Adhyaya 20
Brahmaṇa-parīkṣā (Examination/Doctrine of the Pitṛs in Śrāddha Context)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਲਪ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਤੱਤਵਿਕ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਿਤ੍ਰ ਸੱਤ ਧਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਸਥਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਦੇਵ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗਣਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਦਾ ਸਮਨਵਯ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਲੇਛ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰ-ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਨਾਮ-ਗੋਤ੍ਰ ਸਮੇਤ ਮੰਤ੍ਰੋਚਾਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ) ਪਿੰਡ ਠੀਕ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਵੱਛਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਅਪਸਵ੍ਯ ਭਾਵ/ਦਿਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ-ਯੋਗਤਾ ਵਰਗੇ ਆਚਾਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਥਿਰ ਵਿਧਾਨ ਅਧੀਨ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਅਨੁਗਾਮੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤਾਤਤਵਿਕ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे ब्रह्मणपरीक्षा नाम एकोनविंशो ऽध्यायः // १९// बृहस्पतिरुवाच इत्येते पितरो देवा देवानामपि देवताः / सप्तस्वेते स्थिता नित्यं स्थानेषु पितरो ऽव्ययाः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ (ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ) ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤਪਾਦ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪਰੀਖਿਆ’ ਨਾਮ ਦਾ ਉੱਨੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਪਿਤਰ ਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਹਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਅਧਿਦੇਵ ਹਨ; ਅਵ੍ਯਯ ਪਿਤਰ ਸੱਤ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 2
प्रजापतिसुता ह्येते सर्वेषां तु महात्मनाम् / आद्यो गणस्तु योगानामनुयोगविवर्द्धनः
ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ; ਯੋਗਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਗਣ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੁਯੋਗ (ਅਨੁਸ਼ਠਾਨੀ ਧਾਰਾ) ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
द्वितीयो देवतानां तु तृतीयो दानवादिनाम् / शेषास्तु वर्णिंनां ज्ञेया इति सर्वे प्रकीर्त्तिताः
ਦੂਜਾ ਗਣ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਗਣ ਦਾਨਵ ਆਦਿ ਦਾ; ਬਾਕੀ ਗਣ ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਾਣੋ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 4
देवास्छैतान्यजन्ते वै सर्वज्ञानेष्ववस्थितान् / आश्रमश्च यजन्त्येनांश्चत्वारस्तु यथाक्रमम्
ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਸਰਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
सर्वे वर्णा यजन्त्येनांश्चत्वारस्तु यथागमम् / तथा संकरजात्यश्च म्लेच्छाश्चापि यजन्ति वै
ਸਾਰੇ ਵਰਣ ਆਗਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਚਾਰਾਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਯਥਾਵਿਧੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਕਰ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਲੇੱਛ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
पितृंस्तु यो यजेद्भक्त्या पितरः प्रीणयन्ति ते / पितरः पुष्टिकामस्य प्रजाकामस्य वा पुनः
ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਯਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਰ ਉਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਤਰ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
पुष्टिं प्रजां तु स्वर्गं च प्रयच्छन्ति पितामहाः / देवकार्यादपि तथा पितृकार्यं विशिष्यते
ਪਿਤਾਮਹ ਪਿਤਰ ਪੁਸ਼ਟੀ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਨਾਲੋਂ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 8
देवतानां हि पितरः पूर्वमाप्यायनं स्मृताः / न हि योगगतिः सूक्ष्मा पितॄणां ज्ञायते नरैः
ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸੁਖਮ ਯੋਗ-ਗਤੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
Verse 9
तपसा हि प्रसिद्धेन किं पुनर्मांसचक्षुषा / सर्वेषां राजतं पात्रमथ वा रजतान्वितम्
ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਮਾਸੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਕੀ? ਸਭ ਲਈ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਪਾਤਰ, ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪਾਤਰ (ਉਚਿਤ) ਹੈ।
Verse 10
पावनं ह्युत्तमं प्रोक्तं देवानां पितृभिः सह / येषां दास्यन्ति पिण्डांस्त्रीन्बान्धवा नामगोत्रतः
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਕਰਮ ਪਰਮ ਪਾਵਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧੀ ਨਾਮ-ਗੋਤ੍ਰ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਨਗੇ।
