Adhyaya 8
Nṛsiṁhadeva Appears from the Pillar and Slays Hiraṇyakaśipu
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਸਤਸੰਗ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੰਡ ਅਤੇ ਅਮਰਕ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਭਗਤੀ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਇਹ ਗੱਲ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਉ–ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਰਾਜਸੱਤਾ ਤੇ ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਸੰਕਟ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਇਸ ਬਚਨ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕੋ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵੈਰੀ ਬਾਹਰਲਾ ਨਹੀਂ, ਬੇਕਾਬੂ ਮਨ ਹੈ। ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾ ਕੇ ਉਹ ਖੰਭੇ ਵਿਚੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਲਈ ਕਹਿ ਕੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਖੰਭੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਾਦ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਦਭੁਤ ਸੀਮਾਰੂਪ—ਨਾ ਮਨੁੱਖ, ਨਾ ਸਿੰਘ—ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਯੁੱਧ ਕਰਕੇ ਦੈਤ ਨੂੰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਹਾਰਦੇ ਹਨ, ਵਰਦਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਜਗਤ-ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰੋਹ ਨਾਲ ਲੋਕ ਕੰਬਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਆ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਵਰਦਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच अथ दैत्यसुता: सर्वे श्रुत्वा तदनुवर्णितम् । जगृहुर्निरवद्यत्वान्नैव गुर्वनुशिक्षितम् ॥ १ ॥
ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਾਰੇ ਦੈਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਦੈਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਸ਼ੰਡ ਅਤੇ ਅਮਰਕ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਭੌਤਿਕਵਾਦੀ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 2
अथाचार्यसुतस्तेषां बुद्धिमेकान्तसंस्थिताम् । आलक्ष्य भीतस्त्वरितो राज्ञ आवेदयद्यथा ॥ २ ॥
ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਸ਼ੰਡ ਅਤੇ ਅਮਰਕ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਦੈਤ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਾਰਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਡਰ ਗਏ। ਉਹ ਦੈਤ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।
Verse 3
कोपावेशचलद्गात्र: पुत्रं हन्तुं मनो दधे । क्षिप्त्वा परुषया वाचा प्रह्रादमतदर्हणम् । आहेक्षमाण: पापेन तिरश्चीनेन चक्षुषा ॥ ३ ॥ प्रश्रयावनतं दान्तं बद्धाञ्जलिमवस्थितम् । सर्प: पदाहत इव श्वसन्प्रकृतिदारुण: ॥ ४ ॥
ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਹਿਰਨਿਆਕਸ਼ਿਪੂ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਜ਼ਾਲਮ ਹਿਰਨਿਆਕਸ਼ਿਪੂ, ਅਪਮਾਨਿਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਲਿਤਾੜੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫੁਫਕਾਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਨਿਮਰ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਟੇਢੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘੂਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਿਰਨਿਆਕਸ਼ਿਪੂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਝਿੜਕਿਆ।
Verse 4
कोपावेशचलद्गात्र: पुत्रं हन्तुं मनो दधे । क्षिप्त्वा परुषया वाचा प्रह्रादमतदर्हणम् । आहेक्षमाण: पापेन तिरश्चीनेन चक्षुषा ॥ ३ ॥ प्रश्रयावनतं दान्तं बद्धाञ्जलिमवस्थितम् । सर्प: पदाहत इव श्वसन्प्रकृतिदारुण: ॥ ४ ॥
ਜਦੋਂ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਇੰਨਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੂ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਾਲਮ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਲਿਤਾੜੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫੁਫਕਾਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਰਮ ਅਤੇ ਸੱਜਣ ਸੀ, ਉਸਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਤਿੱਖੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘੂਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਝਿੜਕਿਆ।
Verse 5
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच हे दुर्विनीत मन्दात्मन्कुलभेदकराधम । स्तब्धं मच्छासनोद्वृत्तं नेष्ये त्वाद्य यमक्षयम् ॥ ५ ॥
ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁਸਤਾਖ, ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਕੁਲ-ਧ੍ਰੋਹੀ, ਹੇ ਨੀਚ ਇਨਸਾਨ! ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਇੱਕ ਜ਼ਿੱਦੀ ਮੂਰਖ ਹੈਂ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਘਰ ਭੇਜਾਂਗਾ।
Verse 6
क्रुद्धस्य यस्य कम्पन्ते त्रयो लोका: सहेश्वरा: । तस्य मेऽभीतवन्मूढ शासनं किं बलोऽत्यगा: ॥ ६ ॥
ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ, ਓਏ ਦੁਸ਼ਟ! ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਗੁੱਸੇ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਗੁਸਤਾਖ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ ਕਿ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?
