Adhyaya 9
Prahlāda’s Prayers Pacify Lord Nṛsiṁhadeva (Prahlāda-stuti and the Lord’s Benediction Offer)
ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਗ੍ਰ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ; ਉਸ ਅਭੂਤਪੂਰਵ ਰੂਪ ਅੱਗੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਵੀ ਹਿਚਕਚਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। ਬਾਲ-ਭਗਤ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅਭੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਭਾਵ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰ-ਜਨਮ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ, ਧਨ-ਵਿਦਿਆ-ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਕਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸਵੈ-ਪੂਰਨਤਾ (ਸੇਵਾ ਦਾ ਲਾਭ ਭਗਤ ਨੂੰ ਹੀ), ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ, ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪਰਾਤਪਰ ਤੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਕਾਰਣ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭੌਤਿਕ ਵਰ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਪਰਾਇਣ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ‘ਮੁਕਤੀ-ਸਾਧਨਾ’ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਕਤੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच एवं सुरादय: सर्वे ब्रह्मरुद्रपुर: सरा: । नोपैतुमशकन्मन्युसंरम्भं सुदुरासदम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਬੋਲੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਗ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।
Verse 2
साक्षात् श्री: प्रेषिता देवैर्दृष्ट्वा तं महदद्भुतम् । अदृष्टाश्रुतपूर्वत्वात् सा नोपेयाय शङ्किता ॥ २ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਾ ਕਦੇ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਨਾ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਕੋਚ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਨੇੜੇ ਨਾ ਜਾ ਸਕੀ।
Verse 3
प्रह्रादं प्रेषयामास ब्रह्मावस्थितमन्तिके । तात प्रशमयोपेहि स्वपित्रे कुपितं प्रभुम् ॥ ३ ॥
ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਨੇੜੇ ਖੜੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਦੈਤ ਪਿਤਾ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹਨ; ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ।
Verse 4
तथेति शनकै राजन्महाभागवतोऽर्भक: । उपेत्य भुवि कायेन ननाम विधृताञ्जलि: ॥ ४ ॥
ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਹਾਂਭਾਗਵਤ ਬਾਲਕ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨੀ। ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 5
स्वपादमूले पतितं तमर्भकं विलोक्य देव: कृपया परिप्लुत: । उत्थाप्य तच्छीर्ष्ण्यदधात्कराम्बुजं कालाहिवित्रस्तधियां कृताभयम् ॥ ५ ॥
ਆਪਣੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਡਿੱਗੇ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਮਲ-ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ, ਜੋ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਅਭੈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
स तत्करस्पर्शधुताखिलाशुभ: सपद्यभिव्यक्तपरात्मदर्शन: । तत्पादपद्मं हृदि निर्वृतो दधौ हृष्यत्तनु: क्लिन्नहृदश्रुलोचन: ॥ ६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਦੇ ਹੱਥ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਮੈਲ ਤੁਰੰਤ ਧੁਲ ਗਏ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਹਿਰਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਲਏ।
Verse 7
अस्तौषीद्धरिमेकाग्रमनसा सुसमाहित: । प्रेमगद्गदया वाचा तन्न्यस्तहृदयेक्षण: ॥ ७ ॥
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਉੱਤੇ ਮਨ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਟਿਕਾਈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਗਦਗਦ ਹੋਈ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 8
श्रीप्रह्राद उवाच ब्रह्मादय: सुरगणा मुनयोऽथ सिद्धा: सत्त्वैकतानगतयो वचसां प्रवाहै: । नाराधितुं पुरुगुणैरधुनापि पिप्रु: किं तोष्टुमर्हति स मे हरिरुग्रजाते: ॥ ८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ, ਮੁਨੀ ਤੇ ਸਿੱਧ ਸਤ੍ਤਵਗੁਣ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉੱਤਮ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਅੱਜ ਤੱਕ ਬਹੁ-ਗੁਣੀ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ; ਫਿਰ ਅਸੁਰ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋਸ਼ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?
