Adhyaya 7
Nārada’s Protection of Kayādhu and Prahlāda’s Womb-Instructions: Ātma-tattva and the Path of Bhakti
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲੀ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਮੰਦਰਾਚਲ ‘ਤੇ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅਸੁਰ-ਰਾਜਧਾਨੀ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਛਿਤਰ-ਬਿਤਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕਯਾਧੂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਦਖ਼ਲ ਦੇ ਕੇ ਕਯਾਧੂ ਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਲਾ ਬੱਚਾ ਮਹਾ-ਭਾਗਵਤ ਹੈ, ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਗਰਭਸਥ ਭਗਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਯਾਧੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੱਕ ਮਾਂ ਅਤੇ ਗਰਭਸਥ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਉਸ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਦੇਹ ਦੇ ਛੇ ਵਿਕਾਰ ਹਨ, ਆਤਮਾ ਅਵਿਕਾਰੀ ਹੈ; ‘ਨੇਤੀ-ਨੇਤੀ’ ਨਾਲ ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਕਰੋ; ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਜੀਵ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚੇਤਨਾ ਕਰਮ-ਬੀਜ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ, ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪੂਜਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ-ਸਿਮਰਨ, ਅੰਦਰਲੇ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤੀ ਦੇ ਆਨੰਦਮਈ ਲੱਛਣ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਸਥਾਈ ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਉਤਥਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਅੱਗੇ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच एवं दैत्यसुतै: पृष्टो महाभागवतोऽसुर: । उवाच तान्स्मयमान: स्मरन् मदनुभाषितम् ॥ १ ॥
ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਸੁਰ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਗਤ ਸੀ। ਦੈਤ੍ਯ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮੁਸਕਰਾਂਦਿਆਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 2
श्रीप्रह्राद उवाच पितरि प्रस्थितेऽस्माकं तपसे मन्दराचलम् । युद्धोद्यमं परं चक्रुर्विबुधा दानवान्प्रति ॥ २ ॥ H
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਕਠੋਰ ਤਪ ਲਈ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰੀ ਯਤਨ ਕੀਤਾ।
Verse 3
पिपीलिकैरहिरिव दिष्टया लोकोपतापन: । पापेन पापोऽभक्षीति वदन्तो वासवादय: ॥ ३ ॥
‘ਹਾਏ! ਜਿਵੇਂ ਛੋਟੀਆਂ ਚੀਟੀਆਂ ਸੱਪ ਨੂੰ ਖਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਾਪ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਹਾਰ ਗਿਆ।’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ।
Verse 4
तेषामतिबलोद्योगं निशम्यासुरयूथपा: । वध्यमाना: सुरैर्भीता दुद्रुवु: सर्वतो दिशम् ॥ ४ ॥ कलत्रपुत्रवित्ताप्तान्गृहान्पशुपरिच्छदान् । नावेक्ष्यमाणास्त्वरिता: सर्वे प्राणपरीप्सव: ॥ ५ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਜੰਗੀ ਤਾਕਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਡਰ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਘਰ, ਇਸਤਰੀ, ਬੱਚੇ, ਧਨ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਸਮਾਨ ਵੱਲ ਤੱਕੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਪਲਾਇਨ ਕਰ ਗਏ।
Verse 5
तेषामतिबलोद्योगं निशम्यासुरयूथपा: । वध्यमाना: सुरैर्भीता दुद्रुवु: सर्वतो दिशम् ॥ ४ ॥ कलत्रपुत्रवित्ताप्तान्गृहान्पशुपरिच्छदान् । नावेक्ष्यमाणास्त्वरिता: सर्वे प्राणपरीप्सव: ॥ ५ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਜੰਗੀ ਤਾਕਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਡਰ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਘਰ, ਇਸਤਰੀ, ਬੱਚੇ, ਧਨ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਸਮਾਨ ਵੱਲ ਤੱਕੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਪਲਾਇਨ ਕਰ ਗਏ।
Verse 6
व्यलुम्पन् राजशिबिरममरा जयकाङ्क्षिण: । इन्द्रस्तु राजमहिषीं मातरं मम चाग्रहीत् ॥ ६ ॥
ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅਸੁਰ-ਰਾਜ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਰਾਜ-ਡੇਰੇ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸਵਰਗ-ਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ, ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 7