Verse 7
श्रीप्रह्राद उवाच न केवलं मे भवतश्च राजन् स वै बलं बलिनां चापरेषाम् । परेऽवरेऽमी स्थिरजङ्गमा ये ब्रह्मादयो येन वशं प्रणीता: ॥ ७ ॥
ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਵੀ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਡੀ ਜਾਂ ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਤਾਕਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਚਾਹੇ ਚਲਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਉੱਤਮ ਜਾਂ ਨੀਵਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ ਹਰ ਕੋਈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੈ।
Verse 8
स ईश्वर: काल उरुक्रमोऽसा- वोज: सह: सत्त्वबलेन्द्रियात्मा । स एव विश्वं परम: स्वशक्तिभि: सृजत्यवत्यत्ति गुणत्रयेश: ॥ ८ ॥
ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਸਰਵਉੱਚ ਨਿਯੰਤਰਕ ਅਤੇ ਕਾਲ ਹੈ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬੇਅੰਤ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ, ਉਹ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਨੂੰ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
जह्यासुरं भावमिमं त्वमात्मन: समं मनो धत्स्व न सन्ति विद्विष: । ऋतेऽजितादात्मन उत्पथे स्थितात् तद्धि ह्यनन्तस्य महत्समर्हणम् ॥ ९ ॥
ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਰਾਖਸ਼ੀ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿਓ। ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਨਾ ਕਰੋ; ਸਾਰਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਾਨ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖੋ। ਬੇਕਾਬੂ ਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 10
दस्यून्पुरा षण् न विजित्य लुम्पतो मन्यन्त एके स्वजिता दिशो दश । जितात्मनो ज्ञस्य समस्य देहिनां साधो: स्वमोहप्रभवा: कुत: परे ॥ १० ॥
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੂਰਖ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਛੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ (ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਮੂਰਖ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੰਕਾਰੀ ਸਨ ਕਿ 'ਮੈਂ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ।' ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਾਨ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਕੇਵਲ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਕਲਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच व्यक्तं त्वं मर्तुकामोऽसि योऽतिमात्रं विकत्थसे । मुमूर्षूणां हि मन्दात्मन् ननु स्युर्विक्लवा गिर: ॥ ११ ॥
ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: ਓਏ ਦੁਸ਼ਟ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੂੰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈਂ। ਇਹ ਤੇਰੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਲਾਕੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
यस्त्वया मन्दभाग्योक्तो मदन्यो जगदीश्वर: । क्वासौ यदि स सर्वत्र कस्मात् स्तम्भे न दृश्यते ॥ १२ ॥
ਹੇ ਬਦਕਿਸਮਤ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ, ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ 'ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ' ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜੇ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਸ ਥੰਮ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ?
Verse 13
सोऽहं विकत्थमानस्य शिर: कायाद्धरामि ते । गोपायेत हरिस्त्वाद्य यस्ते शरणमीप्सितम् ॥ १३ ॥
ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਬਕਵਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੂਜਣਯੋਗ 'ਹਰੀ' ਤੈਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 14
एवं दुरुक्तैर्मुहुरर्दयन् रुषा सुतं महाभागवतं महासुर: । खड्गं प्रगृह्योत्पतितो वरासनात् स्तम्भं तताडातिबल: स्वमुष्टिना ॥ १४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮੱਤ ਮਹਾਬਲੀ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਂ ਭਾਗਵਤ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਤਾਡ਼ਿਆ। ਫਿਰ ਤਲਵਾਰ ਫੜ ਕੇ ਰਾਜ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸਤੰਭ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਠੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 15
तदैव तस्मिन्निनदोऽतिभीषणो बभूव येनाण्डकटाहमस्फुटत् । यं वै स्वधिष्ण्योपगतं त्वजादय: श्रुत्वा स्वधामात्ययमङ्ग मेनिरे ॥ १५ ॥
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਸਤੰਭ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਇਕ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਨਾਦ ਉੱਠਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਆਵਰਨ ਹੀ ਚਿਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਉਹ ਧੁਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਧਾਮਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ; ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸਮਝੇ—“ਹਾਏ, ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ!”
Verse 16
स विक्रमन् पुत्रवधेप्सुरोजसा निशम्य निर्ह्रादमपूर्वमद्भुतम् । अन्त:सभायां न ददर्श तत्पदं वितत्रसुर्येन सुरारियूथपा: ॥ १६ ॥
ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਗਰ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਉਹ ਅਪੂਰਵ, ਅਦਭੁਤ ਗੱਜਣਾ ਸੁਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਭਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਧੁਨੀ ਦਾ ਮੂਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਇਆ; ਅਤੇ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠੇ।
Verse 17
सत्यं विधातुं निजभृत्यभाषितं व्याप्तिं च भूतेष्वखिलेषु चात्मन: । अदृश्यतात्यद्भुतरूपमुद्वहन् स्तम्भे सभायां न मृगं न मानुषम् ॥ १७ ॥
ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਭਾ ਦੇ ਸਤੰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨੇ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਿਆ। ਉਹ ਰੂਪ ਨਾ ਮ੍ਰਿਗ ਸੀ ਨਾ ਮਨੁੱਖ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਤੰਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 18
स सत्त्वमेनं परितो विपश्यन् स्तम्भस्य मध्यादनुनिर्जिहानम् । नायं मृगो नापि नरो विचित्र- महो किमेतन्नृमृगेन्द्ररूपम् ॥ १८ ॥
ਧੁਨੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਲੱਭਣ ਲਈ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਸੱਤਵ ਸਤੰਭ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਦਿੱਸਿਆ। ਉਹ ਨਾ ਮ੍ਰਿਗ ਸੀ ਨਾ ਨਰ; ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲਿਆ—“ਅਹੋ! ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ-ਰੂਪ ਹੈ, ਅੱਧਾ ਮਨੁੱਖ ਅੱਧਾ ਸਿੰਘ?”