Verse 9
मन्ये धनाभिजनरूपतप:श्रुतौज- स्तेज:प्रभावबलपौरुषबुद्धियोगा: । नाराधनाय हि भवन्ति परस्य पुंसो भक्त्या तुतोष भगवान्गजयूथपाय ॥ ९ ॥
ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਧਨ, ਉੱਚ ਕੁਲ, ਰੂਪ, ਤਪ, ਵਿਦਿਆ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਪੁਣਤਾ, ਤੇਜ, ਪ੍ਰਭਾਵ, ਬਲ, ਪੌਰੁਸ਼, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਜੇਂਦਰ ਨੇ ਕੀਤਾ।
Verse 10
विप्राद् द्विषड्गुणयुतादरविन्दनाभ- पादारविन्दविमुखात् श्वपचं वरिष्ठम् । मन्ये तदर्पितमनोवचनेहितार्थ- प्राणं पुनाति स कुलं न तु भूरिमान: ॥ १० ॥
ਕਮਲਨਾਭ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਤੋਂ বিমੁਖ, ਬਾਰਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸ ਸ਼ਵਪਚ-ਭਗਤ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਜਿਸ ਨੇ ਮਨ, ਬਚਨ, ਕਰਮ, ਧਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸਭ ਕੁਝ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਝੂਠੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 11
नैवात्मन: प्रभुरयं निजलाभपूर्णो मानं जनादविदुष: करुणो वृणीते । यद् यज्जनो भगवते विदधीत मानं तच्चात्मने प्रतिमुखस्य यथा मुखश्री: ॥ ११ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹਨ; ਉਹ ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦੇ। ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਗਤ ਦੇ ਹੀ ਹਿਤ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਿਹਰਾ ਸਜਾਉਣ ਨਾਲ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਵੀ ਸਜਿਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਮਾਨ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਲਾਭ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
तस्मादहं विगतविक्लव ईश्वरस्य सर्वात्मना महि गृणामि यथा मनीषम् । नीचोऽजया गुणविसर्गमनुप्रविष्ट: पूयेत येन हि पुमाननुवर्णितेन ॥ १२ ॥
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ੰਕ ਹੋ ਕੇ, ਜਿੰਨੀ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਵੇ, ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਵਾਂਗਾ। ਅਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਜੋ ਵੀ ਜੀਵ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 13
सर्वे ह्यमी विधिकरास्तव सत्त्वधाम्नो ब्रह्मादयो वयमिवेश न चोद्विजन्त: । क्षेमाय भूतय उतात्मसुखाय चास्य विक्रीडितं भगवतो रुचिरावतारै: ॥ १३ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸੱਤ੍ਵ-ਧਾਮ ਦੇ ਵਿਧਿਕਰ ਸੇਵਕ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਾਡੇ ਵਾਂਗ ਡਰਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਲੀਲਾ ਹੈ; ਤੁਹਾਡੇ ਰੁਚਿਰ ਅਵਤਾਰ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਹਨ।
Verse 14
तद्यच्छ मन्युमसुरश्च हतस्त्वयाद्य मोदेत साधुरपि वृश्चिकसर्पहत्या । लोकाश्च निर्वृतिमिता: प्रतियन्ति सर्वे रूपं नृसिंह विभयाय जना: स्मरन्ति ॥ १४ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ! ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਦੈਤ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰੋ। ਜਿਵੇਂ ਸਾਧੂ ਵੀ ਬਿਛੂ ਜਾਂ ਸੱਪ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਦੈਤ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਕ ਤੁਹਾਡੇ ਮੰਗਲ ਅਵਤਾਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਗੇ।
Verse 15
नाहं बिभेम्यजित तेऽतिभयानकास्य- जिह्वार्कनेत्रभ्रुकुटीरभसोग्रदंष्ट्रात् । आन्त्रस्रज: क्षतजकेशरशङ्कुकर्णा- न्निर्ह्रादभीतदिगिभादरिभिन्नखाग्रात् ॥ १५ ॥
ਹੇ ਅਜਿਤ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਮੁਖ ਤੇ ਜੀਭ, ਸੂਰਜ ਵਰਗੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਭੌਂਹਾਂ ਦੀ ਭ੍ਰੂਕੁਟੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਤਿੱਖੇ ਦੰਦ, ਆਂਤਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਕੇਸਰ ਵਰਗੀ ਜਟਾ ਅਤੇ ਕੀਲ ਵਰਗੇ ਉੱਚੇ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਗੱਜਣ ਤੋਂ, ਜੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਤਰੂ-ਵਧਕ ਨਖਾਂ ਤੋਂ।
Verse 16
त्रस्तोऽस्म्यहं कृपणवत्सल दु:सहोग्र- संसारचक्रकदनाद् ग्रसतां प्रणीत: । बद्ध: स्वकर्मभिरुशत्तम तेऽङ्घ्रिमूलं प्रीतोऽपवर्गशरणं ह्वयसे कदा नु ॥ १६ ॥
ਹੇ ਕ੍ਰਿਪਣਵਤਸਲ, ਅਜੈ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਸ ਦੁੱਸਹ ਉਗਰ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਮੈਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਹੇ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਭੂ! ਕਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਵੋਗੇ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ?