नीयमानां भयोद्विग्नां रुदतीं कुररीमिव । यदृच्छयागतस्तत्र देवर्षिर्ददृशे पथि ॥ ७ ॥
ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ ਗਿਦੜ ਵੱਲੋਂ ਫੜੀ ਕੁਰਰੀ ਵਾਂਗ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਯਾਦ੍ਰਿਚਛਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਆਏ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਲਿਆ।
Verse 8
प्राह नैनां सुरपते नेतुमर्हस्यनागसम् । मुञ्च मुञ्च महाभाग सतीं परपरिग्रहम् ॥ ८ ॥
ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੁਰਪਤੀ ਇੰਦਰ! ਇਹ ਇਸਤਰੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਝ ਨਿਰਦਈ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਿਜਾਣਾ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੋਭਦਾ ਨਹੀਂ। ਮਹਾਭਾਗ! ਇਹ ਸਤੀ ਪਰਾਏ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ; ਤੁਰੰਤ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਛੱਡ ਦੇ।
Verse 9
श्रीइन्द्र उवाच आस्तेऽस्या जठरे वीर्यमविषह्यं सुरद्विष: । आस्यतां यावत्प्रसवं मोक्ष्येऽर्थपदवीं गत: ॥ ९ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਸੁਰ-ਦ್ವੇਸ਼ੀ ਦੈਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਬੀਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਸਵ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ; ਬੱਚਾ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗੇ।
Verse 10
श्रीनारद उवाच अयं निष्किल्बिष: साक्षान्महाभागवतो महान् । त्वया न प्राप्स्यते संस्थामनन्तानुचरो बली ॥ १० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬਾਲਕ ਹੈ ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਹੈ; ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਹਾਨ ਭਾਗਵਤ ਹੈ। ਉਹ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਬਲਵਾਨ ਸੇਵਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕੇਂਗਾ।
Verse 11
इत्युक्तस्तां विहायेन्द्रो देवर्षेर्मानयन्वच: । अनन्तप्रियभक्त्यैनां परिक्रम्य दिवं ययौ ॥ ११ ॥
ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਸ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਗਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਲੌਟ ਗਏ।
Verse 12
ततो मे मातरमृषि: समानीय निजाश्रमे । आश्वास्येहोष्यतां वत्से यावत्ते भर्तुरागम: ॥ १२ ॥
ਫਿਰ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਏ ਅਤੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਬੱਚੀਏ, ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਦੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ।”
Verse 13
तथेत्यवात्सीद्देवर्षेरन्तिके साकुतोभया । यावद्दैत्यपतिर्घोरात्तपसो न न्यवर्तत ॥ १३ ॥
ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਨਿਡਰ ਰਹੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ—ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ—ਆਪਣੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆ ਗਿਆ।
Verse 14
ऋषिं पर्यचरत्तत्र भक्त्या परमया सती । अन्तर्वत्नी स्वगर्भस्य क्षेमायेच्छाप्रसूतये ॥ १४ ॥
ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਕੇ ਗਰਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।
Verse 15
ऋषि: कारुणिकस्तस्या: प्रादादुभयमीश्वर: । धर्मस्य तत्त्वं ज्ञानं च मामप्युद्दिश्य निर्मलम् ॥ १५ ॥
ਕਰੁਣਾਮਈ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਨ, ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਦਾ ਤੱਤ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ—ਦੋਵੇਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ।
Verse 16
तत्तु कालस्य दीर्घत्वात् स्त्रीत्वान्मातुस्तिरोदधे । ऋषिणानुगृहीतं मां नाधुनाप्यजहात्स्मृति: ॥ १६ ॥
ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਜਾਣ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਭੁੱਲ ਗਈ; ਪਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਿਆ।
Verse 17
भवतामपि भूयान्मे यदि श्रद्दधते वच: । वैशारदी धी: श्रद्धात: स्त्रीबालानां च मे यथा ॥ १७ ॥
ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰੋ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖੋ, ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਅਤੀਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮਝ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ—ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਹੋਈ, ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਹੋ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Verse 18
जन्माद्या: षडिमे भावा दृष्टा देहस्य नात्मन: । फलानामिव वृक्षस्य कालेनेश्वरमूर्तिना ॥ १८ ॥
ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਫਲ ਤੇ ਫੁੱਲ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਨਮ, ਅਸਤਿਤਵ, ਵਾਧਾ, ਰੂਪਾਂਤਰ, ਘਟਾਅ ਅਤੇ ਮੌਤ—ਇਹ ਛੇ ਬਦਲਾਅ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਦੇਹ ਵੀ ਬਦਲਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
Verse 19
आत्मा नित्योऽव्यय: शुद्ध एक: क्षेत्रज्ञ आश्रय: । अविक्रिय: स्वदृग् हेतुर्व्यापकोऽसङ्ग्यनावृत: ॥ १९ ॥ एतैर्द्वादशभिर्विद्वानात्मनो लक्षणै: परै: । अहं ममेत्यसद्भावं देहादौ मोहजं त्यजेत् ॥ २० ॥
ਆਤਮਾ ਨਿੱਤ, ਅਵ੍ਯਯ, ਸ਼ੁੱਧ, ਇਕ, ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਆਸ਼੍ਰਯ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਿਕਾਰੀ, ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਅਸੰਗ ਅਤੇ ਅਨਾਵ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਪਰਮ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਦੇਹ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਵਾਲੀ ਮੋਹਜਨਿਤ ਅਸੱਤ ਭਾਵਨਾ ਤਿਆਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 20
आत्मा नित्योऽव्यय: शुद्ध एक: क्षेत्रज्ञ आश्रय: । अविक्रिय: स्वदृग् हेतुर्व्यापकोऽसङ्ग्यनावृत: ॥ १९ ॥ एतैर्द्वादशभिर्विद्वानात्मनो लक्षणै: परै: । अहं ममेत्यसद्भावं देहादौ मोहजं त्यजेत् ॥ २० ॥
ਆਤਮਾ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਪਰਮ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਦੇਹ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਵਾਲੀ ਮੋਹਜਨਿਤ ਝੂਠੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 21
स्वर्णं यथा ग्रावसु हेमकार: क्षेत्रेषु योगैस्तदभिज्ञ आप्नुयात् । क्षेत्रेषु देहेषु तथात्मयोगै- रध्यात्मविद् ब्रह्मगतिं लभेत ॥ २१ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਕਾਰੀਗਰ ਪੱਥਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧਾਤ ਪਛਾਣ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਢ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਧਿਆਤਮ-ਵਿਦ ਦਿਹ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਜਾਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਤੀ—ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ—ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
अष्टौ प्रकृतय: प्रोक्तास्त्रय एव हि तद्गुणा: । विकारा: षोडशाचार्यै: पुमानेक: समन्वयात् ॥ २२ ॥
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਿਕਾਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਪੁਰੁਸ਼ (ਜੀਵਾਤਮਾ) ਸਾਕਸ਼ੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 23
देहस्तु सर्वसङ्घातो जगत्तस्थुरिति द्विधा । अत्रैव मृग्य: पुरुषो नेति नेतीत्यतत्त्यजन् ॥ २३ ॥
ਦੇਹ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਮ (ਸਥੂਲ ਅਤੇ ਸੂਖਮ)। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ (ਆਤਮਾ) ਖੋਜਣਯੋਗ ਹੈ। ‘ਇਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ’ ਕਹਿ ਕੇ ਜੋ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦਿਆਂ ਤੱਤ-ਵਿਵੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 24
अन्वयव्यतिरेकेण विवेकेनोशतात्मना । स्वर्गस्थानसमाम्नायैर्विमृशद्भिरसत्वरै: ॥ २४ ॥
ਅਨ੍ਵਯ‑ਵ੍ਯਤਿਰੇਕ ਦੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਵਾਲੇ ਧੀਰ ਤੇ ਪੰਡਿਤ ਲੋਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ‑ਸਥਿਤੀ‑ਪ੍ਰਲਯ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਤੇ ਭੇਦ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਆਤਮ‑ਤੱਤਵ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ।
Verse 25
बुद्धेर्जागरणं स्वप्न: सुषुप्तिरिति वृत्तय: । ता येनैवानुभूयन्ते सोऽध्यक्ष: पुरुष: पर: ॥ २५ ॥
ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਅਧੀਸ਼ਵਰ, ਭਗਵਾਨ ਹੈ।
Verse 26
एभिस्त्रिवर्णै: पर्यस्तैर्बुद्धिभेदै: क्रियोद्भवै: । स्वरूपमात्मनो बुध्येद् गन्धैर्वायुमिवान्वयात् ॥ २६ ॥
ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਈ ਬੁੱਧੀ‑ਭੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਜਾਣੀਦੀ ਹੈ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਭੇਦ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਗੁਣ‑ਕਰਮਜ ਹਨ।
Verse 27
एतद्द्वारो हि संसारो गुणकर्मनिबन्धन: । अज्ञानमूलोऽपार्थोऽपि पुंस: स्वप्न इवार्प्यते ॥ २७ ॥
ਇਹੀ (ਮੈਲੀ) ਬੁੱਧੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਣ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਜੀਵਨ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਥੋਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਬੇਅਰਥ ਤੇ ਅਣਚਾਹਾ।
Verse 28
तस्माद्भवद्भि: कर्तव्यं कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् । बीजनिर्हरणं योग: प्रवाहोपरमो धिय: ॥ २८ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਿੱਤਰੋ, ਹੇ ਦੈਤ੍ਯ‑ਪੁੱਤਰੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ‑ਚੇਤਨਾ ਰੂਪ ਯੋਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾਓ; ਇਹ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਈ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਗ੍ਰਤ‑ਸੁਪਨਾ‑ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਧਾਰਾ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਤੁਰੰਤ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
तत्रोपायसहस्राणामयं भगवतोदित: । यदीश्वरे भगवति यथा यैरञ्जसा रति: ॥ २९ ॥
ਅਨੇਕ ਉਪਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪ ਜੋ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰਵ-ਸਿੱਧ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ-ਰੂਪ ਰਤੀ ਉਪਜੇ, ਉਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 30
गुरुशुश्रूषया भक्त्या सर्वलब्धार्पणेन च । सङ्गेन साधुभक्तानामीश्वराराधनेन च ॥ ३० ॥ श्रद्धया तत्कथायां च कीर्तनैर्गुणकर्मणाम् । तत्पादाम्बुरुहध्यानात तल्लिङ्गेक्षार्हणादिभि: ॥ ३१ ॥
ਸਦਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਸਾਧੂ-ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 31
गुरुशुश्रूषया भक्त्या सर्वलब्धार्पणेन च । सङ्गेन साधुभक्तानामीश्वराराधनेन च ॥ ३० ॥ श्रद्धया तत्कथायां च कीर्तनैर्गुणकर्मणाम् । तत्पादाम्बुरुहध्यानात तल्लिङ्गेक्षार्हणादिभि: ॥ ३१ ॥
ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਲੀਲਾਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰੋ। ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਗ੍ਰਹ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ-ਅਰਚਨ ਆਦਿ ਕਰੋ।
Verse 32
हरि: सर्वेषु भूतेषु भगवानास्त ईश्वर: । इति भूतानि मनसा कामैस्तै: साधु मानयेत् ॥ ३२ ॥
ਹਰੀ ਭਗਵਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖ ਕੇ, ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਦਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 33
एवं निर्जितषड्वर्गै: क्रियते भक्तिरीश्वरे । वासुदेवे भगवति यया संलभ्यते रति: ॥ ३३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਮਦ ਅਤੇ ਮਾਤਸਰ੍ਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਰੂਪ ਰਤੀ ਦਾ ਪਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 34
निशम्य कर्माणि गुणानतुल्यान् वीर्याणि लीलातनुभि: कृतानि । यदातिहर्षोत्पुलकाश्रुगद्गदं प्रोत्कण्ठ उद्गायति रौति नृत्यति ॥ ३४ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਮਈ ਦੇਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਅਤੁੱਲ ਗੁਣ, ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਪਰਮ ਹರ್ಷ ਨਾਲ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੰਠ ਗਦਗਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਰੋਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਨੱਚਦਾ ਹੈ।
Verse 35
यदा ग्रहग्रस्त इव क्वचिद्धस- त्याक्रन्दते ध्यायति वन्दते जनम् । मुहु: श्वसन्वक्ति हरे जगत्पते नारायणेत्यात्ममतिर्गतत्रप: ॥ ३५ ॥
ਉਹ ਭਗਤ ਕਦੇ ਭੂਤ-ਗ੍ਰਸਤ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਂਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਭਗਤ ਮੰਨ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਾਰ ਵਾਰ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਲੋਕ-ਲਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਉਨਮੱਤ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਜਪਦਾ ਹੈ—“ਹਰੇ! ਜਗਤਪਤੇ! ਨਾਰਾਇਣ!”