Verse 19
मीमांसमानस्य समुत्थितोऽग्रतो । नृसिंहरूपस्तदलं भयानकम् ॥ १९ ॥ प्रतप्तचामीकरचण्डलोचनं स्फुरत्सटाकेशरजृम्भिताननम् । करालदंष्ट्रं करवालचञ्चल क्षुरान्तजिह्वं भ्रुकुटीमुखोल्बणम् ॥ २० ॥ स्तब्धोर्ध्वकर्णं गिरिकन्दराद्भुत- व्यात्तास्यनासं हनुभेदभीषणम् । दिविस्पृशत्कायमदीर्घपीवर- ग्रीवोरुवक्ष:स्थलमल्पमध्यमम् ॥ २१ ॥ चन्द्रांशुगौरैश्छुरितं तनूरुहै- र्विष्वग्भुजानीकशतं नखायुधम् । दुरासदं सर्वनिजेतरायुध- प्रवेकविद्रावितदैत्यदानवम् ॥ २२ ॥
ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਹ ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਸੀ; ਤਪੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਕ੍ਰੋਧੀ ਅੱਖਾਂ, ਚਮਕਦੀ ਕੇਸਰ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਮੁਖ, ਵਿਕਰਾਲ ਦੰਦ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਵਾਂਗ ਚਲਦੀ, ਉਸਤਰੇ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖੀ ਜੀਭ।
Verse 20
मीमांसमानस्य समुत्थितोऽग्रतो । नृसिंहरूपस्तदलं भयानकम् ॥ १९ ॥ प्रतप्तचामीकरचण्डलोचनं स्फुरत्सटाकेशरजृम्भिताननम् । करालदंष्ट्रं करवालचञ्चल क्षुरान्तजिह्वं भ्रुकुटीमुखोल्बणम् ॥ २० ॥ स्तब्धोर्ध्वकर्णं गिरिकन्दराद्भुत- व्यात्तास्यनासं हनुभेदभीषणम् । दिविस्पृशत्कायमदीर्घपीवर- ग्रीवोरुवक्ष:स्थलमल्पमध्यमम् ॥ २१ ॥ चन्द्रांशुगौरैश्छुरितं तनूरुहै- र्विष्वग्भुजानीकशतं नखायुधम् । दुरासदं सर्वनिजेतरायुध- प्रवेकविद्रावितदैत्यदानवम् ॥ २२ ॥
ਉਸਦੇ ਕੰਨ ਉੱਪਰ ਉਠੇ ਹੋਏ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਸਨ; ਨਾਸਾਂ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮੂੰਹ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਜਬੜੇ ਡਰਾਉਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਗਰਦਨ ਛੋਟੀ ਪਰ ਮੋਟੀ, ਛਾਤੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਕਮਰ ਪਤਲੀ ਸੀ। ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ ਦੈਤ ਰਾਜਾ ਹੱਕਾ-ਬੱਕਾ ਰਹਿ ਗਿਆ।
Verse 21
मीमांसमानस्य समुत्थितोऽग्रतो । नृसिंहरूपस्तदलं भयानकम् ॥ १९ ॥ प्रतप्तचामीकरचण्डलोचनं स्फुरत्सटाकेशरजृम्भिताननम् । करालदंष्ट्रं करवालचञ्चल क्षुरान्तजिह्वं भ्रुकुटीमुखोल्बणम् ॥ २० ॥ स्तब्धोर्ध्वकर्णं गिरिकन्दराद्भुत- व्यात्तास्यनासं हनुभेदभीषणम् । दिविस्पृशत्कायमदीर्घपीवर- ग्रीवोरुवक्ष:स्थलमल्पमध्यमम् ॥ २१ ॥ चन्द्रांशुगौरैश्छुरितं तनूरुहै- र्विष्वग्भुजानीकशतं नखायुधम् । दुरासदं सर्वनिजेतरायुध- प्रवेकविद्रावितदैत्यदानवम् ॥ २२ ॥
ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੋਮ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ ਸਨ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੌਜੀ ਕਤਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਖ ਹੀ ਉਸਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਹਥਿਆਰ ਸਨ। ਉਹ ਅਜੇਯ ਤੇ ਅਪਹੁੰਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ, ਕਮਲ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸਵਭਾਵਿਕ ਆਯੁਧਾਂ ਨਾਲ ਦੈਤ-ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 22
मीमांसमानस्य समुत्थितोऽग्रतो । नृसिंहरूपस्तदलं भयानकम् ॥ १९ ॥ प्रतप्तचामीकरचण्डलोचनं स्फुरत्सटाकेशरजृम्भिताननम् । करालदंष्ट्रं करवालचञ्चल क्षुरान्तजिह्वं भ्रुकुटीमुखोल्बणम् ॥ २० ॥ स्तब्धोर्ध्वकर्णं गिरिकन्दराद्भुत- व्यात्तास्यनासं हनुभेदभीषणम् । दिविस्पृशत्कायमदीर्घपीवर- ग्रीवोरुवक्ष:स्थलमल्पमध्यमम् ॥ २१ ॥ चन्द्रांशुगौरैश्छुरितं तनूरुहै- र्विष्वग्भुजानीकशतं नखायुधम् । दुरासदं सर्वनिजेतरायुध- प्रवेकविद्रावितदैत्यदानवम् ॥ २२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੁਜਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਨਖਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾ ਕੇ, ਅਜੇਯ ਰੂਪ ਨਾਲ ਦੈਤ-ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਟ ਤੇ ਪਾਖੰਡੀ ਕੰਬ ਉਠੇ। ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਉਹ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਇਆ।
Verse 23
प्रायेण मेऽयं हरिणोरुमायिना वध: स्मृतोऽनेन समुद्यतेन किम् । एवं ब्रुवंस्त्वभ्यपतद् गदायुधो नदन् नृसिंहं प्रति दैत्यकुञ्जर: ॥ २३ ॥
ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਬੁੜਬੁੜਾਇਆ—“ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਵਾਲੇ ਹਰਿ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਹੈ; ਪਰ ਇਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੌਣ ਲੜ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਗਦਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗੱਜਦਾ ਹੋਇਆ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ।
