Adhyaya 12
श्राद्धकल्पे पितृदेवपूजाक्रमः (Śrāddhakalpa: Order of Pitṛ and Deva Worship)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਕਲਪ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਅੰਦਰ ਦੇਵ, ਪਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਧੀ-ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਇਕ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਧਰਮ-ਬੰਧਨ ਵਾਂਗ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੂਤ ਪਰੰਪਰਾ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ (ਅਥਰਵਣ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਵਚਨ ਰੂਪ) ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਵਿਸ਼ਵਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ; ਧਰਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਸ ‘ਵਿਸ਼ਵ’ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਪਿਤ੍ਰ ਵਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਉੱਤਰ ਦੇ ਕੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਗ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਆਚਾਰ ਵਜੋਂ—ਮਾਲਾ, ਸੁਗੰਧ, ਅੰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ; ਵਿਸਰਜਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਨਿਯਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਕਰਤੱਵ ਅਤੇ ਪੰਚ ਮਹਾਯਜਨਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे समिद्वर्णन नामैकादशो ऽध्यायः // ११// सूत उवाच देवाश्चपितरश्चैव अन्योन्यं नियताः स्मृताः / आथर्वणस्त्वेष विधिरित्युवाच बृहस्पतिः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਮੱਧਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤਪਾਦ ਦੇ ਸ਼ਰਾਧਕਲਪ ਵਿੱਚ ‘ਸਮਿਦਵਰਨਨ’ ਨਾਮਕ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਪਰਸਪਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਿਯਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਆਥਰਵਣ ਵਿਧੀ ਹੈ।
Verse 2
पूजयेत पितॄन्पूर्वं देवांश्च तदनन्तरम् / देवा अपि पितॄन्पूर्वमर्च्चयन्ति हि यत्नतः
ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ। ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਹੀ ਅਰਚਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
दक्षस्य दुहिता नाम्ना विश्वा नामेति विश्रुता / विश्वाख्यास्तु सुतास्तस्यां धर्मतो जज्ञिरे दश
ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ‘ਵਿਸ਼ਵਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ‘ਵਿਸ਼ਵਾ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਦਸ ਧੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ।
Verse 4
प्रख्याता स्त्रिषु लोकेषु सर्वलोकनमस्कृताः / समस्तास्ते महात्मानश्चेरुरुग्रं महत्तपः
ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਨੇ ਘੋਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕੀਤਾ।
Verse 5
हिमवच्छिखरे रम्ये देवर्षिगणसेविते / शुद्धेन मन्सा प्रीता ऊचुस्तान्पितरस्तदा
ਹਿਮਵਾਨ ਦੇ ਸੁਹਾਵਨੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 6
वरं वृणीध्वं प्रीताः स्म कं कामं कखामहे / एवमुक्ते तु पितृभिस्तदा त्रैलोक्यभावनः
ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਵਰ ਮੰਗੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਹੜੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰੀਏ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਤਦ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਨੇ (ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ)।
Verse 7
ब्रह्मोवाच महातेजास्तपसा तैस्तु तोषितः / प्रीतो ऽस्मि तपसानेन कं कामं करवाणि वः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤੁਹਾਡੇ ਤਪ ਨਾਲ ਮੈਂ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਇਆ ਹਾਂ; ਇਸ ਤਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ—ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਹੜੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂ?”
