Adhyaya 245: Sāṃkhya-Informed Discourse on the Unmanifest (Avyakta), the 25 Tattvas, and Liberation
ਅਧਿਆਇ 245 ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਕ੍ਰਮਿਕ ਜਾਗਰਣ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਂਖ੍ਯ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਤੱਤਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਚਤੁਰਵਿੰਸ਼ ਤੱਤਵ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪੰਚਵਿੰਸ਼ ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ, ਨਿਤ੍ਯ, ਪ੍ਰਮਾਣਾਤੀਤ ਛਡਵਿੰਸ਼ ਤੱਤਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਬਹੁਤ੍ਵ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਨਾਲ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਦਾ ਹੈ; ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਸਰਗ–ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਗੁਪਤ ਹੈ—ਸੰਯਮੀ, ਸ਼ਰਧਾਲੂ, ਨਿਸ਼ਕਪਟ, ਕਰੁਣਾਵਾਨ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਣੀ, ਅਯੋਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਤੋਂ ਵਸਿਸ਼ਠ–ਨਾਰਦ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਪੁਨਰਾਗਮਨ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤਿਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The chapter opens in an intimate upadeśa-frame: Vasiṣṭha addresses a king and immediately redirects attention from visible multiplicity to the hidden ground—avyakta—inviting the listener to question what is truly “known” versus merely “appearing.”","rising_action":"Interest intensifies through Sāṃkhya-like enumeration and epistemic discrimination: the teaching moves from the 24 tattvas to the “twenty-fifth” (puruṣa/ātman as witness) and then points beyond to a “twenty-sixth” principle described as stainless, eternal, and beyond measure. Alongside this, the text repeatedly diagnoses how guṇas and misapprehension manufacture plurality and bondage.","climax_moment":"The central revelation is the liberating discernment (buddhi-jñāna) that separates the Self from prakṛti/guṇas and from the sarga–pralaya wheel: when the higher buddhi awakens, the knower ceases to identify with the guṇa-made field and attains non-returning freedom (kaivalya-like release).","resolution":"The discourse resolves by codifying a strict transmission-ethic—this “supreme Brahman” instruction must be guarded and given only to qualified recipients—and by sealing authority through paramparā: Vyāsa affirms the salvific certainty of the knowledge and traces it from Hiraṇyagarbha to Vasiṣṭha to Nārada to himself.","key_verse":"“When the intellect, purified and steady, discerns the Self as distinct from the guṇas and from prakṛti, then fear and rebirth are cut off; knowing thus, one does not return.” (memorable teaching-summary of the chapter’s mokṣa-doctrine)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Sāṃkhya-informed brahma-vidyā: avyakta, tattva-discrimination, and mokṣa through awakened buddhi","secondary_themes":["Guṇa-dynamics as the engine of bondage and cosmological cycling (sarga–pralaya)","Epistemic critique: apparent cognition vs true awakening (viveka)","Non-returning liberation (apunarāvṛtti) as the fruit of realization","Pedagogy of secrecy and adhikāra (eligibility) in transmitting supreme knowledge"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter integrates a Purāṇic brahma-vidyā with Sāṃkhya enumeration by explicitly staging liberation as discernment beyond the 24/25 framework and gesturing to a stainless, suprameasurable ‘twenty-sixth’ principle, while insisting that such knowledge is guarded by strict adhikāra and paramparā.","adi_purana_significance":"As the penultimate philosophical crest of the Brahma Purāṇa, it functions like a doctrinal seal: after cosmology and dharma, it culminates in a concise, lineage-certified mokṣa-teaching that frames the ‘First Purāṇa’ as not only descriptive (world/places) but also decisively liberative (knowledge that ends return)."