Adhyaya 2

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऋषिसर्गवर्णनं नाम प्रथमो ऽध्यायः सूत उवाच विनिवृत्ते प्रजासर्गे षष्ठे वै चाक्षुषस्य ह / प्रजाः सृजेति व्यदिष्टः स्वयं दक्षः स्वयंभुवा

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਮੱਧਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਰਿਸ਼ੀ-ਸਰਗ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ— ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਪ੍ਰਜਾ-ਸਰਗ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਨੇ ਆਪ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਜਾ ਸ੍ਰਿਜ’ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 2

ससर्ज सर्वभूतानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च / मानसानि च भूतानि स पूर्वमसृजत्प्रभुः

ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ— ਗਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ, ਅਥਵਾ ਸਥਿਰਾਂ ਦੀ ਵੀ; ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਭੂਤ ਰਚੇ।

Verse 3

ऋषीन्देवांश्च गन्धर्वान्मनुष्योरगराक्षसान् / यक्षभूतपिशाचांश्च वयः पशुमृगांस्तथा

ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ, ਮਨੁੱਖ, ਉਰਗ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ; ਨਾਲ ਹੀ ਯਕਸ਼, ਭੂਤ, ਪਿਸਾਚ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗ ਵੀ।

Verse 4

यदास्य मनसा सृष्टा न व्यवर्द्धन्त ताः प्रजाः / अपध्याता भगवता महादेवेन धीमता

ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਨਾਲ ਰਚੀਆਂ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਵਧੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਧਿਆਨ ਹਟਾ ਲਿਆ।

Verse 5

स मैथुनेन भावेन सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः / असिक्रीमावहद्भार्यां वीरणस्य प्रजापतेः

ਫਿਰ ਸੰਯੋਗ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੀਰਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਸਿਕ੍ਰੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।

Verse 6

सुतां सुमहता युक्तां तपसा लोक धारिणीम् / यया धृतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्

ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਲੋਕ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਧੀ ਸੀ—ਜਿਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

Verse 7

अत्राप्युदाहरन्तीमौ श्लोकौ प्राचेतसां प्रति / दक्षस्योद्वहतो भार्यांमसिक्रीं वैरणीं पुरा

ਇੱਥੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਇਹ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਵੈਰਣੀ ਅਸਿਕ੍ਰੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਵਰਿਆ ਸੀ।

Verse 8

कृपानां नियुतं दक्षं सर्पिणां साभिमानिनाम् / नदीगिरिष्बसज्जन्तं पृष्ठतो ऽनुययौ प्रभुम्

ਕ੍ਰਿਪਾਣਾਂ ਦੇ ਨਿਯੁਤ ਅਤੇ ਅਭਿਮਾਨੀ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਕਸ਼ ਨਦੀ-ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਿਆ।

Verse 9

तं दृष्ट्वा ऋषिभिः प्रोक्तं प्रतिष्ठास्यति वै प्रजाः / प्रथमो ऽत्र द्वितीयस्तु दक्षः स हि प्रजापतिः

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰੇਗਾ; ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਉਹ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਦਕਸ਼, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ।

Verse 10

अथागच्छद्यथाकालं प्रहीनां नियुतं तु यत् / असिक्रीं वैरणीं तत्र दक्षः प्राचेतसो ऽवहत्

ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਨਿਯੁਤ ਬਚਿਆ ਸੀ ਉਹ ਆਇਆ; ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਅਸਿਕਨੀ ਨਾਮ ਦੀ ਵੈਰਣੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਵਰਿਆ।

Verse 11

अथ पुत्रसहस्रं स वैरण्याममितौजसम् / असिक्न्यां जनयामास दक्षः प्राचे तसः प्रभुः

ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਅਸਿਕਨੀ ਤੋਂ ਵੈਰਣੀ ਵਿੱਚ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।

Verse 12

तांस्तु दृष्ट्वा महातेजाः स विवर्द्धयिषुः प्रजाः / देवर्षिप्रियसंवादो नारदो ब्रह्मणः सुतः

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਜਾ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਸੰਵਾਦਕ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਰਦ (ਉੱਥੇ ਆਇਆ)।

Verse 13

नाशाय वचनं तेषां शापयैवात्मनो ऽब्रवीत् / यः कश्यपसुतस्याथ परमेष्ठी व्यजायत

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਪ-ਰੂਪ ਬਚਨ ਕਿਹਾ; ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਕਸ਼੍ਯਪ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮਿਆ।

Verse 14

मानसः कश्यपस्यासीद्दक्षशापवशात्पुनः / तस्मात्स काश्यपस्याथ द्वितीयो मानसो ऽभवत्

ਦੱਖ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦਾ ਮਾਨਸ-ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਾਨਸ-ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ।

Verse 15

स हि पूर्वं समुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः / तेन वृक्षस्य पुत्रा वै हर्यश्वा इति विश्रुताः

ਉਹ ਨਾਰਦ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਸ ਕਰਕੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ‘ਹਰ੍ਯਸ਼ਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।

Verse 16

धर्मार्थं नाशिताः सर्वे विधिना च न संशयः / तस्योद्यतस्तदा दक्षः क्रुद्धः शापाय वै प्रभुः

ਧਰਮ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਨਾਸ ਹੋਏ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਤਦ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਭੂ ਦੱਖ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।