Verse 17
यस्मात् प्रियाप्रियवियोगसंयोगजन्म- शोकाग्निना सकलयोनिषु दह्यमान: । दु:खौषधं तदपि दु:खमतद्धियाहं भूमन्भ्रमामि वद मे तव दास्ययोगम् ॥ १७ ॥
ਹੇ ਭੂਮਨ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ! ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਿਯ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਸ਼ੋਕ-ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਸਭ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਜੋ ਉਪਚਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕਲੇਸ਼ਦਾਇਕ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਕੋ ਦਵਾਈ ਤੁਹਾਡੀ ਦਾਸ੍ਯ-ਸੇਵਾ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦਾਸ੍ਯਯੋਗ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਓ।
Verse 18
सोऽहं प्रियस्य सुहृद: परदेवताया लीलाकथास्तव नृसिंह विरिञ्चगीता: । अञ्जस्तितर्म्यनुगृणन्गुणविप्रमुक्तो दुर्गाणि ते पदयुगालयहंससङ्ग: ॥ १८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ! ਮੁਕਤ ਹੰਸ-ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰੇਮਮਈ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪਗਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇਰੀਆਂ ਪ੍ਰਿਯ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਿਦਿਆ-ਸਾਗਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ।
Verse 19
बालस्य नेह शरणं पितरौ नृसिंह नार्तस्य चागदमुदन्वति मज्जतो नौ: । तप्तस्य तत्प्रतिविधिर्य इहाञ्जसेष्ट- स्तावद्विभो तनुभृतां त्वदुपेक्षितानाम् ॥ १९ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ! ਦੇਹ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਉਪੇਖਿਤ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸਥਾਈ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਪੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਵੈਦ ਤੇ ਦਵਾਈ ਦੁਖੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦੇ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਨੂੰ ਨੌਕਾ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਾਅ ਅਸਥਾਈ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ।
Verse 20
यस्मिन्यतो यर्हि येन च यस्य यस्माद् यस्मै यथा यदुत यस्त्वपर: परो वा । भाव: करोति विकरोति पृथक्स्वभाव: सञ्चोदितस्तदखिलं भवत: स्वरूपम् ॥ २० ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਜਿੱਥੇ, ਜਦੋਂ, ਜਿਵੇਂ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਜਿਸ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਜਿਸ ਲਕਸ਼ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਵੱਡਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਛੋਟਾ—ਸਭ ਕੁਝ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਹੈ। ਕਾਰਨ, ਦੇਸ਼, ਕਾਲ, ਪਦਾਰਥ, ਲਕਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਹਨ; ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ ਅਭਿੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਹੈ।
Verse 21
माया मन: सृजति कर्ममयं बलीय: कालेन चोदितगुणानुमतेन पुंस: । छन्दोमयं यदजयार्पितषोडशारं संसारचक्रमज कोऽतितरेत् त्वदन्य: ॥ २१ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਅਜ! ਤੇਰੀ ਬਾਹਰੀ ਮਾਇਆ ਕਾਲ ਨਾਲ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ ਲਈ ਕਰਮਮਯ ਮਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਉਹ ਵੇਦਿਕ ਵਿਧਾਨ (ਕਰਮਕਾਂਡ) ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਣਗਿਣਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਨੂੰ ਫਸਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਛੰਦੋਮਯ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਆਰੇ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੌਣ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 22
स त्वं हि नित्यविजितात्मगुण: स्वधाम्ना कालो वशीकृतविसृज्यविसर्गशक्ति: । चक्रे विसृष्टमजयेश्वर षोडशारे निष्पीड्यमानमुपकर्ष विभो प्रपन्नम् ॥ २२ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਅਜਯੇਸ਼ਵਰ! ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਲ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਤੂੰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਇਹ ਚੱਕਰ ਰਚਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈ।
