Adhyaya 17
Aṣṭakā-Śrāddha Vidhi and Dāna-Praśaṃsā (Observances in the Dark Fortnight and Praise of Giving)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਚੰਦਰ-ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਅਸ਼ਟਕਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ। ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨੂੰ ਕਾਮ੍ਯ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ—ਤਿੰਨਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ, ਦੂਜੀ, ਤੀਜੀ ਅਸ਼ਟਕਾ ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਧੂ ‘ਚੌਥੀ’ ਅਸ਼ਟਕਾ ਦਾ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਅਪੂਪ, ਮਾਸ, ਸ਼ਾਕ ਆਦਿ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਦ੍ਰਵ੍ਯਗਤ ਵਿਧੀ’ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਰਵ/ਤਿਥੀ ਸਮੇਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਤਰਪਣ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ; ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਪੂਜਿਤ ਅਸ਼ਟਕਾਵਾਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਸਾਂ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਦਾਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ—ਦਾਤਾ ਉੱਚ ਗਤੀ, ਬਲ, ਸੰਤਾਨ, ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ, ਬੁੱਧੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਿਤੀਆ ਤੋਂ ਦਸ਼ਮੀ ਤੱਕ ਤਿਥੀ-ਫਲ—ਰਾਜ/ਪ੍ਰਤਾਪ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਨਾਸ਼, ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਮਹਾਂਭਾਗ, ਮਾਨ, ਰਾਜਤਵ/ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ, ਪੂਰਨ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ‘ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਸ਼੍ਰੀ’—ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे दानप्रशंसा नाम षोडशो ऽध्यायः // १६// बृहस्पतिरुवाच अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि पूजितम् / काम्यं नैमित्तिकाजस्रं श्राद्धकर्मणि नित्यशः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਮੱਧਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤਪਾਦ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਕਲਪ ਵਿੱਚ ‘ਦਾਨ-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ’ ਨਾਮ ਸੋਲਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਤ, ਕਾਮ੍ਯ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਕਰਨਯੋਗ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਕਰਮ ਦਾ ਨਿੱਤ ਵਿਧਾਨ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 2
पुत्रदारनिमित्ताः स्युरष्टकास्तिस्न एव तु / कृष्णपक्षे वरिष्ठा हि पूर्वाखण्डलदेवता
ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਕਹੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅਸ਼ਟਕਾਂ ਇਹੀ ਹਨ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਵਤਾ ਪੂਰਵਾਖੰਡਲ ਹੈ।
Verse 3
प्राजापत्या द्वितीया स्यात्तृतीया वैश्वदेविका / आद्यापूपैः सदाकार्या मांसैरन्या सदा भवेत्
ਦੂਜੀ ਅਸ਼ਟਕਾ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵਿਕਾ; ਪਹਿਲੀ ਸਦਾ ਅਪੂਪ (ਪੁਏ) ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਸਦਾ ਮਾਸ ਨਾਲ ਹੋਵੇ।
Verse 4
शाकैः कार्या तृतीया स्यादेवं द्रव्यगतो विधिः / अत्रापीष्टं पितॄणां वै नित्यमेव विधीयते
ਤੀਜੀ ਅਸ਼ਟਕਾ ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਵੀ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਨਿੱਤ ਹੀ ਇਸ਼ਟ (ਪ੍ਰਿਯ) ਕਰਮ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 5
या चाप्यन्या चतुर्थी स्यात्तां च कुर्याद्विशेषतः / आसु श्राद्धं बुधः कुर्वन्सर्वस्वेनापि नित्यशः
ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਚੌਥੀ ਅਸ਼ਟਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ, ਭਾਵੇਂ ਸਰਬਸ੍ਵ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 6
क्षिप्रमाप्नोति हि श्रेयः परत्रेह च मोदते / पितरः पर्वकालेषु तिथिकालेषु देवताः
ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ; ਪਰਵ-ਕਾਲ ਅਤੇ ਤਿਥੀ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
सर्वेषु पुरुषा यान्ति निपातमिव धेनवः / मासांते प्रतिगच्छेयुरष्टकासु ह्यपूजिताः
ਸਾਰੇ ਪੁਰਖ ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪਤਨ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਅਸ਼ਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਤਦੇ ਹਨ।
Verse 8
मोघास्तस्य भवन्त्याशाः परत्रेह च सर्वशः / पूजकानां समुत्कर्षो नास्तिकानामधोगतिः
ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਵੇਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪੂਜਕਾਂ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਦੀ ਅਧੋਗਤੀ।
Verse 9
देवास्तु दायिनो यान्ति तिर्यग्गच्छन्त्यदायिनः / पुष्टिं प्रजां स्मृतिं मेधां पुत्रानैश्वर्यमेव च
ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦਾਨ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; (ਇਸ ਨਾਲ) ਪੁਸ਼ਟੀ, ਸੰਤਾਨ, ਸਿਮਰਨ, ਮੇਧਾ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 10