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"शान्त (śānta)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["adbhuta → bhayānaka (the ‘terrible ocean’ of ignorance) → śānta (viveka and release) → śānta (sealed certainty via paramparā)"],"devotional_peaks":["The moment higher buddhi is described as cutting identification with guṇas and ending fear of rebirth","The solemn injunction on secrecy/eligibility, treating brahma-vidyā as sacred trust rather than mere information","The closing paramparā affirmation, which elevates the teaching into a received, sanctified revelation"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Cosmology appears in philosophical form: guṇas operating in avyakta generate manifestation and withdrawal, and the jīva’s bondage is tied to repeated sarga–pralaya cycling until discriminative knowledge severs identification with prakṛti."}
Shlokas in Adhyaya 245
Verse 6
बुध्यमानो भवत्य् एष ममात्मक इति श्रुतः अन्योन्यप्रतिबुद्धेन वदन्त्य् अव्यक्तम् अच्युतम् //
ਛੇਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ। ਇੱਥੇ ਪੁਰਾਣ-ਵਚਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 7
अव्यक्तबोधनाच् चैव बुध्यमानं वदन्त्य् उत पञ्चविंशं महात्मानं न चासाव् अपि बुध्यते //
ਸੱਤਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਇੱਥੇ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਦਿੱਤਾ ਨਹੀਂ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਯਥਾਰਥ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 8
षड्विंशं विमलं बुद्धम् अप्रमेयं सनातनम् सततं पञ्चविंशं तु चतुर्विंशं विबुध्यते //
ਅੱਠਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਪੱਕਾ ਅਨੁਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
Verse 9
दृश्यादृश्ये ह्य् अनुगततत्स्वभावे महाद्युते अव्यक्तं चैव तद् ब्रह्म बुध्यते तात केवलम् //
ਨੌਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਮੂਲ ਪਾਠ ਬਿਨਾਂ ਅਰਥ ਨਿਰਧਾਰਣ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਿਓ।
Verse 10
पञ्चविंशं चतुर्विंशम् आत्मानम् अनुपश्यति बुध्यमानो यदात्मानम् अन्यो ऽहम् इति मन्यते //
ਦਸਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਗਿਣਤੀ ਹੈ; ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਥ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
Verse 15
तत्त्वसंश्रवणाद् एव तत्त्वज्ञो जायते नृप पञ्चविंशतितत्त्वानि प्रवदन्ति मनीषिणः //
ਮਹਤ ਤੱਤ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਵੈਕਾਰਿਕ, ਤੈਜਸ ਅਤੇ ਤਾਮਸ - ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ।
Verse 16
न चैव तत्त्ववांस् तात संसारेषु निमज्जति एषाम् उपैति तत्त्वं हि क्षिप्रं बुध्यस्व लक्षणम् //
ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 17
षड्विंशो ऽयम् इति प्राज्ञो गृह्यमाणो ऽजरामरः केवलेन बलेनैव समतां यात्य् असंशयम् //
ਇਹ ਅਧਿਆਇ 245 ਦਾ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਪਾਠ ਅੰਕ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 18
षड्विंशेन प्रबुद्धेन बुध्यमानो ऽप्य् अबुद्धिमान् एतन् नानात्वम् इत्य् उक्तं सांख्यश्रुतिनिदर्शनात् //