Verse 23
दृष्टा मया दिवि विभोऽखिलधिष्ण्यपाना- मायु: श्रियो विभव इच्छति याञ्जनोऽयम् । येऽस्मत्पितु: कुपितहासविजृम्भितभ्रू- विस्फूर्जितेन लुलिता: स तु ते निरस्त: ॥ २३ ॥
ਹੇ ਵਿਭੋ! ਲੋਕ ਜਿਹੜੀ ਸੁਰਗਾਦਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਸ਼੍ਰੀ, ਵੈਭਵ ਤੇ ਭੋਗ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਵਿਅੰਗ-ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਸਫੁਰਣ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਪਿਤਾ ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਿਰਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 24
तस्मादमूस्तनुभृतामहमाशिषोऽज्ञ आयु: श्रियं विभवमैन्द्रियमाविरिञ्च्यात् । नेच्छामि ते विलुलितानुरुविक्रमेण कालात्मनोपनय मां निजभृत्यपार्श्वम् ॥ २४ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚੀਂਟੀ ਤੱਕ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੋ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਸ਼੍ਰੀ, ਵੈਭਵ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ ਸੁਖ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਹੋ; ਆਪਣੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਦੇ ਸੰਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸੇਵਕ ਬਣਾਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਓ।
Verse 25
कुत्राशिष: श्रुतिसुखा मृगतृष्णिरूपा: क्वेदं कलेवरमशेषरुजां विरोह: । निर्विद्यते न तु जनो यदपीति विद्वान् कामानलं मधुलवै: शमयन्दुरापै: ॥ २५ ॥
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੁਖ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ—ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਕਿੱਥੇ, ਅਰਥਾਤ ਇੱਥੇ ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ? ਇਹ ਦੇਹ ਤਾਂ ਅਨੇਕ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਕੀ ਕਦਰ? ਫਿਰ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿਰਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨ ਜਿੱਤ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਦੁਲੱਭ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਕਾਮ-ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਵਾਂਗ ਅਸਥਾਈ ਸੁਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
क्वाहं रज:प्रभव ईश तमोऽधिकेऽस्मिन् जात: सुरेतरकुले क्व तवानुकम्पा । न ब्रह्मणो न तु भवस्य न वै रमाया यन्मेऽर्पित: शिरसि पद्मकर: प्रसाद: ॥ २६ ॥
ਹੇ ਈਸ਼! ਮੈਂ ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਸੁਰ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਹਾਂ—ਮੇਰੀ ਕੀ ਹੈਸियत? ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਅਹੇਤੁਕ ਕਿਰਪਾ ਕਿੰਨੀ ਮਹਾਨ! ਜੋ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਕਮਲ-ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ—ਉਹੀ ਕਿਰਪਾ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ।
Verse 27
नैषा परावरमतिर्भवतो ननु स्या- ज्जन्तोर्यथात्मसुहृदो जगतस्तथापि । संसेवया सुरतरोरिव ते प्रसाद: सेवानुरूपमुदयो न परावरत्वम् ॥ २७ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਆਮ ਜੀਵ ਵਾਂਗ ਮਿੱਤਰ-ਸ਼ਤਰੂ, ਅਨੁਕੂਲ-ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਸੇਵਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਰਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋ—ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਵ੍ਰਿਖ਼ ਇੱਛਾ ਮੁਤਾਬਕ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਚ-ਨੀਚ ਦਾ ਭੇਦ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ।
Verse 28
एवं जनं निपतितं प्रभवाहिकूपे कामाभिकाममनु य: प्रपतन्प्रसङ्गात् । कृत्वात्मसात् सुरर्षिणा भगवन्गृहीत: सोऽहं कथं नु विसृजे तव भृत्यसेवाम् ॥ २८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਸੰਸਾਰਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਅੰਨ੍ਹੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?