Verse 24
अलक्षितोऽग्नौ पतित: पतङ्गमो यथा नृसिंहौजसि सोऽसुरस्तदा । न तद्विचित्रं खलु सत्त्वधामनि स्वतेजसा यो नु पुरापिबत् तम: ॥ २४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਛੋਟਾ ਕੀੜਾ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਦੇ ਤੇਜ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਵੀ ਓਝਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਕੋਈ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ-ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 25
ततोऽभिपद्याभ्यहनन्महासुरो रुषा नृसिंहं गदयोरुवेगया । तं विक्रमन्तं सगदं गदाधरो महोरगं तार्क्ष्यसुतो यथाग्रहीत् ॥ २५ ॥
ਫਿਰ ਮਹਾਂ ਅਸੁਰ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਵੇਗ ਨਾਲ ਗਦਾ ਲੈ ਕੇ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ ਤੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਗਦਾਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਦਾ ਸਮੇਤ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੜ ਲਿਆ ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਵੱਡੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
स तस्य हस्तोत्कलितस्तदासुरो विक्रीडतो यद्वदहिर्गरुत्मत: । असाध्वमन्यन्त हृतौकसोऽमरा घनच्छदा भारत सर्वधिष्ण्यपा: ॥ २६ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤਨੰਦਨ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਕਦੇ ਸੱਪ ਨਾਲ ਖੇਡਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਛੁੱਟਣ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਨੇ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੋਂ ਛੁੱਟਣ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਧਾਮ ਛਿਨ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਜੋ ਡਰ ਕਰਕੇ ਬੱਦਲਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ; ਉਹ ਘਬਰਾਏ ਰਹੇ।
Verse 27
तं मन्यमानो निजवीर्यशङ्कितं यद्धस्तमुक्तो नृहरिं महासुर: । पुनस्तमासज्जत खड्गचर्मणी प्रगृह्य वेगेन गतश्रमो मृधे ॥ २७ ॥
ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਮਹਾਂ ਅਸੁਰ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਝੂਠਾ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਨ੍ਰਿਹਰੀ ਉਸ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਤੋਂ ਡਰ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਲੜਾਈ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਢਾਲ ਫੜੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੱਡੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।
Verse 28
तं श्येनवेगं शतचन्द्रवर्त्मभि श्चरन्तमच्छिद्रमुपर्यधो हरि: । कृत्वाट्टहासं खरमुत्स्वनोल्बणं निमीलिताक्षं जगृहे महाजव: ॥ २८ ॥
ਬਾਜ਼ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਕਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦਾ, ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਢਾਲ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰ-ਵਰਤੁਲਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁਮਾ ਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਨਾ ਛੱਡਦਾ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ, ਤਿੱਖੀ ਤੇ ਕੜਕ ਅੱਟਹਾਸੀ ਹਾਸੇ ਦੀ ਧੁਨੀ ਕਰਕੇ, ਅਤਿ-ਬਲਵਾਨ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ। ਉਸ ਹਾਸੇ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
Verse 29
विष्वक्स्फुरन्तं ग्रहणातुरं हरि- र्व्यालो यथाखुं कुलिशाक्षतत्वचम् । द्वार्यूरुमापत्य ददार लीलया नखैर्यथाहिं गरुडो महाविषम् ॥ २९ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਗਰੁੜ ਸੱਪ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਨ੍ਰਿਸਿੰਘਦੇਵ ਨੇ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਹੁੰਆਂ ਨਾਲ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੂੰ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 30
संरम्भदुष्प्रेक्ष्यकराललोचनो व्यात्ताननान्तं विलिहन्स्वजिह्वया । असृग्लवाक्तारुणकेशराननो यथान्त्रमाली द्विपहत्यया हरि: ॥ ३० ॥
ਭਗਵਾਨ ਨ੍ਰਿਸਿੰਘ ਦਾ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਵਾਲ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਆਂਦਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਅਤੇ ਜੀਭ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਚੱਟਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 31