Verse 17

ब्रह्मर्षीन्वै पुरस्कृत्य याचितः परमेष्ठिना / ततो ऽभिसंधिं चक्रे वै दक्षश्च परमेष्ठिना

ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ; ਤਦ ਦੱਖ ਨੇ ਵੀ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 18

कन्यायां नारदो मह्यं तव पुत्रो भवेदिति / ततो दक्षः सुतां प्रदात् प्रियां वै परमेष्ठिने / तस्मात्स नारदो जज्ञे भूयः शापभयदृषिः

ਕੰਨਿਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ—“ਨਾਰਦ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ” ਇਹ ਵਰ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯ ਧੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਨਾਰਦ ਮੁੜ ਜਨਮਿਆ, ਸ਼ਾਪ-ਭਯ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਰਿਸ਼ੀ।

Verse 19

शांशपायन उवाच कथं वै नाशिताः पूर्वं नारदेन सुरर्षिणा / प्रजापतिसुतास्ते वै श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ? ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਵਿਨਸ਼ਟ ਹੋਏ—ਇਹ ਮੈਂ ਤੱਤ ਤੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 20

सूत उवाच दक्षपुत्राश्च हर्यश्वा विवर्धयिषवः प्रजाः / समागता महावीर्या नारदस्तानुवाच ह

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦਕਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰ੍ਯਸ਼ਵ ਪ੍ਰਜਾ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਮਹਾਵੀਰ ਸਨ; ਤਦ ਨਾਰਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 21

बालिशा बत यूयं वै न प्रजानीथ भूतलम् / अन्तरूर्ध्वमधश्चैव कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजाः

ਹਾਏ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਬਾਲਿਸ਼ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਭੂਤਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਅੰਦਰ, ਉੱਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਜਾ ਕਿਵੇਂ ਰਚੋਗੇ?

Verse 22

ते तु तद्वचन श्रुत्वा प्याताः सर्वतो दिशम् / अधापि म निवर्त्तन्ते समुद्रस्था इवापगाः

ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਅੱਜ ਤੱਕ ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਏ—ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦੀਆਂ।

Verse 23

अथ तेषु प्रणष्टेषु दक्षः प्राचे तसः पुनः / वैरण्यामेव पुत्राणां सहस्रमसृजत्प्रभुः

ਜਦ ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਫਿਰ ਵੈਰਣਿਆ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਰਚੇ।

Verse 24

प्रजा विवर्द्धयिषवः शबलाश्वाः पुनस्तु ते / पूर्वमुक्तं वचस्तद्वै श्राविता नारदेन ह

ਸ਼ਬਲਾਸ਼ਵ ਨਾਮੇ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ; ਪਰ ਨਾਰਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਬਚਨ ਸੁਣਾਇਆ।

Verse 25

अन्योन्यमूचुस्ते सर्वे सम्यगाह ऋषिः स्वयम् / भ्रातॄणां पदवीं चैव गन्तव्या नात्र संशयः

ਉਹ ਸਭ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ—ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਠੀਕ ਕਿਹਾ; ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਹੀ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 26

ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्या वै सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः / प्रकाशाः स्वस्थमनसा यथावदनुशासिताः

ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਪ ਜਾਣ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਰਚਾਂਗੇ; ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਯਥਾਵਤ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹਾਂ।

Verse 27

ते ऽपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतो दिशम् / अद्यापि न निवर्त्तन्ते विस्तारायमलिप्सवः

ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ; ਵਿਸਤਾਰ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅੱਜ ਤੱਕ ਮੁੜਦੇ ਨਹੀਂ।

Verse 28

ततः प्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे रतः / प्रयतो नश्यति क्षिप्रं तन्न कार्यं विजानता

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਤ ਰਿਹਾ। ਜਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਛੇਤੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਣਕਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 29

नष्टेषु शबलाश्वेषु दक्षः क्रुद्धो ऽशपद्विभुः / नारदं नाशमेहीति गर्भवासं वसेति च

ਸ਼ਬਲ ਘੋੜੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ ਵਿਭੂ ਦੱਖ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ— ‘ਹੇ ਨਾਰਦ, ਤੂੰ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ; ਅਤੇ ਗਰਭਵਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸ।’

Verse 30

तदा तेष्वपि नष्टेषु महात्मा स प्रभुः किल / षष्टिं दक्षो ऽसृजत्कन्या वैरण्यामेव विश्रुताः

ਤਦੋਂ ਉਹ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੱਖ ਨੇ ਸੱਠ ਕੁੜੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀਆਂ, ਜੋ ‘ਵੈਰਾਣਿਆ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈਆਂ।

Verse 31

तास्तदा प्रतिजग्राह पत्न्यर्थं कश्यपः सुताः / धर्मः सोमश्च भगवांस्तथा चान्ये महर्षयः

ਤਦੋਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਧਰਮ, ਭਗਵਾਨ ਸੋਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ (ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ) ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।

Verse 32

इमां विसृष्टिं दक्षस्य कृत्स्नां यो वेद तत्त्वतः / आयुष्मान्कीर्त्तिमान्धन्यः प्रजावाश्च भवत्युत

ਜੋ ਦੱਖ ਦੀ ਇਸ ਪੂਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਤੱਤਵਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੀਰਘਾਯੂ, ਕੀਰਤਿਮਾਨ, ਧੰਨ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।