Verse 8
एवमुक्तास्तदा विश्वे ब्रह्मणा विश्वकर्मणा / ऊचुस्ते सहिताः सर्वे ब्रह्माणां लोकभावनम्
ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ, ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵੇ ਦੇਵ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕ-ਭਾਵਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।
Verse 9
श्राद्धे ऽस्माकं भवेदंशो ह्येष नः काङ्क्षितो वरः / प्रत्युवाच ततो ब्रह्मा तान्वै त्रिदशपूजितः
ਉਹ ਬੋਲੇ—“ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਵੀ ਅੰਸ਼ ਹੋਵੇ; ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਚਾਹਿਆ ਹੋਇਆ ਵਰ ਹੈ।” ਤਦੋਂ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 10
भविष्यत्येवमेवं तु काङ्क्षितो वो वरस्तु यः / पितृभिश्च तथेत्युक्तमेवमेतन्न संशयः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤੁਹਾਡਾ ਚਾਹਿਆ ਹੋਇਆ ਵਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।” ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਆਖਿਆ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 11
सहस्माभिस्तु भोक्तव्यं यत्किं चिद्दृश्यते त्विह / अस्माकं कल्पिते श्राद्धे युष्मानप्राशनं हि वै
ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭੋਗਿਆ ਜਾਵੇ; ਸਾਡੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਅੰਨ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 13
भविष्यति मनुष्येषु सत्यमे तद्ब्रुवामहे / माल्यैर्गन्धैस्तथान्नेन युष्मानग्रे ऽर्च्चयिष्यति /१ १२।१२// अग्रे दत्त्वा तु युष्माकमस्माकं दास्यते ततः / विसर्जनमथास्माकं पूर्वं पश्चात्तु दैवतम्
ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ—ਅਸੀਂ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਮਾਲਾ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨਗੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਸਾਨੂੰ ਦੇਣਗੇ; ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡਾ ਵਿਸਰਜਨ, ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ।
Verse 14
रक्षणं चैव श्राद्धस्य आतिथ्यस्य विधिद्वयम् / भूतानां देवतानां च पितॄणां चैव कर्मणि
ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਦੀ ਇਹ ਦੋਹਰੀ ਵਿਧੀ ਭੂਤਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਹੈ।
Verse 15
एवं कृते सम्यगेतत्सर्वमेव भविष्यति / एवं दत्त्वा वरं तेषां ब्रह्मा पितृगणैः सह
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਿਤ੍ਰ-ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਠਹਿਰੇ।
Verse 16
क्षमानुग्रहकृद्देवः संचकार यथोदितम् / वेदे पञ्च महायज्ञा नराणां समुदाहृताः
ਖ਼ਿਮਾ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕੀਤਾ; ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪੰਜ ਮਹਾਯਜ্ঞ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 17
एतान्पञ्च महायज्ञान्निर्वपेत्सततं नरः / यत्र स्थास्यन्ति दातारस्तत्स्थानं वै निबोधत
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਪੰਜ ਮਹਾਯਜ्ञ ਸਦਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਦਾਤਾ ਖੜੇ ਹੋਣਗੇ, ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੋ।
Verse 18
निर्भयं विरजस्कं च निःशोकं निर्व्यथक्लमम् / ब्राह्मं स्थानमवाप्नोति सर्वलोकपुरस्कृतम्
ਉਹ ਨਿਰਭੈ, ਰਜ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਵਿਆਥਾ-ਕਲਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰਿਤ ਹੈ।
Verse 19
शूद्रेणापि च कर्त्तव्याः पञ्चैते मन्त्रवर्जिताः / अतो ऽन्यथा तु यो भुङ्क्ते स ऋणं नित्यमश्नुते
ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਪੰਜ ਮਹਾਯੱਗ ਮੰਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
ऋणं भुङ्क्ते स पापात्मा यः पचेदात्मकारणात् / तस्मान्निर्वर्तयेत्पञ्च महायज्ञान्सदा बुधः
ਜੋ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਆਤਮਾ ਕਰਜ਼ਾ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪੰਜ ਮਹਾਯੱਗ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 21
उदक्पूर्वे बलिं कुर्यादुदकान्ते तथैव च / बलिं सुविहितं कुर्या दुच्चैरुच्चतरं क्षिपेत्
ਪਾਣੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਬਲੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵੀ ਓਹੀ ਕਰੇ। ਬਲੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਰੱਖ ਕੇ ਉੱਚੇ ਤੋਂ ਹੋਰ ਉੱਚੇ ਥਾਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 22
परशृङ्गं गवां मूत्रं बलिं सूत्रं समुत्क्षिपेत् / तन्निवेद्यो भवेत्पिण्डः पितॄणां यस्तु जीवति