कुर्वाणः पूजनं चासु सर्वं पूर्णं समश्नुते / प्रतिपद्धनलाभाय लब्धं चास्य न नश्यति
ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ (ਅਸ਼ਟਕਾਂ) ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਨਿੱਤ ਧਨ-ਲਾਭ ਲਈ ਜੋ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 11
द्वितीयायां तु यः कुर्याद्द्विपदाधिंपतिर् भवेत् / वरार्थिनां तृतीया तु शत्रुघ्नी पापनाशिनी
ਦ੍ਵਿਤੀਆ ਨੂੰ ਜੋ (ਪੂਜਾ) ਕਰੇ ਉਹ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਵਰ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨੀ ਅਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਿਨੀ ਹੈ।
Verse 12
चतुर्थ्यां तु प्रकुर्वाणः शत्रुच्छिद्राणि पश्यति / पञ्चम्यां चापिकुर्वाणः प्राप्नोति महतीं श्रियम्
ਚੌਥੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਮੀ ਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
षष्ठ्यां श्राद्धानि कुर्वाणः संपूज्यः स्यात्प्रयत्नतः / कुरुते यस्तु सप्तम्यां श्राद्धानि सततं नरः
ਛੱਠੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਭ ਥਾਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਤਮੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
महीशत्वमवाप्नोति गणानां चाधिपो भवेत् / संपूर्णामृद्धिमाप्नोति यो ऽष्टम्यां कुरुते नरः
ਅੱਠਮੀ ਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜਤਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰਨ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
श्राद्धं नवम्यां कर्त्तव्यमैश्वर्यं स्त्रीश्च काङ्क्षता / कुर्वन्दशम्यां तु नरो ब्राह्मीं श्रियमवाप्नुयात्
ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ-ਸੌਭਾਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨੌਮੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਸਮੀ ਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
वेदांश्चैवाप्नुयात्सर्वान्विप्राणां समतां व्रजेत् / एकादश्यां परं दानमैश्वर्य सततं तथा
ਉਹ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਰਮ ਦਾਨ-ਫਲ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਐਸ਼ਵਰਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 17
द्वादश्यां जयलाभं च राज्यमायुर्वसूनि च / प्रजावृद्धिं पशून्मेधां स्वातन्त्र्यं पुष्टिमुत्तमाम्
ਦੁਆਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੈ-ਲਾਭ, ਰਾਜ, ਆਯੁ ਅਤੇ ਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਸੰਤਾਨ-ਵਾਧਾ, ਪਸ਼ੂ-ਸੰਪਦਾ, ਮੇਧਾ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਪੁਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 18
दीर्घमायुरथैश्वर्यं कुर्वाणस्तु त्रयोदशीम् / युवानश्च गृहे यस्य मृतास्तेभ्यः प्रदापयेत्
ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਜ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਘਰ ਨੌਜਵਾਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਦਾਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 19
शस्त्रेण वा हता ये च तेषां दद्याच्चतुर्दशीम् / अमावास्यां प्रयत्नेन श्राद्धं कुर्यात्सदा शुचिः
ਜੋ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿ ਕੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 20
सर्वकामानवाप्नोति स्वर्गं चानन्तमश्नुते / तथाविषमजातानां यमलानां च सर्वशः
ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਸਵਰਗ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਮ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਯਮਲ (ਜੁੜਵਾਂ) ਲਈ ਵੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ।
Verse 21
श्राद्धं दद्यादमावास्यां सर्वकामानवाप्नुयात् / मघासु कुर्वञ्छ्राद्धानि सर्वकामानवाप्नुयात्
ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਮਘਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 22
प्रत्यक्षमर्चितास्तेन भवन्ति पितरस्तदा / पितृदवा मघा यस्मात्तस्मात्तास्वक्षयं स्मृतम्
ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਪਿਤਰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੀ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਘਾ ‘ਪਿਤ੍ਰਦਵਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸ਼ਰਾਧ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Rite (Kalpa): it is a śrāddha-focused chapter (Śrāddha-kalpa) that systematizes Aṣṭakā observances and dāna as the merit mechanism that indirectly supports lineage continuity rather than listing dynastic genealogies.
The chapter stresses kṛṣṇa-pakṣa, tithi, and parvan as the correct temporal windows for pitṛ-pūjā; neglect is portrayed as causing the Aṣṭakā observances to pass unfulfilled at month’s end, nullifying expected results.
A differentiated offering scheme is taught: one observance is to be done with apūpa cakes, another with meat, and another with vegetables—indicating that the rite’s efficacy is mapped to prescribed substances according to the specific Aṣṭakā day/sequence.