Verse 29
मत्प्राणरक्षणमनन्त पितुर्वधश्च मन्ये स्वभृत्यऋषिवाक्यमृतं विधातुम् । खड्गं प्रगृह्य यदवोचदसद्विधित्सु- स्त्वामीश्वरो मदपरोऽवतु कं हरामि ॥ २९ ॥
ਹੇ ਅਨੰਤ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਜੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰੱਬ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਬਚਾਵੇ।
Verse 30
एकस्त्वमेव जगदेतममुष्य यत्त्व- माद्यन्तयो: पृथगवस्यसि मध्यतश्च । सृष्ट्वा गुणव्यतिकरं निजमाययेदं नानेव तैरवसितस्तदनुप्रविष्ट: ॥ ३० ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਸ ਜਗਤ ਦੇ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਹੋ। ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਾਜ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹੋ।
Verse 31
त्वं वा इदं सदसदीश भवांस्ततोऽन्यो माया यदात्मपरबुद्धिरियं ह्यपार्था । यद्यस्य जन्म निधनं स्थितिरीक्षणं च तद्वैतदेव वसुकालवदष्टितर्वो: ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ! ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ। 'ਮੇਰਾ ਅਤੇ ਤੇਰਾ' ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸਿਰਫ ਮਾਇਆ (ਭਰਮ) ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਇਹ ਜਗਤ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋ।
Verse 32
न्यस्येदमात्मनि जगद्विलयाम्बुमध्ये शेषेत्मना निजसुखानुभवो निरीह: । योगेन मीलितदृगात्मनिपीतनिद्र- स्तुर्ये स्थितो न तु तमो न गुणांश्च युङ्क्षे ॥ ३२ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਪਰਲੋ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਸੀਂ ਯੋਗ-ਨਿੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੌਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਤੁਸੀਂ ਦੈਵੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ।
Verse 33
तस्यैव ते वपुरिदं निजकालशक्त्या सञ्चोदितप्रकृतिधर्मण आत्मगूढम् । अम्भस्यनन्तशयनाद्विरमत्समाधे- र्नाभेरभूत् स्वकणिकावटवन्महाब्जम् ॥ ३३ ॥
ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ, ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਦੇਹ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਕਾਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਉਤੇਜਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਨੰਤ ਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਯਿਆ ਤੋਂ ਜਾਗਦਿਆਂ ਤੁਹਾਡੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸੁਖਮ ਦਿਵ੍ਯ ਬੀਜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਕਮਲ ਖਿੜਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਛੋਟੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਵਟਵ੍ਰਿੱਖ।
Verse 34
तत्सम्भव: कविरतोऽन्यदपश्यमान- स्त्वां बीजमात्मनि ततं स बहिर्विचिन्त्य । नाविन्ददब्दशतमप्सु निमज्जमानो जातेऽङ्कुरे कथमुहोपलभेत बीजम् ॥ ३४ ॥
ਉਸ ਮਹਾਕਮਲ ਤੋਂ ਕਵੀ-ਸਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮਿਆ, ਪਰ ਕਮਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਨਾ ਵੇਖਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਾਹਰ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਹੋਇਆ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਕਮਲ ਦੇ ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਖੋਜਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਕੁਰ ਨਿਕਲ ਆਵੇ ਤਾਂ ਮੂਲ ਬੀਜ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 35
स त्वात्मयोनिरतिविस्मित आश्रितोऽब्जं कालेन तीव्रतपसा परिशुद्धभाव: । त्वामात्मनीश भुवि गन्धमिवातिसूक्ष्मं भूतेन्द्रियाशयमये विततं ददर्श ॥ ३५ ॥
ਮਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜਨਮਿਆ ਆਤਮ-ਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਮਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਤਦ, ਹੇ ਈਸ਼, ਉਸ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਾਪਤ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਸੁਗੰਧ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 36
एवं सहस्रवदनाङ्घ्रिशिर:करोरु- नासाद्यकर्णनयनाभरणायुधाढ्यम् । मायामयं सदुपलक्षितसन्निवेशं दृष्ट्वा महापुरुषमाप मुदं विरिञ्च: ॥ ३६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੁਖਾਂ, ਪੈਰਾਂ, ਸਿਰਾਂ, ਹੱਥਾਂ, ਰਾਨਾਂ, ਨੱਕਾਂ, ਕੰਨਾਂ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵੇਖਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਅਨੇਕ ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਣੂ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਦਿਵ੍ਯ ਲੱਛਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਹੇਠਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 37