Verse 36
तदा पुमान्मुक्तसमस्तबन्धन- स्तद्भावभावानुकृताशयाकृति: । निर्दग्धबीजानुशयो महीयसा भक्तिप्रयोगेण समेत्यधोक्षजम् ॥ ३६ ॥
ਤਦੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਾਵ-ਲੀਲਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਤੇ ਦੇਹ ਆਤਮਿਕ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਭਕਤੀ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਉਹ ਅਧੋક્ષਜ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ, ਭੌਤਿਕ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਸਭ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਬੀਜ ਸਮੇਤ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 37
अधोक्षजालम्भमिहाशुभात्मन: शरीरिण: संसृतिचक्रशातनम् । तद् ब्रह्मनिर्वाणसुखं विदुर्बुधा- स्ततो भजध्वं हृदये हृदीश्वरम् ॥ ३७ ॥
ਇਸ ਅਸ਼ੁਭ-ਚਿੱਤ ਦੇਹਧਾਰੀ ਲਈ ਅਧੋક્ષਜ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਰਵਾਣ ਦਾ ਸੁਖ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਿੱਤਰੋ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹ੍ਰਦੀਸ਼ਵਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਭਜਨ ਕਰੋ।
Verse 38
कोऽतिप्रयासोऽसुरबालका हरे- रुपासने स्वे हृदि छिद्रवत् सत: । स्वस्यात्मन: सख्युरशेषदेहिनां सामान्यत: किं विषयोपपादनै: ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਅਸੁਰ ਬਾਲਕੋ! ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਛੇਦ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਵੱਡਾ ਜਤਨ ਹੈ? ਉਹ ਤਾਂ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ, ਆਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਲਈ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਸਾਮਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲਤ ਕਿਉਂ?
Verse 39
राय: कलत्रं पशव: सुतादयो गृहा मही कुञ्जरकोशभूतय: । सर्वेऽर्थकामा: क्षणभङ्गुरायुष: कुर्वन्ति मर्त्यस्य कियत् प्रियं चला: ॥ ३९ ॥
ਧਨ, ਸੁੰਦਰ ਪਤਨੀ ਤੇ ਸਖੀਆਂ, ਪੁੱਤਰ-ਧੀਆਂ, ਘਰ, ਗਾਂ-ਹਾਥੀ-ਘੋੜੇ ਵਰਗੇ ਪਸ਼ੂ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਅਰਥ-ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ ਭੋਗ—ਇਹ ਸਭ ਛਣਭੰਗੁਰ ਤੇ ਚੰਚਲ ਹਨ। ਨਾਸਵੰਤ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਿਬੇਕੀ ਨੂੰ ਕੀ ਸਥਾਈ ਲਾਭ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ?