नखाङ्कुरोत्पाटितहृत्सरोरुहं विसृज्य तस्यानुचरानुदायुधान् । अहन् समस्तान्नखशस्त्रपाणिभि- र्दोर्दण्डयूथोऽनुपथान् सहस्रश: ॥ ३१ ॥
ਕਈ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੂ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪੁੱਟ ਕੇ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਨਹੁੰਆਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 32
सटावधूता जलदा: परापतन् ग्रहाश्च तद् दृष्टिविमुष्टरोचिष: । अम्भोधय: श्वासहता विचुक्षुभु- र्निर्ह्रादभीता दिगिभा विचुक्रुशु: ॥ ३२ ॥
ਨ੍ਰਿਸਿੰਘਦੇਵ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਖਿਲਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਖੋਹ ਲਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਚੀਕਣ ਲੱਗੇ।
Verse 33
द्यौस्तत्सटोत्क्षिप्तविमानसङ्कुला प्रोत्सर्पत क्ष्मा च पदाभिपीडिता । शैला: समुत्पेतुरमुष्य रंहसा तत्तेजसा खं ककुभो न रेजिरे ॥ ३३ ॥
ਨ੍ਰਿਸਿੰਘਦੇਵ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਖਿਸਕ ਗਈ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਉੱਛਲ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੇਜ ਕਾਰਨ ਅਸਮਾਨ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਫਿੱਕੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ।
Verse 34
तत: सभायामुपविष्टमुत्तमे नृपासने सम्भृततेजसं विभुम् । अलक्षितद्वैरथमत्यमर्षणं प्रचण्डवक्त्रं न बभाज कश्चन ॥ ३४ ॥
ਤਦੋਂ ਪਰਮ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਾ ਦਿੱਸਿਆ; ਡਰ ਅਤੇ ਆਗਿਆਪਾਲਨ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿੱਧੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਅੱਗੇ ਨਾ ਆ ਸਕਿਆ।
Verse 35
निशाम्य लोकत्रयमस्तकज्वरं तमादिदैत्यं हरिणा हतं मृधे । प्रहर्षवेगोत्कलितानना मुहु: प्रसूनवर्षैर्ववृषु: सुरस्त्रिय: ॥ ३५ ॥
ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਕਾਮ-ਜਿਹੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਜ਼ਵਰ ਸਮਾਨ ਆਦਿ ਦੈਤ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੂੰ ਸਵੈੰ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੜ ਉਠੇ। ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਉੱਤੇ ਪੁਸ਼ਪਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।
Verse 36
तदा विमानावलिभिर्नभस्तलं दिदृक्षतां सङ्कुलमास नाकिनाम् । सुरानका दुन्दुभयोऽथ जघ्निरे गन्धर्वमुख्या ननृतुर्जगु: स्त्रिय: ॥ ३६ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਨਗਾਰੇ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਵਜਾਈਆਂ; ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੱਚਣ ਲੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੇ ਮਿੱਠਾ ਗਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 37
तत्रोपव्रज्य विबुधा ब्रह्मेन्द्रगिरिशादय: । ऋषय: पितर: सिद्धा विद्याधरमहोरगा: ॥ ३७ ॥ मनव: प्रजानां पतयो गन्धर्वाप्सरचारणा: । यक्षा: किम्पुरुषास्तात वेताला: सहकिन्नरा: ॥ ३८ ॥ ते विष्णुपार्षदा: सर्वे सुनन्दकुमुदादय: । मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिपुटा आसीनं तीव्रतेजसम् । ईडिरे नरशार्दुलं नातिदूरचरा: पृथक् ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਤਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਗਿਰਿਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਆਦਿ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੇਵਗਣ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲ ਆਏ। ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ, ਸਿੱਧ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਅਤੇ ਨਾਗਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ ਆਏ; ਮਨੂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਚਾਰਣ, ਯਕਸ਼, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਵੇਤਾਲ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰ ਵੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦ—ਸੁਨੰਦ, ਕੁਮੁਦ ਆਦਿ—ਸਭ ਨੇ ਤੀਬਰ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ ਨਰਸ਼ਾਰਦੂਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਅਤੇ ਸ্তুਤੀ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ।
Verse 38