तस्मै भवान्हयशिरस्तनुवं हि बिभ्रद् वेदद्रुहावतिबलौ मधुकैटभाख्यौ । हत्वानयच्छ्रुतिगणांश्च रजस्तमश्च सत्त्वं तव प्रियतमां तनुमामनन्ति ॥ ३७ ॥
ਪਿਆਰੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘੋੜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ ਨਾਮਕ ਵੇਦ-ਦ੍ਰੋਹੀ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਨ ਸੰਤ ਤੁਹਾਡੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਅਲਿਪਤ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤ੍ਵਮਯ—ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਿਯਤਮ ਤਨੂ—ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 38
इत्थं नृतिर्यगृषिदेवझषावतारै- र्लोकान् विभावयसि हंसि जगत्प्रतीपान् । धर्मं महापुरुष पासि युगानुवृत्तं छन्न: कलौ यदभवस्त्रियुगोऽथ स त्वम् ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖ, ਤਿਰਯਕ, ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵ, ਮੱਛੀ, ਕੱਛੂਏ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਅਵਤਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਯੁਗ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋ; ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਰਮਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਕਰਕੇ ‘ਤ੍ਰਿਯੁਗ’ ਕਹਲਾਉਂਦੇ ਹੋ।
Verse 39
नैतन्मनस्तव कथासु विकुण्ठनाथ सम्प्रीयते दुरितदुष्टमसाधु तीव्रम् । कामातुरं हर्षशोकभयैषणार्तं तस्मिन्कथं तव गतिं विमृशामि दीन: ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਵੈਕੁੰਠਨਾਥ! ਮੇਰਾ ਮਨ ਪਾਪ ਨਾਲ ਮੈਲਾ, ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਤੀਖਾ ਹੈ; ਕਾਮ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ, ਕਦੇ ਹੱਸ ਕਦੇ ਰੋ, ਡਰ ਅਤੇ ਧਨ-ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਐਸੀ ਦਿਨ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਗਤੀ ਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ?
Verse 40
जिह्वैकतोऽच्युत विकर्षति मावितृप्ता शिश्नोऽन्यतस्त्वगुदरं श्रवणं कुतश्चित् । घ्राणोऽन्यतश्चपलदृक् क्व च कर्मशक्ति- र्बह्व्य: सपत्न्य इव गेहपतिं लुनन्ति ॥ ४० ॥
ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮੈਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਹਨ—ਜਿਹਵਾ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਵੱਲ, ਜਨਨੇੰਦ੍ਰੀ ਭੋਗ ਵੱਲ, ਚਮੜੀ ਨਰਮ ਸਪਰਸ਼ ਵੱਲ। ਪੇਟ ਭਰ ਕੇ ਵੀ ਹੋਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਕੰਨ ਤੇਰੀ ਕਥਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਗੀਤਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ; ਘ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਚੰਚਲ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।
Verse 41
एवं स्वकर्मपतितं भववैतरण्या- मन्योन्यजन्ममरणाशनभीतभीतम् । पश्यञ्जनं स्वपरविग्रहवैरमैत्रं हन्तेति पारचर पीपृहि मूढमद्य ॥ ४१ ॥
ਹੇ ਪਾਰਚਰ ਪ੍ਰਭੂ! ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਕੇ ਅਸੀਂ ਭਵ-ਵੈਤਰਨੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹਾਂ; ਜਨਮ-ਮਰਨ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਭੋਜਨ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਡਰੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਪਰਾਏ ਦੇ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੈਰ-ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ‘ਮਾਰੋ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਮੂਰਖਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕੋ, ਸਾਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਓ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰੋ।
Verse 42
को न्वत्र तेऽखिलगुरो भगवन्प्रयास उत्तारणेऽस्य भवसम्भवलोपहेतो: । मूढेषु वै महदनुग्रह आर्तबन्धो किं तेन ते प्रियजनाननुसेवतां न: ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਅਖਿਲ-ਗੁਰੂ! ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਇਸ ਭਵ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਔਖਾ ਹੈ? ਹੇ ਆਰਤ-ਬੰਧੂ! ਮੂਰਖਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨੀ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਜੋ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਿਯ ਜਨ ਹਾਂ, ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਕਾਰਣ ਕਿਰਪਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 43