Verse 40
एवं हि लोका: क्रतुभि: कृता अमी क्षयिष्णव: सातिशया न निर्मला: । तस्माददृष्टश्रुतदूषणं परं भक्त्योक्तयेशं भजतात्मलब्धये ॥ ४० ॥
ਯੱਗ-ਕ੍ਰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ; ਬਹੁਤ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਭੌਤਿਕ ਦਾਗ਼ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਸ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਵਿੱਚ ਮਦ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਕਦੇ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਨਾ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਜਨਾ ਕਰੋ—ਆਤਮ-ਲਾਭ ਲਈ।
Verse 41
यदर्थ इह कर्माणि विद्वन्मान्यसकृन्नर: । करोत्यतो विपर्यासममोघं विन्दते फलम् ॥ ४१ ॥
ਜਿਸ ਅਰਥ-ਲਾਭ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਹ ਅਟੱਲ ਤੌਰ ਤੇ ਉਲਟਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਅਗਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 42
सुखाय दु:खमोक्षाय सङ्कल्प इह कर्मिण: । सदाप्नोतीहया दु:खमनीहाया: सुखावृत: ॥ ४२ ॥
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮੀ ਸੁਖ ਲਈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਲਈ ਸੰਕਲਪ ਕਰ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਸੁਖ ਲਈ ਜਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸੁਖ ਲਈ ਦੌੜ-ਧੂਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 43
कामान्कामयते काम्यैर्यदर्थमिह पूरुष: । स वै देहस्तु पारक्यो भङ्गुरो यात्युपैति च ॥ ४३ ॥
ਦੇਹ ਦੇ ਸੁਖ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਕਈ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਕਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਦੇਹ ਤਾਂ ਪਰਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਸਵੰਤ ਦੇਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜੀਵ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
किमु व्यवहितापत्यदारागारधनादय: । राज्यकोशगजामात्यभृत्याप्ता ममतास्पदा: ॥ ४४ ॥
ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੇਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਲ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਬਣ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਹ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਪਤਨੀ, ਘਰ, ਧਨ, ਬੱਚੇ ਆਦਿ, ਰਾਜ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਹਾਥੀ, ਮੰਤਰੀ, ਨੌਕਰ ਤੇ ਮਿੱਤਰ—ਮਮਤਾ ਦੇ ਆਸਰੇ ਕਿਹੜੇ ਕੰਮ? ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਅਸਥਾਈ ਹਨ; ਹੋਰ ਕੀ ਆਖੀਏ?
Verse 45
किमेतैरात्मनस्तुच्छै: सह देहेन नश्वरै: । अनर्थैरर्थसङ्काशैर्नित्यानन्दरसोदधे: ॥ ४५ ॥
ਦੇਹ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਹ ਤੁੱਛ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਜੋ ਅਨਰਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਰਥ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ—ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਨਾਤਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ? ਨਿੱਤ ਆਨੰਦ-ਰਸ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਅੱਗੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਗਣ ਹਨ; ਸਦੀਵੀ ਜੀਵ ਲਈ ਐਸੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?
Verse 46
निरूप्यतामिह स्वार्थ: कियान्देहभृतोऽसुरा: । निषेकादिष्ववस्थासु क्लिश्यमानस्य कर्मभि: ॥ ४६ ॥
ਹੇ ਮਿੱਤਰੋ, ਹੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰੋ! ਜੀਵ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਦੇਹ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਕਲੇਸ਼ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ—ਦੁੱਖ ਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਦਾ ਅਸਲ ਹਿਤ ਕੀ ਹੈ?
Verse 47
कर्माण्यारभते देही देहेनात्मानुवर्तिना । कर्मभिस्तनुते देहमुभयं त्वविवेकत: ॥ ४७ ॥
ਦੇਹੀ ਜੀਵ ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਕਰਮ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਫਿਰ ਹੋਰ ਦੇਹ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਦੇਹ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜਾ ਦੇਹ ਰਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੋਰ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਜਨਮ-ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੇਹ ਵੱਲ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 48
तस्मादर्थाश्च कामाश्च धर्माश्च यदपाश्रया: । भजतानीहयात्मानमनीहं हरिमीश्वरम् ॥ ४८ ॥
ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਸਭ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਤਾਂ ਹੇ ਮਿੱਤਰੋ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲੋ; ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਈਸ਼ਵਰ ਹਰਿ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ।
Verse 49
सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्मेश्वर: प्रिय: । भूतैर्महद्भि: स्वकृतै: कृतानां जीवसंज्ञित: ॥ ४९ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਹੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਤੇ ਦੇਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ।