तत्रोपव्रज्य विबुधा ब्रह्मेन्द्रगिरिशादय: । ऋषय: पितर: सिद्धा विद्याधरमहोरगा: ॥ ३७ ॥ मनव: प्रजानां पतयो गन्धर्वाप्सरचारणा: । यक्षा: किम्पुरुषास्तात वेताला: सहकिन्नरा: ॥ ३८ ॥ ते विष्णुपार्षदा: सर्वे सुनन्दकुमुदादय: । मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिपुटा आसीनं तीव्रतेजसम् । ईडिरे नरशार्दुलं नातिदूरचरा: पृथक् ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਤਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਗਿਰਿਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਆਦਿ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੇਵਗਣ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲ ਆਏ। ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ, ਸਿੱਧ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਅਤੇ ਨਾਗਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ ਆਏ; ਮਨੂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਚਾਰਣ, ਯਕਸ਼, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਵੇਤਾਲ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰ ਵੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦ—ਸੁਨੰਦ, ਕੁਮੁਦ ਆਦਿ—ਸਭ ਨੇ ਤੀਬਰ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ ਨਰਸ਼ਾਰਦੂਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਅਤੇ ਸ্তুਤੀ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ।
Verse 39
तत्रोपव्रज्य विबुधा ब्रह्मेन्द्रगिरिशादय: । ऋषय: पितर: सिद्धा विद्याधरमहोरगा: ॥ ३७ ॥ मनव: प्रजानां पतयो गन्धर्वाप्सरचारणा: । यक्षा: किम्पुरुषास्तात वेताला: सहकिन्नरा: ॥ ३८ ॥ ते विष्णुपार्षदा: सर्वे सुनन्दकुमुदादय: । मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिपुटा आसीनं तीव्रतेजसम् । ईडिरे नरशार्दुलं नातिदूरचरा: पृथक् ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਤਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਗਿਰਿਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਸਿੱਧ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਮਹੋਰਗ ਨਾਗ, ਮਨੂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਗੰਧਰਵ-ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਚਾਰਣ, ਯਕਸ਼, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਵੇਤਾਲ, ਕਿੰਨਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦ ਸੁਨੰਦ-ਕੁਮੁਦ ਆਦਿ—ਸਾਰੇ ਹੀ ਤੀਬਰ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 40
श्रीब्रह्मोवाच नतोऽस्म्यनन्ताय दुरन्तशक्तये विचित्रवीर्याय पवित्रकर्मणे । विश्वस्य सर्गस्थितिसंयमान् गुणै: स्वलीलया सन्दधतेऽव्ययात्मने ॥ ४० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਥਾਹ ਹਨ; ਤੇਰਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਅਦਭੁਤ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਕਰਮ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਬੜੀ ਸੁਖਾਲੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਅਵ੍ਯਯ ਆਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਅਪਰਿਵਰਤਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 41
श्रीरुद्र उवाच कोपकालो युगान्तस्ते हतोऽयमसुरोऽल्पक: । तत्सुतं पाह्युपसृतं भक्तं ते भक्तवत्सल ॥ ४१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰਾ ਕ੍ਰੋਧ ਯੁਗਾਂਤ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਅਸੁਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਹੇ ਭਕਤ-ਵਤਸਲ! ਤੇਰਾ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਭਕਤ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਹੈ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
Verse 42
श्रीइन्द्र उवाच प्रत्यानीता: परम भवता त्रायता न: स्वभागा दैत्याक्रान्तं हृदयकमलं तद्गृहं प्रत्यबोधि । कालग्रस्तं कियदिदमहो नाथ शुश्रूषतां ते मुक्तिस्तेषां न हि बहुमता नारसिंहापरै: किम् ॥ ४२ ॥
ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪਰਮ ਨਾਥ! ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਤ੍ਰਾਤਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਹੈਂ। ਯੱਗ ਦੇ ਸਾਡੇ ਹਿੱਸੇ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਹੀ ਹਨ, ਤੂੰ ਦੈਤ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਦਿੱਤੇ। ਭਿਆਨਕ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ—ਜੋ ਤੇਰਾ ਨਿੱਤ ਨਿਵਾਸ ਹੈ—ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਤੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਉਹ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਨਰਸਿੰਹ! ਜੋ ਸਦਾ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਤੱਛ ਹੈ; ਫਿਰ ਕਾਮ-ਅਰਥ-ਧਰਮ ਦੇ ਲਾਭ ਅਤੇ ਧਨ-ਵੈਭਵ ਦੀ ਕੀ ਗਿਣਤੀ!