Verse 11
भूमौ कुशोत्तरायां च अपसव्यविधानतः / सर्वत्र वर्त्तमानास्ते पिण्डाः प्रीणन्ति वै पितॄन्
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਅਪਸਵ੍ਯ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਉਹ ਪਿੰਡ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
यदाहारो भवेज्जन्तुराहारः सो ऽस्य जायते / यथा गोष्ठे प्रनष्टां वै वत्सो विन्दति मातरम्
ਜਿਸ ਜੀਵ ਦਾ ਜਿਹਾ ਆਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਆਹਾਰ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋਇਆ ਵੱਛਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
तथा तं नयते मन्त्रो जन्तुर्यत्रावतिष्ठति / नामगोत्रं च मन्त्रं च दत्तमन्नं नयन्ति तम्
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਉਸ ਜੀਵ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਨਾਮ-ਗੋਤ੍ਰ ਸਮੇਤ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਅੰਨ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 14
अपि योनिशतं प्राप्तांस्तृप्तिस्ताननुगच्छति / एवमेषा स्थिता सत्ता ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਜੂਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਉਂ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਇਹ ਅਟੱਲ ਵਿਵਸਥਾ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
Verse 15
पितॄणमादिसर्गेतु लोकानामक्षयार्थिनाम् / इत्येते पितरश्चैव लोका दुहितरस्तथा
ਆਦਿ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ—ਇਹੀ ਪਿਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹੀ ਲੋਕ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਦੁਹਿਤਰ’ (ਧੀਆਂ) ਵੀ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 16
दौहित्रा यजमानश्च प्रोक्ताश्चैव मयानघ / कीर्त्तिताः पितरस्ते वै तव पुत्र यथाक्रमम्
ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਮੈਂ ਦੋਹਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਰਤਿਤ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 17
शंयुरुवाच अहो दिव्यस्त्वया तात पितृसर्गस्तु कीर्तितः / लोका दुहितरश्चैव दोहित्राश्च श्रुतास्तथा
ਸ਼ੰਯੁ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਹੋ ਤਾਤ! ਤੂੰ ਪਿਤ੍ਰ-ਸਰਗ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ; ਲੋਕ, ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋਹਿਤਰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਏ ਗਏ।
Verse 18
दानानि सह शौचेन कीर्त्तितानि फलानि च / अक्षय्यत्वं द्विजांश्चैव सर्वमेतदुदाहृतम् / अद्यप्रभृति कर्त्तास्मि सर्वमेतद्यथातथम्
ਸ਼ੌਚ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਫਲ ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਦਾ ਆਦਰ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਯਥਾਵਿਧੀ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 19
बृहस्पतिरुवाच इत्येतदङ्गिराः पूर्वमृषीणामुक्तवान्प्रभुः / पृष्टश्च संशयान्सर्वानृषीनाह नृसंसदि
ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਅੰਗਿਰਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਪੁੱਛੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
सत्रे तु वितते पूर्वं तथा वर्षसहस्रके / यस्मिन्सदस्पतिस्नातो ब्रह्मा सीद्देवताप्रभुः
ਪਹਿਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਦਸਪਤੀ-ਸਨਾਤ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ—ਆਸੀਨ ਸੀ।
Verse 21
गतानि तत्र वर्षाणां पञ्चाशच्च शतानि वै / श्लोकाश्चात्र पुरा गीता ऋषिभिर्ब्रह्मवादिभिः
ਉੱਥੇ ਪੰਜ ਸੌ ਪੰਜਾਹ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾਏ।
Verse 22
दीक्षितस्य पुरा सत्रे ब्रह्ममः परमात्मनः / तत्रैव दत्तमन्नाग्रं पितॄणामक्षयर्थिनाम् / लोकानां च हितार्थाय ब्रह्मणा परमेष्ठिना
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਦੀਖ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਅਖ਼ਯ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅੰਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਹ ਕੀਤਾ।
Verse 23
सूत उवाच एवं बृहस्पतिः पूर्वं पृष्टः पुत्रेण धीमता / प्रोवाच पितृसर्गं तु यश्चैव समुदाहृत
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਚਾਰਿਆ ਪਿਤ੍ਰ-ਸਰਗ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Frequently Asked Questions
They are described as eternal, established in seven stations, and treated as divinities even for the gods—supporting the claim that pitṛ-kārya can be ritually weightier than deva-kārya.
By emphasizing nāma-gotra and mantra: the offered food/piṇḍa is ‘guided’ through identificatory formulas, likened to a calf recognizing and finding its mother, ensuring correct recipient linkage.
Use of kuśa with specified placement, apasavya orientation, three piṇḍas offered by relatives, and the purificatory preference for silver vessels (or silver-adorned vessels).