Verse 50
देवोऽसुरो मनुष्यो वा यक्षो गन्धर्व एव वा । भजन्मुकुन्दचरणं स्वस्तिमान् स्याद्यथा वयम् ॥ ५० ॥
ਦੇਵਤਾ ਹੋਵੇ, ਅਸੁਰ ਹੋਵੇ, ਮਨੁੱਖ, ਯਕਸ਼ ਜਾਂ ਗੰਧਰਵ—ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਵਾਂਗ ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 51
नालं द्विजत्वं देवत्वमृषित्वं वासुरात्मजा: । प्रीणनाय मुकुन्दस्य न वृत्तं न बहुज्ञता ॥ ५१ ॥ न दानं न तपो नेज्या न शौचं न व्रतानि च । प्रीयतेऽमलया भक्त्या हरिरन्यद् विडम्बनम् ॥ ५२ ॥
ਹੇ ਅਸੁਰ ਪੁੱਤਰੋ! ਮੁਕੁੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾ ਦਵਿਜਤਾ, ਨਾ ਦੇਵਤਾ, ਨਾ ਰਿਸ਼ੀਪਣ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ; ਨਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨ। ਦਾਨ, ਤਪ, ਯਜ੍ਞ, ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਵਰਤ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਕੇਵਲ ਨਿਰਮਲ, ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਭਗਤੀ ਬਿਨਾ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ।
Verse 52
नालं द्विजत्वं देवत्वमृषित्वं वासुरात्मजा: । प्रीणनाय मुकुन्दस्य न वृत्तं न बहुज्ञता ॥ ५१ ॥ न दानं न तपो नेज्या न शौचं न व्रतानि च । प्रीयतेऽमलया भक्त्या हरिरन्यद् विडम्बनम् ॥ ५२ ॥
ਹੇ ਅਸੁਰ ਪੁੱਤਰੋ! ਮੁਕੁੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾ ਦਵਿਜਤਾ, ਨਾ ਦੇਵਤਾ, ਨਾ ਰਿਸ਼ੀਪਣ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ; ਨਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨ। ਦਾਨ, ਤਪ, ਯਜ੍ਞ, ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਵਰਤ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਕੇਵਲ ਨਿਰਮਲ, ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਭਗਤੀ ਬਿਨਾ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ।
Verse 53
ततो हरौ भगवति भक्तिं कुरुत दानवा: । आत्मौपम्येन सर्वत्र सर्वभूतात्मनीश्वरे ॥ ५३ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦਾਨਵੋ! ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਸਦੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰੋ।
Verse 54
दैतेया यक्षरक्षांसि स्त्रिय: शूद्रा व्रजौकस: । खगा मृगा: पापजीवा: सन्ति ह्यच्युततां गता: ॥ ५४ ॥
ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰੋ, ਹੇ ਦੈਤ ਪੁੱਤਰੋ! ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਇਸਤਰੀਆਂ, ਸ਼ੂਦਰ, ਗਵਾਲੇ, ਪੰਛੀ, ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਪਾਪੀ ਜੀਵ ਵੀ ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ-ਯੋਗ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 55
एतावानेव लोकेऽस्मिन्पुंस: स्वार्थ: पर: स्मृत: । एकान्तभक्तिर्गोविन्दे यत्सर्वत्र तदीक्षणम् ॥ ५५ ॥
ਇਸ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖਣਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਟੀਚਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਰਮ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Indra feared that Hiraṇyakaśipu’s “seed” in Kayādhu’s womb would produce another powerful demon, so he sought to keep her in custody until delivery. Nārada stopped him because Kayādhu was sinless and, more importantly, the unborn child was a great devotee protected by the Lord; harming such a devotee would be both adharmic and futile, since the devas cannot overcome the Lord’s protection (poṣaṇa).
The chapter presents śravaṇa as spiritually potent beyond bodily limitation: Nārada instructed Kayādhu, and Prahlāda, present within the womb, heard those teachings. Because bhakti and ātma-jñāna pertain to the soul (not the developing body), and because Nārada blessed him, Prahlāda retained the instruction even when his mother later forgot.
Ātmā can denote the Supreme Self (Paramātmā/Bhagavān) and the individual self (jīvātmā). Both are spiritual and distinct from matter, yet they are not identical in all respects: the Lord is the ultimate cause and all-pervading shelter (āśraya), while the jīva is a dependent knower within a particular body. Recognizing this dissolves bodily ‘I’ and ‘mine’ and redirects life toward devotion.
Because they remain within the realm of guṇas and temporality: svarga is comfortable but not nirmala (free from material taint) and eventually ends. Prahlāda’s argument is soteriological: the real problem is the birth-death cycle; only bhakti—constant remembrance and service to the Lord—stops the wheel of saṁsāra.
It defines perfection as the process accepted by the Lord: duties and practices that awaken love for Bhagavān (bhakti). Practically, Prahlāda lists guru-śaraṇāgati, service with faith, hearing and glorifying the Lord, deity worship per śāstra and guru, and Paramātmā remembrance—leading to purification, conquest of inner enemies, and steady loving service.