Verse 43
श्रीऋषय ऊचु: त्वं नस्तप: परममात्थ यदात्मतेजो येनेदमादिपुरुषात्मगतं ससर्क्थ । तद्विप्रलुप्तममुनाद्य शरण्यपाल रक्षागृहीतवपुषा पुनरन्वमंस्था: ॥ ४३ ॥
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸ਼ਰਨ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ, ਹੇ ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼! ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਜੋ ਪਰਮ ਤਪੱਸਿਆ ਦੱਸੀ ਸੀ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਆਤਮ-ਤੇਜ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਉਸ ਤਪ ਨਾਲ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਨਿਹਿਤ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਦੈਤ ਦੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਤਪੋ-ਮਾਰਗ ਲਗਭਗ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤੂੰ ਨਰਸਿੰਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਦੈਤ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 44
श्रीपितर ऊचु: श्राद्धानि नोऽधिबुभुजे प्रसभं तनूजै- र्दत्तानि तीर्थसमयेऽप्यपिबत्तिलाम्बु । तस्योदरान्नखविदीर्णवपाद्य आर्च्छत् तस्मै नमो नृहरयेऽखिलधर्मगोप्त्रे ॥ ४४ ॥
ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਜੋ ਦੈਤ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਸਾਡੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਅੰਨ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖਾਂਦਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਤਿਲ-ਜਲ ਵੀ ਪੀਂਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਉਦਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰ ਕੇ ਸਾਰੀ ਚੁਰਾਈ ਹੋਈ ਵਸਤੂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 45
श्रीसिद्धा ऊचु: यो नो गतिं योगसिद्धामसाधु- रहार्षीद् योगतपोबलेन । नाना दर्पं तं नखैर्विददार तस्मै तुभ्यं प्रणता: स्मो नृसिंह ॥ ४५ ॥
ਸਿੱਧਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ! ਅਸੀਂ ਸਿੱਧਲੋਕ ਦੇ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਬੇਈਮਾਨ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਯੋਗ-ਤਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸਾਡੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਛੀਨ ਕੇ ਨਾਨਾ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 46
श्रीविद्याधरा ऊचु: विद्यां पृथग्धारणयानुराद्धां न्यषेधदज्ञो बलवीर्यदृप्त: । स येन सङ्ख्ये पशुवद्धतस्तं मायानृसिंहं प्रणता: स्म नित्यम् ॥ ४६ ॥
ਵਿਦਿਆਧਰਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ-ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਅਗਿਆਨੀ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਵੀਰਤਾ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਲੀਲਾ-ਮਯ ਮਾਇਆ-ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 47
श्रीनागा ऊचु: येन पापेन रत्नानि स्त्रीरत्नानि हृतानि न: । तद्वक्ष:पाटनेनासां दत्तानन्द नमोऽस्तु ते ॥ ४७ ॥
ਨਾਗਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਸ ਪਾਪੀ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਸਾਡੇ ਫਣਾਂ ਦੇ ਰਤਨ ਅਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਪਤਨੀਆਂ ਛੀਨ ਲਈਆਂ, ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਫਾੜ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਸਾਡੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਲਈ ਆਨੰਦ ਦੇ ਦਾਤਾ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 48
श्रीमनव ऊचु: मनवो वयं तव निदेशकारिणो दितिजेन देव परिभूतसेतव: । भवता खल: स उपसंहृत: प्रभो करवाम ते किमनुशाधि किङ्करान् ॥ ४८ ॥
ਸਾਰੇ ਮਨੂਆਂ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਅਸੀਂ ਮਨੂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਵਾਹਕ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਾਂ; ਪਰ ਦਿਤਿਜ ਦੈਤ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੀ ਅਸਥਾਈ ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਟੁੱਟ ਗਏ ਸਨ। ਪ੍ਰਭੋ! ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਖਲ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿਓ—ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ?