नैवोद्विजे पर दुरत्ययवैतरण्या- स्त्वद्वीर्यगायनमहामृतमग्नचित्त: । शोचे ततो विमुखचेतस इन्द्रियार्थ मायासुखाय भरमुद्वहतो विमूढान् ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਮਹਾਪੁਰਖ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਦੁਸ਼ਤਰ ਵੈਤਰਨੀ ਵਰਗੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਤੁਹਾਡੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ-ਗਾਨ ਦੇ ਮਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਉਹਨਾਂ ਮੂੜ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ-ਭਰੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਅ ਸੁਖ ਦੀ ਮਾਇਆ ਲਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਸਮਾਜ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 44
प्रायेण देव मुनय: स्वविमुक्तिकामा मौनं चरन्ति विजने न परार्थनिष्ठा: । नैतान्विहाय कृपणान्विमुमुक्ष एको नान्यं त्वदस्य शरणं भ्रमतोऽनुपश्ये ॥ ४४ ॥
ਹੇ ਦੇਵ! ਅਕਸਰ ਮੁਨੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮੋਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਮੌਨ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪਰ-ਉਧਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਪਣ ਮੂੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕੱਲਾ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਭਟਕਦੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
Verse 45
यन्मैथुनादिगृहमेधिसुखं हि तुच्छं कण्डूयनेन करयोरिव दु:खदु:खम् । तृप्यन्ति नेह कृपणा बहुदु:खभाज: कण्डूतिवन्मनसिजं विषहेत धीर: ॥ ४५ ॥
ਗ੍ਰਿਹਮੇਧੀਆਂ ਦਾ ਮੈਥੁਨ ਆਦਿ ਸੁਖ ਤੱਛ ਹੈ; ਇਹ ਤਾਂ ਖੁਜਲੀ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਰਗੜਨ ਵਰਗਾ ਹੈ—ਪਲ ਭਰ ਦੀ ਰਾਹਤ, ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੁੱਖ। ਬਹੁਤ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਭਾਗੀ ਇਹ ਕ੍ਰਿਪਣ ਮੁੜ ਮੁੜ ਭੋਗ ਕੇ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਪਰ ਜੋ ਧੀਰ ਹਨ, ਉਹ ਕਾਮ-ਰੂਪੀ ਖੁਜਲੀ ਨੂੰ ਸਹਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੂੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ।
Verse 46
मौनव्रतश्रुततपोऽध्ययनस्वधर्म- व्याख्यारहोजपसमाधय आपवर्ग्या: । प्राय: परं पुरुष ते त्वजितेन्द्रियाणां वार्ता भवन्त्युत न वात्र तु दाम्भिकानाम् ॥ ४६ ॥
ਹੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ! ਮੌਨ, ਵ੍ਰਤ, ਵੇਦ-ਸ਼੍ਰਵਣ, ਤਪ, ਅਧਿਐਨ, ਸ੍ਵਧਰਮ-ਪਾਲਨ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਆਖਿਆ, ਇਕਾਂਤ-ਵਾਸ, ਰਹੋ-ਜਪ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ—ਇਹ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੇ ਉਪਾਅ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅਕਸਰ ਪੇਸ਼ਾ ਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦੰਭੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਇੱਥੇ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
Verse 47
रूपे इमे सदसती तव वेदसृष्टे बीजाङ्कुराविव न चान्यदरूपकस्य । युक्ता: समक्षमुभयत्र विचक्षन्ते त्वां योगेन वह्निमिव दारुषु नान्यत: स्यात् ॥ ४७ ॥
ਵੇਦ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਇਹ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕਾਰਣ ਤੇ ਕਾਰਜ—ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ—ਦੋਵੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੇ ਅੰਕੁਰ। ਨਿਰਾਕਾਰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਯੋਗ-ਯੁਕਤ ਭਗਤ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 48
त्वं वायुरग्निरवनिर्वियदम्बु मात्रा: प्राणेन्द्रियाणि हृदयं चिदनुग्रहश्च । सर्वं त्वमेव सगुणो विगुणश्च भूमन् नान्यत् त्वदस्त्यपि मनोवचसा निरुक्तम् ॥ ४८ ॥
ਹੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੂੰ ਹੀ ਵਾਯੂ, ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਜਲ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਪ੍ਰਾਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਹਿਰਦਾ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈਂ। ਹੇ ਭੂਮਨ, ਸੂਖਮ ਤੇ ਸਥੂਲ ਸਭ ਕੁਝ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ; ਮਨ ਜਾਂ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਤੈਥੋਂ ਭਿੰਨ ਨਹੀਂ।
Verse 49
नैते गुणा न गुणिनो महदादयो ये सर्वे मन: प्रभृतय: सहदेवमर्त्या: । आद्यन्तवन्त उरुगाय विदन्ति हि त्वा- मेवं विमृश्य सुधियो विरमन्ति शब्दात् ॥ ४९ ॥
