋਵੇ।
Verse 13
अनालपन्त्यां तस्यां तु संज्ञां याता हि ते पुनः / न्यपतन्मूर्च्छिता भूमौ निमग्नाः शोकसागरे
ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲੀ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ (ਪੁੱਤਰਾਂ) ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਉਹ ਫਿਰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 14
ततस्तपोधना ये ऽन्ये तत्त पोवनवासिनः / समेत्याश्वासयामासुस्तुल्यदुःखाः सुतान्मुने
ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਤਪੋਧਨ ਹੋਰ ਮੁਨੀ, ਪਾਵਨ ਵਨ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਦੁੱਖ ਵਾਲੇ ਉਹਨਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
सांत्व्यमाना मुनिगणैर्जामदग्न्या यथाविधि / आधक्षुर्वचसा तेषामग्नौ पित्रोः कलेवरे
ਮੁਨੀਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਯਥਾਵਿਧੀ ਸਾਂਤਵਨਾ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ, ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦਾਹ ਕੀਤੇ।
Verse 16
चक्रुरेव तदूर्द्ध्वं वै यत्कर्त्तव्यमनन्तरम् / पित्रोर्मरणदुःखेन पीड्यमाना दिवानिशम्
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਹੀ ਕੀਤਾ ਜੋ ਅਗਲੇ ਪਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ; ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਹ ਦਿਨ ਰਾਤ ਪੀੜਤ ਰਹੇ।
Verse 17
ततः काले गते रामः समानां द्वादशावधौ / निवृत्तस्तपसः सख्या सहागादाश्रमं पितुः
ਫਿਰ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੇ, ਰਾਮ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਖੇ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
The Bhārgava/Jāmadagnya cycle: the killing of Jamadagni and the collapse of Reṇukā function as the catalytic event that propels Paraśurāma’s subsequent lineage-defining actions.
The episode is placed in a mahāraṇya (great forest) and explicitly along the Narmadā River, with the route (mārga) leading to Jamadagni’s āśrama serving as the narrative locator.
No. The sampled verses are firmly within a Bhārgava/Paraśurāma-linked genealogical narrative and āśrama-violation motif, not the Lalitopākhyāna’s Śākta-vidyā or yantra discourse.