ਇਹ ਅਧਿਆਇ 245 ਦਾ ਅਠਾਰ੍ਹਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ; ਮੂਲ ਪਾਠ ਇੱਥੇ ਅੰਕ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 19
चेतनेन समेतस्य पञ्चविंशतिकस्य ह एकत्वं वै भवेत् तस्य यदा बुद्ध्यानुबुध्यते //
ਇਹ ਅਧਿਆਇ 245 ਦਾ ਉੱਨੀਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਅੰਕ-ਸੂਚਨਾ ਹੀ ਹੈ।
Verse 20
बुध्यमानेन बुद्धेन समतां याति मैथिल सङ्गधर्मा भवत्य् एष निःसङ्गात्मा नराधिप //
ਇਹ ਅਧਿਆਇ 245 ਦਾ ਵੀਹਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ; ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ-ਪਾਠ ਇੱਥੇ ਅੰਕ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ।
Verse 21
निःसङ्गात्मानम् आसाद्य षड्विंशं कर्मजं विदुः विभुस् त्यजति चाव्यक्तं यदा त्व् एतद् विबुध्यते //
ਇਹ ਅਧਿਆਇ 245 ਦਾ ਇਕੀਹਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਪਾਠ ਦੀ ਥਾਂ ਕੇਵਲ ਅੰਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 22
चतुर्विंशम् अगाधं च षड्विंशस्य प्रबोधनात् एष ह्य् अप्रतिबुद्धश् च बुध्यमानस् तु ते ऽनघ //
ਅਧਿਆਇ 245 ਦਾ ਬਾਈਂਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 23
उक्तो बुद्धश् च तत्त्वेन यथाश्रुतिनिदर्शनात् मशकोदुम्बरे यद्वद् अन्यत्वं तद्वद् एतयोः //
ਅਧਿਆਇ 245 ਦਾ ਤੇਈਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 24
मत्स्योदके यथा तद्वद् अन्यत्वम् उपलभ्यते एवम् एव च गन्तव्यं नानात्वैकत्वम् एतयोः //
ਅਧਿਆਇ 245 ਦਾ ਚੌਵੀਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 25
एतावन् मोक्ष इत्य् उक्तो ज्ञानविज्ञानसंज्ञितः पञ्चविंशतिकस्याशु यो ऽयं देहे प्रवर्तते //
ਅਧਿਆਇ 245 ਦਾ ਪੱਚੀਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 26
एष मोक्षयितव्यैति प्राहुर् अव्यक्तगोचरात् सो ऽयम् एवं विमुच्येत नान्यथेति विनिश्चयः //
ਅਧਿਆਇ 245 ਦਾ ਛੱਬੀਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ—ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 27
परश् च परधर्मा च भवत्य् एव समेत्य वै विशुद्धधर्मा शुद्धेन नाशुद्धेन च बुद्धिमान् //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਕੇਵਲ ‘27’ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਦਿਓ, ਫਿਰ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 28
विमुक्तधर्मा बुद्धेन समेत्य पुरुषर्षभ वियोगधर्मिणा चैव विमुक्तात्मा भवत्य् अथ //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਕੇਵਲ ‘28’ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਦਿਓ, ਫਿਰ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 29
विमोक्षिणा विमोक्षश् च समेत्येह तथा भवेत् शुचिकर्मा शुचिश् चैव भवत्य् अमितबुद्धिमान् //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਕੇਵਲ ‘29’ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਦਿਓ, ਫਿਰ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 30
विमलात्मा च भवति समेत्य विमलात्मना केवलात्मा तथा चैव केवलेन समेत्य वै स्वतन्त्रश् च स्वतन्त्रेण स्वतन्त्रत्वम् अवाप्यते //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਕੇਵਲ ‘30’ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਦਿਓ, ਫਿਰ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 31
एतावद् एतत् कथितं मया ते तथ्यं महाराज यथार्थतत्त्वम् अमत्सरस् त्वं प्रतिगृह्य बुद्ध्या सनातनं ब्रह्म विशुद्धम् आद्यम्
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ; ਕੇਵਲ ‘31’ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਦਿਓ, ਫਿਰ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 32
तद् वेदनिष्ठस्य जनस्य राजन् प्रदेयम् एतत् परमं त्वया भवेत् विधित्समानाय निबोधकारकं प्रबोधहेतोः प्रणतस्य शासनम्
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ-ਸੰਖਿਆ 32 ਹੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਅਰਥਾਨੁਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