Verse 49
श्रीप्रजापतय ऊचु: प्रजेशा वयं ते परेशाभिसृष्टा न येन प्रजा वै सृजामो निषिद्धा: । स एष त्वया भिन्नवक्षा नु शेते जगन्मङ्गलं सत्त्वमूर्तेऽवतार: ॥ ४९ ॥
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ: ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ! ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਉਹ ਦੈਂਤ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਛਾਤੀ ਪਾੜ ਕੇ ਮਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਗਤ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 50
श्रीगन्धर्वा ऊचु: वयं विभो ते नटनाट्यगायका येनात्मसाद्वीर्यबलौजसा कृता: । स एष नीतो भवता दशामिमां किमुत्पथस्थ: कुशलाय कल्पते ॥ ५० ॥
ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸੇਵਕ ਹਾਂ ਜੋ ਨਾਚ-ਗਾਣੇ ਰਾਹੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਸ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗਲਤ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਕਦੇ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
Verse 51
श्रीचारणा ऊचु: हरे तवाङ्घ्रिपङ्कजं भवापवर्गमाश्रिता: । यदेष साधुहृच्छयस्त्वयासुर: समापित: ॥ ५१ ॥
ਚਾਰਣਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਹਰੀ! ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦੈਂਤ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਧੂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਡੇ ਵਾਂਗ ਚੁਭਦਾ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਹੁਣ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਹ ਆਇਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 52
श्रीयक्षा ऊचु: वयमनुचरमुख्या: कर्मभिस्ते मनोज्ञै- स्त इह दितिसुतेन प्रापिता वाहकत्वम् । स तु जनपरितापं तत्कृतं जानता ते नरहर उपनीत: पञ्चतां पञ्चविंश ॥ ५२ ॥
ਯਕਸ਼ਾਂ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ: ਹੇ ਚੌਵੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ! ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮੁੱਖ ਸੇਵਕ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪਾਲਕੀ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੇ ਨਰਸਿੰਘ ਦੇਵ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 53
श्रीकिम्पुरुषा ऊचु: वयं किम्पुरुषास्त्वं तु महापुरुष ईश्वर: । अयं कुपुरुषो नष्टो धिक्कृत: साधुभिर्यदा ॥ ५३ ॥
ਕਿਮਪੁਰੁਸ਼ਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਸੀਂ ਤੁਛ ਜੀਵ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਰਵਉੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਹਾਪੁਰਖ ਹੋ। ਜਦੋਂ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕੁਪੁਰਖ (ਦੁਸ਼ਟ) ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 54
श्रीवैतालिका ऊचु: सभासु सत्रेषु तवामलं यशो गीत्वा सपर्यां महतीं लभामहे । यस्तामनैषीद् वशमेष दुर्जनो द्विष्टया हतस्ते भगवन्यथामय: ॥ ५४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵੈਤਾਲਿਕ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਸਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯੱਗ-ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਨਿਰਮਲ ਯਸ਼ ਗਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਵੱਡਾ ਆਦਰ ਪਾਂਦੇ ਸੀ। ਇਸ ਦੁਸ਼ਟ ਦੈਤ ਨੇ ਉਹ ਪਦ ਛੀਨ ਲਿਆ। ਅੱਜ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 55
श्रीकिन्नरा ऊचु: वयमीश किन्नरगणास्तवानुगा दितिजेन विष्टिममुनानुकारिता: । भवता हरे स वृजिनोऽवसादितो नरसिंह नाथ विभवाय नो भव ॥ ५५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਕਿੰਨਰ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ! ਅਸੀਂ ਕਿੰਨਰਗਣ ਤੇਰੇ ਨਿੱਤ ਦਾਸ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਸ ਦੈਤ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਬਿਨਾ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੇ ਹਰੀ! ਤੂੰ ਉਸ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਨਾਥ, ਸਾਡੇ ਮਾਲਕ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਬਣੇ ਰਹੋ।
Verse 56
श्रीविष्णुपार्षदा ऊचु: अद्यैतद्धरिनररूपमद्भुतं ते दृष्टं न: शरणद सर्वलोकशर्म । सोऽयं ते विधिकर ईश विप्रशप्त- स्तस्येदं निधनमनुग्रहाय विद्म: ॥ ५६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ! ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਤੇਰਾ ਅਦਭੁਤ ਹਰੀ-ਨਰ (ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ) ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ। ਅਸੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਉਹੀ ਜਯ ਹੈ ਜੋ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਦੈਤ-ਦੇਹ ਪਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਹੁਣ ਮਰਨਾ ਤੇਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The pillar functions as the narrative proof of sarva-vyāpitva (the Lord’s all-pervasiveness) in response to Hiraṇyakaśipu’s challenge. By manifesting from an inanimate object within the assembly hall, the Lord validates Prahlāda’s testimony that the Supreme is present everywhere—within moving and nonmoving beings—and that devotion rests on reality, not imagination.
The Lord’s līlā demonstrates transcendental mastery over conditional logic: He appears as neither man nor animal, kills the demon neither indoors nor outdoors but at the threshold (doorway), neither by day nor night (twilight context implied in the traditional telling), neither on earth nor in the sky (on His lap), and not with conventional weapons but with nails. The episode teaches that divine protection is not constrained by material contracts or demoniac cleverness.
Prahlāda teaches that all strength—of senses, mind, body, rulers, and even cosmic administrators—derives from one original source: the Supreme Personality of Godhead. This dismantles the demoniac assumption that power is self-generated and reframes sovereignty as dependent, accountable, and ultimately subordinate to Īśvara.
Brahmā, Śiva, Indra, sages, Pitṛs, Siddhas, Vidyādharas, Nāgas, Manus, Prajāpatis, Gandharvas, and many other beings offer prayers. Their diversity shows that Hiraṇyakaśipu’s oppression disrupted multiple cosmic jurisdictions (yajña shares, mystic powers, social laws, progeny creation). Their collective praise frames Nṛsiṁhadeva’s act as universal restoration of dharma and reaffirmation of the Lord as the shelter of all worlds.