ਦੂਜੇ ਸਿੰਗ ਵੱਲ, ਗੋਮੂਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਬਲੀ ਅਤੇ ਸੂਤਰ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਜੋ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਨਿਵੇਦ੍ਯ ਪਿੰਡ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 23
इष्टेनान्नेन भक्ष्यैश्च भोजयेच्च यथाविधि / निवेद्यं केचिदिच्छन्ति जीवन्त्यपि हि यत्नतः
ਪਸੰਦੀਦਾ ਅੰਨ ਅਤੇ ਭੱਖਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਏ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਨਿਵੇਦ੍ਯ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜੀਊਂਦੇ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 24
देवदेवा महात्मानो ह्येते पितर इत्युत / इच्छन्ति केचिदाचार्यः पश्चात्पिण्डनिवेदनम्
ਇਹ ਮਹਾਤਮਾ ਪਿਤਰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਦੇਵ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਆਚਾਰਯ ਪਿੰਡ-ਨਿਵੇਦਨ ਪਿੱਛੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Verse 25
पूजनं चैव विप्रणां पूर्वमेवेह नित्यशः / तद्धिधर्मार्थकुशलो नेत्युवाच बृहस्मतिः
ਇੱਥੇ ਨਿੱਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਪਰਾਂ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ-ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਇਉਂ ਨਹੀਂ’।
Verse 26
पूर्वं निवेदयेत्पिण्डान्पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत् / योगात्मानो महात्मानः पितरो योग संभवाः
ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਵਿਪਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਓ। ਪਿਤਰ ਯੋਗਾਤਮਾ, ਮਹਾਤਮਾ ਅਤੇ ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ।
Verse 27
सोममाप्याययन्त्येते पितरो योगसंस्थिताः / तस्माद्दद्याच्छुचिः पिण्डान्योगेभ्यस्तत्परायणः
ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਪਿਤਰ ਸੋਮ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਯੋਗ-ਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰੋ।
Verse 28
पितॄणां हि भवेदेतत्साक्षादिव हुतं हविः / ब्रह्मणानां सहस्रस्य योगस्थं ग्रासयेद्यदि
ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਮਾਨੋ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਹਵਿ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਯੋਗ-ਸਥ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਗ੍ਰਾਸ ਖਵਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Verse 29
यजमानं च भोक्तॄंश् च नौरिवाम्भसि तारयेत् / असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानता
ਯਜਮਾਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨੌਕਾ ਵਾਂਗ ਪਾਰ ਲੰਘਾਓ। ਜਿੱਥੇ ਅਸੱਤਿਆਂ ਦਾ ਪੱਖ ਤੇ ਸਤਾਂ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਹੋਵੇ।
Verse 30
दण्डो दैवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः / इत्वा मम सधर्माणं बालिशं यस्तु भोजयेत्
ਉੱਥੇ ਦੈਵੀ ਬਣਿਆ ਭਿਆਨਕ ਦੰਡ ਤੁਰੰਤ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮੇਰੇ ਹੀ ਧਰਮ ਦੇ ਭੋਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭੁਲਾਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਏ।
Verse 31
आदिकर्म समुत्सृज्य दाता तत्र विनश्यति / पिण्डमग्नौ सदा दद्यद्भोगार्थी प्रथमं नरः
ਆਦਿ-ਕਰਮ ਛੱਡ ਦੇਣ ਨਾਲ ਦਾਤਾ ਉੱਥੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੋਗ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਸਦਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 32
दद्यात्प्रजार्थी यत्नेन मध्यमं मन्त्रपूर्वकम् / उत्तमां कान्तिमन्विच्छन्गोषु नित्यं प्रयच्छति
ਸੰਤਾਨ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮੱਧਮ ਦਾਨ ਦੇਵੇ। ਉੱਤਮ ਕਾਂਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਨਿੱਤ ਗਊਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
प्रज्ञां चैव यशः कीर्त्तिमप्सु वै संप्रयच्छति / प्रार्थयन्दीर्घामायुश्च वायसेभ्यः प्रयच्छति
ਬੁੱਧੀ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਲਈ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਿਆਂ ਕਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਵੇ।
Verse 34
सोकुमार्यमथान्विच्छन्कुक्कुटेभ्यः प्रयच्छति / एवमेतत्समुद्दिष्टं पिण्डनिर्वपणे फलम्
ਜੋ ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯ (ਕੋਮਲਤਾ/ਸੌਮ੍ਯਤਾ) ਚਾਹੇ, ਉਹ ਇਹ ਕੱਕੜਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਪਿੰਡ-ਨਿਰਵਪਣ ਦਾ ਇਹੀ ਫਲ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 35
आकाशे गमयेद्वापि अप्सु वा दक्षिणामुखः / पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा चैव दिग्भेवेत्
ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਛੱਡੇ ਜਾਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 36
एके विप्राः पुनः प्राहुः पिण्डोद्धरणमग्रतः / अनुज्ञातस्तु तैर्विप्रैः कामसुद्ध्रियतामित्
ਕੁਝ ਵਿਪ੍ਰ ਫਿਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡੋੱਧਰਣ (ਅੱਗਲਾ ਭਾਗ ਉਠਾਉਣਾ) ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਧੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਪਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Verse 37
पुष्पाणां च फलानां च भक्ष्याणामन्नतस्तथा / अग्रमुद्धृत्य सर्वेषां जुहुयाद्धव्यवाहने
ਫੁੱਲਾਂ, ਫਲਾਂ, ਭੱਖਿਆਂ ਅਤੇ ਅੰਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਅੱਗਲਾ ਭਾਗ ਕੱਢ ਕੇ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ।
Verse 38
भङ्यमन्नं तथा पेयं मूलानि च फलानि च / हुत्वाग्नौ च ततः पिण्डान्निर्वपेद्दक्षिणा मुखः
ਭੰਗ੍ਯ ਅੰਨ, ਪੇਯ, ਮੂਲ ਅਤੇ ਫਲ—ਇਹ ਸਭ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਨਿਰਵਪਣ ਕਰੇ।
Verse 39
वैवस्वताय सोमाय हुत्वा पिण्डान्निवेद्य च / उदकान्नयनं कृत्वा पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत्
ਵੈਵਸਵਤ (ਯਮ) ਅਤੇ ਸੋਮ ਲਈ ਹਵਨ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਜਲ-ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ ਪਿੱਛੋਂ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 40
अनुपूर्वं ततो विप्रान्भक्ष्यैरन्नैश्च शक्तितः / स्निग्धैरुष्णैः सुगन्धैश्च तर्पयेत्तान्रसैरपि
ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੱਖਿਆਂ ਤੇ ਅੰਨ ਨਾਲ, ਘਿਉ ਵਾਲੇ ਗਰਮ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ।
Verse 41
एकाग्रः पर्युपासीनः प्रयतः प्राञ्जलिः स्थितः / तत्परः श्रद्दधानश्च कामानाप्नोति मानवः
ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠਿਆ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਾਰ ਵਾਲਾ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜਾ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
अक्षुद्रत्वं कृतज्ञत्वं दाक्षिण्यं संस्कृतं वचः / तपो यज्ञांश्च दानं च प्रयच्छन्ति पितामहाः
ਪਿਤਾਮਹ (ਪਿਤਰ) ਉਦਾਰਤਾ, ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞਤਾ, ਦਾਕ੍ਸ਼ਿਣ੍ਯ, ਸੁਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਬਾਣੀ, ਤਪ, ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਦਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 43
अतः परं विधिं सौम्यं भुक्तवत्सु द्विजातिषु / आनुपूर्व्येण विहितं तन्मे निगदतः शृणु
ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ! ਜਦੋਂ ਦ੍ਵਿਜ ਭੋਜਨ ਕਰ ਚੁੱਕਣ, ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜੋ ਵਿਧੀ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਬੋਲੋਂ ਸੁਣ।
Verse 44
प्रोक्ष्य भूमिमथोद्धृत्य पूर्वं पितृपरायणः / ततो ऽन्निविकिरं कुर्याद्विधिदृष्टेन कर्मणा
ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਉਠਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਅੰਨ ਦਾ ਵਿਕਿਰਣ ਕਰੇ।
Verse 45
स्वधा वाच्य ततो विप्रान् विधिवद्भूरितक्षिणान् / अन्नशेषमनुज्ञाप्य सत्कृत्य द्विजसत्तमान्
ਫਿਰ ‘ਸ੍ਵਧਾ’ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ; ਤਦ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹੁਤ ਦੱਖਿਣਾ ਸਮੇਤ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਅੰਨ-ਸ਼ੇਸ਼ ਲਈ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 46
प्राञ्जलिः प्रयतश्चैव अनुगम्य विसर्जयेत्
ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ, ਨਾਲ ਚੱਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰੇ।
Frequently Asked Questions
Pitṛs are to be worshiped first, then devas; offerings (mālya, gandha, anna) are presented to pitṛs before the divine portion, and even the visarjana (dismissal) order is regulated to preserve śrāddha efficacy.
Dakṣa’s daughter Viśvā and her dharmic progeny (the celebrated Viśve/Viśvadevas) are introduced as an etiological backdrop, linking ritual authority to cosmic lineage and reinforcing that śrāddha is embedded in the universe’s moral–genealogical order.
Brahmā grants pitṛs an explicit share (aṃśa) in śrāddha, and the text forecasts that humans will institutionalize this by honoring pitṛs first with scents, garlands, and food, thereby formalizing ancestral entitlement within dharmic ritual.