Verse 33
न देयम् एतच् च यथानृतात्मने शठाय क्लीबाय न जिह्मबुद्धये न पण्डितज्ञानपरोपतापिने देयं तथा शिष्यविबोधनाय
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ-ਸੰਖਿਆ 33 ਹੀ ਹੈ; ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 34
श्रद्धान्वितायाथ गुणान्विताय परापवादाद् विरताय नित्यम् विशुद्धयोगाय बुधाय चैव कृपावते ऽथ क्षमिणे हिताय
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ-ਸੰਖਿਆ 34 ਹੈ; ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਥ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
Verse 35
विविक्तशीलाय विधिप्रियाय विवादहीनाय बहुश्रुताय विनीतवेशाय नहैतुकात्मने सदैव गुह्यं त्व् इदम् एव देयम्
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ-ਸੰਖਿਆ 35 ਹੈ; ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
Verse 36
एतैर् गुणैर् हीनतमे न देयम् एतत् परं ब्रह्म विशुद्धम् आहुः न श्रेयसे योक्ष्यति तादृशे कृतं धर्मप्रवक्तारम् अपात्रदानात्
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ-ਸੰਖਿਆ 36 ਹੈ; ਮੂਲ ਪਾਠ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 37
पृथ्वीम् इमां वा यदि रत्नपूर्णां दद्याद् अदेयं त्व् इदम् अव्रताय जितेन्द्रियाय प्रयताय देयं देयं परं तत्त्वविदे नरेन्द्र
ਅਧਿਆਇ 245 ਦਾ ਸ਼ਲੋਕ 37—ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਦਿੱਤਾ ਨਹੀਂ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 38
कराल मा ते भयम् अस्ति किंचिद् एतच् छ्रुतं ब्रह्म परं त्वयाद्य यथावद् उक्तं परमं पवित्रं विशोकम् अत्यन्तम् अनादिमध्यम्
ਅਧਿਆਇ 245 ਦਾ ਸ਼ਲੋਕ 38—ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਰਥ ਵਾਲਾ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 39
अगाधम् एतद् अजरामरं च निरामयं वीतभयं शिवं च समीक्ष्य मोहं परवादसंज्ञम् एतस्य तत्त्वार्थम् इमं विदित्वा
ਅਧਿਆਇ 245 ਦਾ ਸ਼ਲੋਕ 39—ਪਾਠ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਨੁਵਾਦ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
Verse 40
अवाप्तम् एतद् धि पुरा सनातनाद् धिरण्यगर्भाद् धि ततो नराधिप प्रसाद्य यत्नेन तम् उग्रतेजसं सनातनं ब्रह्म यथा त्वयैतत्
ਅਧਿਆਇ 245 ਦਾ ਸ਼ਲੋਕ 40—ਮੂਲ ਵਾਕ ਬਿਨਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲਾ ਅਨੁਵਾਦ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 41
पृष्टस् त्वया चास्मि यथा नरेन्द्र तथा मयेदं त्वयि नोक्तम् अन्यत् यथावाप्तं ब्रह्मणो मे नरेन्द्र महाज्ञानं मोक्षविदां परायणम्
ਅਧਿਆਇ 245 ਦਾ ਸ਼ਲੋਕ 41—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਦਿਓ; ਤਦ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸੰਗਤ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਸਕੇਗਾ।
Verse 42
व्यास उवाच एतद् उक्तं परं ब्रह्म यस्मान् नावर्तते पुनः पञ्चविंशं मुनिश्रेष्ठा वसिष्ठेन यथा पुरा //
ਇਹ 42ਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ, ਪਰ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਯਥਾਰਥ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਦਿਓ।
Verse 43
पुनरावृत्तिम् आप्नोति परमं ज्ञानम् अव्ययम् नाति बुध्यति तत्त्वेन बुध्यमानो ऽजरामरम् //
ਇਹ 43ਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ, ਪਰ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਯਥਾਰਥ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਦਿਓ।
Verse 44
एतन् निःश्रेयसकरं ज्ञानं भोः परमं मया कथितं तत्त्वतो विप्राः श्रुत्वा देवर्षितो द्विजाः //
ਇਹ 44ਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ, ਪਰ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਯਥਾਰਥ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਦਿਓ।
Verse 45
हिरण्यगर्भाद् ऋषिणा वसिष्ठेन समाहृतम् वसिष्ठाद् ऋषिशार्दूलो नारदो ऽवाप्तवान् इदम् //