ਹੇ ਉਰੁਗਾਯ! ਨ ਤਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ, ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵ, ਨ ਮਹੱਤੱਤਵ ਆਦਿ, ਨ ਮਨ ਆਦਿ, ਨ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਨ ਮਨੁੱਖ—ਕੋਈ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਦਾ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਸੁਧੀ ਲੋਕ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦ-ਵਾਦ/ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਅਟਕਦੇ।
Verse 50
तत्तेऽर्हत्तम नम: स्तुतिकर्मपूजा: कर्म स्मृतिश्चरणयो: श्रवणं कथायाम् । संसेवया त्वयि विनेति षडङ्गया किं भक्तिं जन: परमहंसगतौ लभेत ॥ ५० ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਰ੍ਹ ਭਗਵਾਨ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ-ਸਤੁਤੀ, ਕਰਮਫਲ ਅਰਪਣ, ਪੂਜਾ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਾਰਜ, ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਤੇਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਰਮਹੰਸ-ਗਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਭਕਤੀ ਕੌਣ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 51
श्रीनारद उवाच एतावद्वर्णितगुणो भक्त्या भक्तेन निर्गुण: । प्रह्रादं प्रणतं प्रीतो यतमन्युरभाषत ॥ ५१ ॥
ਸ੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਕਤ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਣਗਾਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਨਿਰਗੁਣ ਭਗਵਾਨ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ। ਪ੍ਰਣਾਮ ਵਿੱਚ ਪਏ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਕ੍ਰੋਧ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੇ।
Verse 52
श्रीभगवानुवाच प्रह्राद भद्र भद्रं ते प्रीतोऽहं तेऽसुरोत्तम । वरं वृणीष्वाभिमतं कामपूरोऽस्म्यहं नृणाम् ॥ ५२ ॥
ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਭਦ੍ਰ! ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨਾ ਮੇਰੀ ਲੀਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਵਰ ਤੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਮੰਗ ਲੈ।
Verse 53
मामप्रीणत आयुष्मन्दर्शनं दुर्लभं हि मे । दृष्ट्वा मां न पुनर्जन्तुरात्मानं तप्तुमर्हति ॥ ५३ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਤੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਜੀਵੇਂ। ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 54
प्रीणन्ति ह्यथ मां धीरा: सर्वभावेन साधव: । श्रेयस्कामा महाभाग सर्वासामाशिषां पतिम् ॥ ५४ ॥
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਜਾਣ ਲੈ—ਧੀਰ ਤੇ ਸਾਧੂ ਲੋਕ ਹਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕੋ ਪ੍ਰਭੂ ਹਾਂ।
Verse 55
श्रीनारद उवाच एवं प्रलोभ्यमानोऽपि वरैर्लोकप्रलोभनै: । एकान्तित्वाद् भगवति नैच्छत्तानसुरोत्तम: ॥ ५५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭੌਤਿਕ ਸੁਖ ਵੱਲ ਲੁਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਵੀ, ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕਾਂਤ ਭਕਤੀ ਕਰਕੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਉਹ ਵਰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੇ।
Frequently Asked Questions
Because the Lord’s wrathful līlā-form was manifest for the immediate purpose of destroying demoniac terror and re-establishing cosmic safety. The devas, though exalted, were overawed by the unprecedented intensity of divine anger, whereas Prahlāda’s pure devotion (free from self-interest) aligned with the Lord’s inner intention—so the devotee could approach and pacify Him.
Prahlāda states that external excellences—aristocracy, beauty, education, austerity, strength, influence, and even mystic power—cannot by themselves satisfy the self-satisfied Supreme. The decisive factor is bhakti, demonstrated by examples like Gajendra. He further asserts that a devotee of any birth can purify others, while a non-devotee brāhmaṇa cannot purify even himself if proud and averse to the Lord.
Prahlāda teaches that the universe is the Lord’s energy and, in that sense, nondifferent from Him as cause and effect, yet the Lord remains aloof and unconquered by material qualities. Time (kāla) and the guṇas operate under His control; thus liberation from the mind’s entanglement is possible only by taking shelter of His lotus feet and engaging in devotional service.