ਇਹ 45ਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ, ਪਰ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਯਥਾਰਥ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਦਿਓ।
Verse 46
नारदाद् विदितं मह्यम् एतद् उक्तं सनातनम् मा शुचध्वं मुनिश्रेष्ठाः श्रुत्वैतत् परमं पदम् //
ਇਹ 46ਵਾਂ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ, ਪਰ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਯਥਾਰਥ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਾਠ ਦਿਓ।
Verse 47
येन क्षराक्षरे भिन्ने न भयं तस्य विद्यते विद्यते तु भयं यस्य यो नैनं वेत्ति तत्त्वतः //
ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ਲੋਕ-ਸੰਖਿਆ (47) ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਬਿਨਾਂ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 48
अविज्ञानाच् च मूढात्मा पुनः पुनर् उपद्रवान् प्रेत्य जातिसहस्राणि मरणान्तान्य् उपाश्नुते //
ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਲੋਕ-ਸੰਖਿਆ (48) ਹੈ; ਮੂਲ ਪਾਠ ਬਿਨਾਂ ਅਨੁਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
Verse 49
देवलोकं तथा तिर्यङ् मानुष्यम् अपि चाश्नुते यदि वा मुच्यते वापि तस्माद् अज्ञानसागरात् //
ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ਲੋਕ-ਕ੍ਰਮਾਂਕ (49) ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੂਲ ਵਾਕ ਬਿਨਾਂ ਅਨੁਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
Verse 50
अज्ञानसागरे घोरे ह्य् अव्यक्तागाध उच्यते अहन्य् अहनि मज्जन्ति यत्र भूतानि भो द्विजाः //
ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਲੋਕ-ਸੰਖਿਆ (50) ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ-ਪਾਠ ਬਿਨਾਂ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 51
तस्माद् अगाधाद् अव्यक्ताद् उपक्षीणात् सनातनात् तस्माद् यूयं विरजस्का वितमस्काश् च भो द्विजाः //
ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ਲੋਕ-ਕ੍ਰਮਾਂਕ (51) ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਮੂਲ ਪਾਠ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਨੁਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
Verse 52
एवं मया मुनिश्रेष्ठाः सारात् सारतरं परम् कथितं परमं मोक्षं यं ज्ञात्वा न निवर्तते //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਨੰਬਰ 52 ਹੈ; ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਸੰਕੇਤਕ ਅਨੁਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 53
न नास्तिकाय दातव्यं नाभक्ताय कदाचन न दुष्टमतये विप्रा न श्रद्धाविमुखाय च //
ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਨੰਬਰ 53 ਹੈ; ਮੂਲ ਸ਼ਲੋਕ ਦਿੱਤਾ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਾ-ਸੂਚਕ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter centers on liberation through discriminative awakening (buddhi) that recognizes the operations of guṇas and the avyakta, leading to detachment from prakṛti and the sarga–pralaya cycle; ethically, it stresses restraint, purity, and fitness as prerequisites for receiving and embodying this knowledge.
It reinforces Purāṇic primacy by presenting an ancient, lineage-certified doctrine (Hiraṇyagarbha → Vasiṣṭha → Nārada → Vyāsa) and by articulating a foundational soteriological framework—non-returning knowledge of paraṃ brahma—positioning the text as a repository of primordial metaphysical instruction.
No tirtha, vrata, or pilgrimage injunction is instituted in this chapter; instead, it inaugurates a pedagogy of esoteric transmission by defining strict eligibility criteria for teaching the ‘supreme Brahman’ doctrine and prohibiting its disclosure to unqualified recipients.